Кіріспе

Британдық Үнді мұхиты аумағы (БИОТ) – Үнді мұхитындағы 55 аралдан тұратын архипелаг, Үндістанның оңтүстігінде орналасқан. Ол Африка мен Индонезияның арасында, шамамен ортасында жатыр. Аралдар жартылай шеңбер пішіндес топты құрайды, шығыс жағы ашық теңізге қараған. Ең ірісі – Диего Гарсия – оңтүстік ұшында орналасқан. Оның ауданы және аумақтың жалпы құрлық бөлігінің шамамен үштен екі бөлігін құрайды. Диего Гарсия – тұрғындары бар жалғыз арал және Ұлыбритания мен АҚШ-тың бірлескен теңіз күштеріне қолдау көрсету базасы орналасқан. Архипелагтың басқа аралдарына Дэнжер аралы, Үш бауырлас аралдары, Нельсон аралы және Перос Банхос, сондай-ақ Эгмонт аралдары, Бүркіт аралдары және Соломон аралдары кіреді. Ол ресми түрде Чагос теңізінің қорғалатын аймағы деп аталады, себебі ол "қазіргі таңда әлемдегі толық қорғалған коралл рифтерінің 16% құрайтын табиғи мұхит экожүйесі". Қорғау аймағында балық аулауға тыйым салынған.

Жер бедері

Шагос архипелагының 55 аралының ішінде ең үлкені – Диего Гарсия. Бұдан басқа, маңызды аралдар – Эгмонт аралдары, Даңгер аралы, Айгл (Бүркіт) аралдары, Үш бауырлас аралы, Нельсон аралы, Соломон аралдары және Шагос архипелагының солтүстік бөлігіндегі Перос Банхос.

Диего Гарсия

Диего Гарсияның коралл атолы шамамен Африка жағалауының шығысында (Танзанияда), Үндістанның оңтүстік ұшының оңтүстік-батысында (Каньякумариде) және Австралияның батыс жағалауының батыс солтүстік-батысында (Кейп Рейндж ұлттық паркі, Батыс Австралияда) орналасқан. Диего Гарсия Үнді мұхитындағы кең су асты таулар тізбегінің ең оңтүстік ұшында жатыр. Атолдың жалпы аумағы лагунаның кіреберісінде үш кішкентай арал бар: Шығыс аралы, Орта аралы және Батыс аралы. Кейбір аймақтарда атолда батпақтар мен су батпақтары кездеседі. Экожүйе бұзылмаған тропикалық орманнан тұрады.

Перос Банхос атолы

Перос Банхос аралдары – Чагос жағалауының ең ірі тобы, ол зор лагунаның шетіне шашырап орналасқан 27 аралдан тұрады, лагунаның периметрі шамамен 310 шаршы километрді құрайды. Олар бірнеше кішкентай аралдар мен рифтерден құралған; оларды терең каналдар бөліп жатыр. 1965 жылғы эвакуацияға дейін аралдарда шамамен 400 адам тұрған, олардың көп бөлігі атоллдың оңтүстік-батыс бұрышындағы Иль-ду-Койн аралында өмір сүрген (алдыңғы ғасырда басты арал атоллдың солтүстік-батыс бұрышындағы Диамант аралы болған); барлығы жеті мекенделген арал болды.

Соломон атолы

Перос Банхос атоллының шығысына қарай 25 шақырым жерде орналасқан кішігірім Соломон тобы 8 шақырым ұзындығы және 5 шақырым ені бар лагунаның төңірегіне шоғырланған он бір аралдан тұрады. Халықты көшіруге дейін аралдардың алтауында барлығы 250-ге жуық арал тұрғыны тұрған. Оңтүстік-батыстағы Боддам аралы басты елді мекен болса, шығыстағы Такамака аралы архипелагтың кеме жасау орталығы еді.

Нельсон аралы, Үш бауыр аралы және Бөрік аралдары

Оңтүстіктегі Диего Гарсия аралы мен солтүстіктегі Перос Банхос және Соломон атоллдары аралығында орналасқан қалған коралл аралдары Ұлы Чагос жағалауының кең аумағына шашырап жатыр – атоллдар, рифтер және орташа тереңдігі шамамен 20 метр болатын сулы аймақ. Адам тұрмайтын Нельсон аралы Соломон атоллдан оңтүстікке қарай 35 шақырым қашықтықта жатыр. Нельсон аралының оңтүстік-батысына қарай 100 шақырымда 19 ғасырда қысқа мерзімге мекенделген Тройс-Фрер аралдары орналасқан. Одан батысқа қарай 1935 жылға дейін адамдар тұрған Айль-д'Айль (Иль-д'Айль) аралы бар. Иль Ваше Марин, Бөрі аралдарының ең оңтүстігі, оңтүстікке қарай орналасқан.

Қауіп аралы

Құстар аралынан оңтүстікке қарай 20 шақырым жерде орналасқан Қауіп аралы ешқашан адамдармен қоныстанбаған; ол ұзын және тегіс арал, ең максималды ені – 15 шақырым. Ол биік кокос пальмалары мен бұталармен жабылған.

Алты арал, немесе Эгмонт атолы

Ақырында, Даңгердің оңтүстігіндегі Six Îles Atoll (сонымен қатар Egmont деп аталады) да 19 ғасырдың ортасынан 1935 жылға дейін қысқа мерзімге иелік етілді. Алты атаулы аралдан басқа, атоллға есімсіз жетінші арал да кіреді. "U" пішіндес атолл – ені солтүстік бөлігінде максималды 6 метрге жететін тар жер тізбегі. Атолдың жалпы жер көлемі А-ны құрайды. Атолдың айналасын қоршайтын қалың риф бар. Мұхитқа екі шығу жолы бар. Ол ішінде үлкен лагунаны қамтиды. Лагунаның ұзындығы алты метрден асады, ал енінен ұзындығы артық. Аралдың шығыс жағалауында аралды зерттеушінің бірі тапқан дөңгелек пемза тастары 1883 жылғы Кракатау жанартауының шығарылған қалдықтары деп саналады. Атолл Диего Гарсиядан солтүстік-батысқа қарай, Ұлы Чагос атоллында орналасқан. Аралдар тік рифтермен байланысқан, сондықтан жағалауларында тіреуге қолайлы жерлер жоқ.

Адам географиясы

18 ғасырдың соңында аралда копра өндіру үшін кокос пальмасы плантациялары құрылды, осы мақсатта Африкадан құл еңбекшілер әкелінді. Архипелагта копра өнеркәсібінде жұмыс істеген маврикийліктердің ұрпақтары тұрды. 1966 жылы Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы келісімге қол қойылғаннан кейін АҚШ әскери база салып, барлық жергілікті тұрғындарды күштеп көшірді; Диего Гарсия, Иле-ду-Койн және Боддам аралдарынан 1200 адам Маврикийге қоныстырылды, ал қалғандары Сейшель аралдарына кетті. 2000 жылы Чагос аралдарының тұрғындары аралдарда тұру құқығын қайта алған жоғарғы сотқа шағымда жеңіске жетті және келесі жылы Ұлыбритания азаматтығын алды. 2008 жылғы сот шешімі олардың оралуына кедергі келтірді. 2010 жылы әлемдегі ең ірі теңіз қорығы құрылғаннан кейін, арал тұрғындарының архипелагқа қайта оралған жағдайда балық аулау мүмкіндігі шектелетін болып, олардың дәстүрлі өмір салтына нұқсан келтіретін жағдай туды.