Кіріспе
Христиандардың ірікөлден көші-қоны Көптеген елдерде халықтың арасындағы христиандардың үлесінің азаюының негізгі себебі – христиандардың ірікөлден көші-қоны болып табылады. Көптеген мұсылман елдері бірнеше буын бойы христиан азшылықтарының өте жоғары эмиграция деңгейін бастан өткерді. Бүгінде АҚШ-тағы Таяу Шығыс халқының көп бөлігі христиандар, ал Араб әлемінен тыс жерлерде тұратын арабтардың көпшілігі араб христиандары. Христиандарды эмиграцияға итермелейтін факторлар діни дискриминация, қудалау және этникалық тазарту. Көшіп кетуге тартатын факторлардың қатарында әлеуметтік жағдайын жақсарту мүмкіндігі және шетелдегі туыстарымен қайта қосылу бар.
The phenomenon of large scale migration of Christians is the main reason why Christians' share of the population has been declining in many countries. Many Muslim countries have witnessed disproportionately high emigration rates among their Christian minorities for several generations. Today, most Middle Eastern people in the United States are Christians, and the majority of Arabs living outside the Arab World are Arab Christians. Push factors motivating Christians to emigrate include religious discrimination, persecution, and cleansing. Pull factors include prospects of upward mobility as well as joining relatives abroad.
Таяу Шығыстан христиандардың көшіп кетуі
Миллиондаған адам араб христиандарынан тараған және Араб диаспорасында өмір сүреді. Таяу Шығыстан тыс жерлерде олар негізінен Америкада тұрады, бірақ Еуропа, Африка және Океанияда да араб христиандарынан тараған көптеген адамдар бар. Араб әлемінен тыс жерде тұратын арабтардың көпшілігі – араб христиандары. Христиандар Таяу Шығыстан эмиграция жасады, бұл құбылыс экономикалық факторлар, саяси және әскери қақтығыстар, сондай-ақ христиан азшылықтарының қауіпсіздіксіздік және оқшаулану сезімі сияқты түрлі себептерге байланысты болды. Басқа діни топтармен салыстырғанда христиандардың эмиграция деңгейінің жоғары болуы шетелдегі, эмигранттар қауымдастықтары түріндегі күшті қолдау желілеріне байланысты деп есептеледі. Христиандар араб, Түркия және Иран мәдениетіне маңызды үлес қосты. Бүгінде христиандар араб әлемінде маңызды рөл атқарады және олар салыстырмалы түрде бай, жақсы білімді және саяси орташа көзқарастас. Таяу Шығыстан көптеген христиандардың эмиграциясына себеп болған тарихи оқиғалар: 1860 жылғы Ливан тауы мен Дамасктегі азаматтық қақтығыс, армян геноциді, грек геноциді, ассирия геноциді, 1915-1918 жылдардағы Ливан тауындағы Ұлы ашаршылық, 1923 жылғы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу, 1948 жылғы палестиналықтардың қулуы және қашуы, 1956-1957 жылдардағы Мысырдан эмиграция және қуу, Ливан азаматтық соғысы және Ирак соғысы.
Мысыр
Араб диаспорасының көпшілігі сияқты, Мысыр диаспорасының да маңызды бөлігі христиандардан құралған. Копттар Мысырдан экономикалық жағдайларын жақсарту және туған жеріндегі жүйелі мазақтаулар мен қуғын-сүргіннен қашу үшін көшіп келеді. Гамаль Абдель Насер билікке келгеннен кейін экономикалық және әлеуметтік жағдай нашарлап, көптеген бай мысырлықтар, әсіресе копттар АҚШ, Канада және Австралияға қоныс аударды. 1967 жылғы араб-израиль соғысынан кейін эмиграция күшейді, ал 1972 жылдан кейін, Әлемдік шіркеулер кеңесі және басқа діни ұйымдар копттардың иммиграциясына көмектесе бастағаннан кейін, кедей және білімі аз копттардың эмиграциясы арта түсті. 2011 жылдан кейін АҚШ-қа көшіп келгендердің арасында білімді орта таптық копттар да, сондай-ақ кедей, ауылдық копттар да болды. 1960 жылдан бері Мысырдан тыс копттардың саны күрт өсті. Копт диаспорасының ең ірі топтары АҚШ, Канада және Австралияда қоныстанған, бірақ копттар көптеген басқа елдерде де кездеседі.
Иран
Христиандар және басқа да діни азшылықтар ирандық диаспораның үлкен үлесін құрайды. 1979 жылғы Ислам революциясынан бері көптеген христиандар Иранды тастап кетті. Калифорния мен Ресейде тұратын ассириялықтардың көп бөлігі Ираннан шыққан. 1979 жылғы Иран революциясы АҚШ-қа Таяу Шығыс армяндарының қоныс аударуына зор үлес қосты. Ирандағы армян қауымы жақсы қалыптасқан және жергілікті тұрғындармен бірігіп өмір сүрген, бірақ толығымен сіңіп кетпеген. Көптеген адамдар бұрынғы елдерінде жайлы өмір сүрді, көп тілділікте еркін сөйледі, сонымен қатар армян мәдениетінің дәстүрлі ерекшеліктерін сақтап қалды. Лос-Анджелес агломерациясындағы Глендейл қаласы армян-американдық өмірдің орталығы саналады (дегенмен көптеген армяндар Лос-Анджелесте "Кіші Армения" деп аталатын ауданда тұрады), сонымен қатар Глендейлде діни шектеулер мен өмір салтының қатаң талаптарына байланысты Ираннан келген көптеген армян иммигранттары қоныстанған, олардың көпшілігі туыстарының тұратын жері болғандықтан Глендейлді таңдады.
Ирак
Ирак соғысынан кейін Ирактың христиан халқы күрт азайды. Шамамен 1 миллион ассириялық-халдей христиандарының көпшілігі Америка Құрама Штаттарына, Канадаға, Австралияға және Еуропаның кейбір елдеріне көшіп кетті, ал қалғандарының көп бөлігі Ирак Курдистанының солтүстік күрд аймағында шоғырланды. Ирактағы христиандар үздіксіз радикалды исламик зорлық-зомбылықтарының қаупінде. 2003 жылы АҚШ бастаған Иракқа басып кіруінен және осы елдегі құқықтық тәртіптің бұзылуынан кейін көптеген сирия тілінде сөйлейтін ассириялықтар мен басқа да христиандар елден қашып, Сирия, Иордания және одан әрі жерлерде пана тапты. Олардың халыққа қатысты үлесі 1948 жылы 12% (4,8 миллион адам) болса, 1987 жылы 7% (20 миллион) және 2003 жылы 6% (27 миллион) құрады. Ассириялықтар Ирак халқының барлық 3% ғана құраса да, 2005 жылдың қазан айында Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары 2003 жылдың қазан айы мен 2005 жылдың наурызы аралығында Сирияға пана сұраған 700 000 ирактықтың 36% -ы "ирактық христиандар" екенін хабарлады.
Ливан
Ливан көптеген ұрпақтар бойы ливандық христиандардың кең көші-қонын бастан өткерді. Қазіргі уақытта Ливаннан тыс жерде тұратын ливандықтардың саны (8,6-14 миллион) Ливан ішінде тұратын ливандықтардың санынан (4,3 миллион) асып түседі. Диаспора халқының көп бөлігі ливандық христиандар, бірақ олардың арасында мұсылмандар, друздар және яһудилер де бар. Олардың тегі христиандардың бірнеше толқындарымен эмиграциясына, 1860 жылғы Ливан қақтығысынан кейін Османдық Сириядағы босқындар толқынынан басталады. Қазіргі ливандық азаматтық заңнамаға сәйкес, диаспорадағы ливандықтардың Ливанға автоматты түрде оралу құқығы жоқ. Әртүрлі деңгейдегі ассимиляция және көптеген этникалық аралас некелерге байланысты, көптеген диаспоралық ливандықтар балаларына араб тілін үйретпеді, бірақ олар ливандық этникалық сәйкестігін сақтап қалды. Ливан азамат соғысы христиандардың көшіп кету қарқынын одан әрі күшейтті. Мұсылмандардың жоғары туу көрсеткіші, Ливандағы палестиналықтардың және сириялық мигрант жұмысшылардың болуы ливандық халқының арасындағы христиандардың үлесінің төмендеуіне әсер етті. Ливандық христиандар әлі де мәдени және саяси тұрғыдан маңызды, халықтың 35-40% құрайды. Ливан азамат соғысы аяқталғаннан бері мұсылман эмигранттары христиандардан көп, бірақ соңғылары халықтың үлесіне қарағанда сәл көптеп өкілдік етеді.
Палестина
Палестиналық мәсіхшілердің көшіп келуі 19 ғасырда Осман империясының мәсіхшілерге жасаған кемсітуі салдарынан басталды. 1948 және 1967 жылдардағы оккупациялар мен соғыстар көптеген мәсіхшілерді үйлерін тастап қашуға немесе олардан айырылуға мәжбүр етті. Палестиналықтардың кең ауқымды эмиграциясы болды, және палестиналық мәсіхшілер палестиналық диаспорада пропорционалдық емес үлеске ие. 2007 жылы Хамас билікті басып алғаннан кейін Газадағы христиандардың көп бөлігі Газа жолағынан қашып, көбінесе Батыс жағалауға қоныс аударды. Сонымен қатар, 1948 жылдан кейінгі палестиналық босқындардың ұрпақтарынан тараған көптеген палестиналық мәсіхшілер христиан көпшілігі бар елдерге қашып, ірі диаспоралық христиан қауымдастықтарын құрды. Палестиналық мәсіхшілер негізінен тарихи Палестинаны қоршаған араб мемлекеттерінде және диаспорада, әсіресе Еуропа мен Америкада тұрады. Бүгінде Чилиде Леванттан тыс жердегі ең ірі палестиналық христиан қауымы орналасқан. Чилиде 450 000-нан астам палестиналық мәсіхші тұрады, олардың көпшілігі Бейт-Жала, Бейт-Бейтхем және Бейт-Сахур қалаларынан келген. Сонымен қатар, Сальвадор, Гондурас, Бразилия, Колумбия, Аргентина, Венесуэла және Латын Америкасының басқа елдерінде де маңызды палестиналық христиан қауымдастықтары бар, олардың кейбіреулері Осман Палестинасы кезінде, шамамен бір ғасыр бұрын көшіп келген.
Сирия
Сириядан тыс жерде (15 миллион) Сирия ішіндегідей (18 миллион) дерлік бірдей сириялықтар тұрады. Диаспораның көп бөлігі – сириялық христиандар. Олардың тарихы христиандардың эмиграциясының бірнеше толқындарымен байланысты, ол Османдық Сирия кезіндегі көші-қонмен басталды. Сириялық христиандар салыстырмалы түрде бай және жоғары білімді болып табылады. Қазіргі заңнама бойынша, диаспоралық сириялықтардың Сирияға автоматты түрде оралу құқығы жоқ. Әртүрлі деңгейдегі ассимиляция және этносаралық некелердің көп болуы салдарынан көптеген диаспоралық сириялықтар араб тілін балаларына үйретпеген, бірақ олар өздерінің сириялық этникалық идентитігін сақтап қалған. 2011 жылы Сирияда азаматтық соғыс басталғаннан кейін, христиандар радикалды исламистердің шабуылына ұшырады, сондықтан олар сириялық босқындардың маңызды бөлігін құрады. 2016 қаржы жылында АҚШ Сириядан қабылдаған босқындардың санын күрт арттырды, нәтижесінде 12 587 сириялық босқын қабылданды, олардың 99% мұсылман (аздаған шиит мұсылмандары да қабылданды). Pew Research Center зерттеу орталығының Мемлекеттік департаменттің босқындарды қабылдау орталығының деректеріне сүйенген талдауы бойынша, 1%-дан аз бөлігі христиандарды құрады. 2016 жылы Сирияның 17,2 миллион халқының діни құрамы шамамен 74% сунниттік ислам, 13% алауит, исмаили және шииттік ислам, 10% христиан және 3% друз болды. Азаматтық соғыс салдарынан халық саны 6 миллионнан астамға азайды.
Түркия
Бастапқыда қазіргі Түркиядан көшіп келгендердің көпшілігі Осман империясының христиан азаматтары болды, соның ішінде грек босқындары да бар еді. Бүгінде Түркиядан көшіп келушілердің басым бөлігі мұсылмандарды құрайды. Түркиядағы христиандардың үлесі 1914 жылы 19% (немесе Осман империясының төмен бағалауына байланысты, мүмкін 24%) болса, 1927 жылы 2,5%-ға дейін төмендеді. Бұл төмендеуге армян геноциді, 500 000 гректің қырғыны, 375 000 ассириялық христианның қырғыны, Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу, сондай-ақ христиандардың (мысалы, левантиндер, гректер, армяндар және т.б.) шетелдерге (көбінесе Еуропа, Америка, Ливан және Сирияға) көшіп кетуі сияқты елдің демографиялық құрылымына елеулі әсер еткен оқиғалар себеп болды. Бұл көші-қон 19 ғасырдың соңында басталып, 20 ғасырдың бірінші тоқсанында, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және Түркия Тәуелсіздік соғысынан кейін қарқын алды. Осман империясының санақтары христиандардың санын төмен бағалаған, олардың нақты саны халықтың 24,5%-ына жуық, яғни 4,3 миллион адамды құрады, ал есепте 3 миллион деп көрсетілген. Төмендеудің басты себептері – армян геноциді, грек геноциді, ассириялық геноциді, Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу және 19 ғасырдың соңында басталып, 20 ғасырдың бірінші тоқсанында қарқын алған христиандардың эмиграциясы. Бүгінде Түркияда әртүрлі христиан конфессияларын ұстанатын 160 000-нан астам адам Түркия халқының 0,2%-дан азын құрайды. Сонымен қатар, Түркияда 200 000-нан астам, тіпті 320 000-ға жуық, әртүрлі христиан конфессияларының өкілдері тұрады, олар Түркия халқының шамамен 0,3-0,4%-ын құрайды. Мароккода жарты миллион еуропалық христиан (көбінесе испан және француз текті), Тунис Республикасында 255 000 еуропалық христиан (көбінесе итальян және мальтий текті) және Ливияда 145 000 еуропалық христиан (көбінесе итальян және мальтий текті) тұрды. 1960-шы жылдардағы «pieds-noirs» және басқа да христиан қауымдарының көшіп кетуіне байланысты, қазір Францияда Бербер немесе араб текті Солтүстік Африка христиандары Ұлы Магрибтегіден гөрі көп өмір сүреді. 2011 жылғы санақ мәліметтері бойынша, Ұлыбританиядағы үнділіктердің 10%-ы христиан дінін ұстанады. 2014 жылғы Pew Research Center зерттеуіне сәйкес, американдықтардың 18%-ы өзін христиан деп санайды (протестанттардың 11%-ы, католиктердің 5%-ы, басқа христиандық бағыттардың 3%-ы).
Пәкістан
Христиандар да Пакистаннан қашып кетіп жатыр, әсіресе исламдық құдайға қарсы заңдардың қолданылуына жауап ретінде.
Қытай
Христиандар да Қытайдан қашып кетті, әсіресе діни қуғын-сүргін толқындарына жауап ретінде. Қытайдың өзін-өзі коммунистік мемлекет деп жариялауы және мемлекеттік атеизмді жариялауы Қытайдан көшіп кетудің маңызды себептерінің бірі болды. Қытайдағы қарағанда АҚШ-та қытайлық христиандардың үлесі әлдеқайда жоғары, себебі көптеген қытайлық христиандар коммунистік қуғын-сүргіннен қашып АҚШ-қа көшіп келді және әлі де көшіп келуде. Pew Research Center-дің 2012 жылғы Азиялық американдықтар туралы сауалнамасына сәйкес, 15 жастан асқан қытайлық американдықтардың 30%-ы христиан дінін ұстанады (олардың 8%-ы католик, ал 22%-ы протестанттық тармаққа жатады).
Солтүстік Корея
Мәсіхшілер де Солтүстік Кореядан қашып кетті, әсіресе діни қуғын-сүргін толқындарына жауап ретінде. Солтүстік Кореядағы христиандарға жасалған қуғын-сүргін олардың эмиграциясына себеп болды, себебі Солтүстік Корея үкіметі өзін коммунистік мемлекет деп жариялаған, ал оның ресми идеологиясы – Жуче – мемлекеттік дінсіздіктің басты қағидаларының бірі санайды.