Кіріспе

Француз тарихының кезеңі, 1814–1830

Екінші Бурбон реставрациясы – 1815 жылы Бірінші француз империясының құлауынан кейін Бурбон әулетінің қайта билікке оралған француз тарихының кезеңі. Екінші Бурбон реставрациясы 1830 жылғы 26 шілдедегі шілде революциясына дейін жалғасты. Өлім жазасына кесілген Людовик XVI патшаның ағалары және азапталған Людовик XVII патшаның нағалары Людовик XVIII және Карл X кезекпен таққа отырып, Ескі тәртіптің институттарын, мүмкін болса, толығымен қайта жаңғыртуға бағытталған консервативті үкімет құрды. Монархияны қолдаған эмигранттар Францияға оралды, бірақ француз революциясының көптеген өзгерістерін кері қайтара алмады. Ұзақ жылдар бойы соғысқа шаршаған ел ішкі және сыртқы бейбітшілік, тұрақты экономикалық өркендеу және индустрияландырудың бастапқы кезеңін бастан өткерді.

Өмірбаян

Француз төңкерісінен кейін (1789–1799) Наполеон Бонапарт Францияның билеушісі болды. Ол жылдар бойы үзділіссіз әскери жеңістер арқылы Франция империясын кеңейтті, бірақ Еуропа елдерінің коалициясы оны Алтыншы коалиция соғысында жеңіп, 1814 жылы Бірінші империяны құлатты және Людовик XVI-ның бауырларына монархияны қайтарды. Бірінші Бурбон монархиясының қайта орнатылуы шамамен 1814 жылдың 6 сәуірінен басталды. 1815 жылғы шілдеде Бірінші Франция империясы Франция Корольдігімен ауыстырылды. Бұл Корольдік 1830 жылғы шілде төңкерісіндегі халық көтерілісіне дейін сақталды. Вена бейбітшілік конгресінде Бурбондар жеңіске жеткен монархиялар тарапынан құрметпен қабылданды, бірақ 1789 жылдан бері революциялық және Наполеон Франциясының барлық аумақтық пайдаларын қайтаруға мәжбүр болды.

Конституциялық монархия

Абсолютистік Ансиан режимінен өзгеше, Бурбон әулетінің қайта орналасу режимі конституциялық монархия болды, оның билігі шектеулі болды. Жаңа король Людовик XVIII 1792 жылдан 1814 жылға дейін жасалған реформалардың көп бөлігін қабылдады. Оның негізгі саясаты – сабақтастық сақтау. Ол корольшіл эмигранттардан тартып алынған жерлер мен мүлікті қайтаруға тырыспады. Наполеонның сыртқы саясатының басты мақсаттарын, мысалы, Австрияның ықпалын шектеуді бейбіт жолмен жалғастырды. Испания және Осман империясы мәселесінде Наполеонның саясатын кері қайтарып, 1792 жылға дейін болған достық қарым-қатынасты қалпына келтірді. Саяси жағынан алғанда, бұл кезең қатаң консервативтік реакциямен және одан туындаған ұсақ, бірақ үнемі болатын азаматтық тәртіпсіздіктермен ерекшеленді. Басқа жағдайда, саяси жүйе Карл X билікке келгенге дейін салыстырмалы түрде тұрақты болды. Бұл кезеңде католик шіркеуінің француз саясатындағы маңызды күш ретінде қайта жандануына куә болдық. Бурбон әулетінің қайта орналасу кезеңінде Францияда тұрақты экономикалық өркендеу мен индустрияландырудың бастапқы кезеңдері басталды.

Француз қоғамындағы тұрақты өзгерістер

Француз революциясы мен Наполеон дәуірі Францияға Бурбон қалпына келтіруі кері бұрмаған бірқатар маңызды өзгерістер әкелді. Әкімшілік: Біріншіден, Франция енді жоғары дәрежеде орталықтандырылған, барлық маңызды шешімдер Парижде қабылданатын болды. Саяси география толығымен қайта ұйымдастырылып, біркелкілендірілді, ел 80-нен астам департаментке бөлінді, олар 21-ғасырға дейін сақталды. Әр департаменттің әкімшілік құрылымы бірдей болды және Париж тағайындаған префект қатаң бақылауда ұстады. Ескі режимнің қабаттасқан заңдық юрисдикциялары жойылды, енді Париж тағайындаған судьялар басқаратын және ұлттық бақылаудағы полиция қолдайтын бірыңғай стандартты заң кодексі қолданылды. Діни ұйым: Революциялық үкіметтер католик шіркеуінің барлық жерлерін және ғимараттарын тәркілеп, оларды көптеген орта тап өкілдеріне сатты, оларды қайтару саяси жағынан мүмкін емес еді. Епископ әлі де өз епархиясын (жаңа департамент шекараларымен сәйкес келетін) басқарды және үкімет арқылы Париждегі Папамен байланыс жасады. Епископтар, дін қызметкерлері, монахтар және басқа да діни қызметкерлер мемлекеттік жалақы алды. Барлық ескі діни рәсімдер мен салты сақталды, ал үкімет діни ғимараттарды күтіп ұстады. Шіркеуге өз семинарияларын және белгілі бір деңгейде жергілікті мектептерді ашуға рұқсат берілді, бірақ бұл мәселе 20-ғасырдағы саяси даудың нысаны болды. Епископтардың бұрынғыдан гөрі әлдеқайда аз билігі болды және олардың саяси дауысы болмады. Дегенмен, католик шіркеуі өзін қайта құрып, жеке құдайшылдыққа жаңа мән берді, бұл оған сенушілердің психологиясын ұстауға мүмкіндік берді. Білім беру: Мемлекеттік білім беру орталықтандырылды, Франция университетінің бас ұстазы Парижден ұлттық білім беру жүйесінің барлық элементтерін бақылады. Парижде жаңа техникалық университеттер ашылды, олар осы күнгә дейін элитаны даярлауда маңызды рөл атқарады. Аристократия: Консерватизм қайта келген ескі аристократия мен 1796 жылдан кейін Наполеон тұсында пайда болған жаңа элиталар арасында қақтығысқа толы болды. Ескі аристократия өздерінің жерлерін қайтарып алуға құштар болды, бірақ жаңа режимге адалдық сезінбеді. Жаңа элита, «империя асылдары» ескі топты елді апатқа ұшыратқан беделсіз режимнің ескірген қалдығы деп сықақ етті. Екі топ та әлеуметтік тәртіпсіздіктен қорқып, бірақ сенімсіздік деңгейі мен мәдени айырмашылықтар тым үлкен болды, ал монархия саясатында тұрақсыздық болғандықтан саяси ынтымақтастық мүмкін болмады. Қайтып келген ескі аристократия өздерінің тікелей иелік еткен жерлерінің көп бөлігін қайтарып алды. Алайда олар қалған жерлерге иелік ету құқығынан айырылып, шаруалар енді олардың бақылауында болмады. Революцияға дейінгі аристократия ағартушылық пен рационализм идеяларымен әуестенген. Ал енді аристократия бұрынғыдан гөрі консервативті болды және католик шіркеуін қолдады. Ең жақсы жұмыстарға қабілеттілік принциптері жаңа саясат болды, аристократтар өсіп келе жатқан бизнес және кәсіби топпен тікелей бәсекелесуге мәжбүр болды. Азаматтардың құқықтары: Дін қызметкерлеріне қарсы пікірлер бұрынғыдан да күшейді, бірақ қазір орта таптың кейбір өкілдері мен тіпті шаруалар арасында болды. Француз халқының басым көпшілігі ауылдағы шаруалар немесе қаладағы кедей жұмысшылар болды. Олар жаңа құқықтар мен мүмкіндіктерге ие болды. Көптеген ескі ауыртпалықтардан, бақылаудан және салықтардан босатылғанымен, шаруалар әлеуметтік және экономикалық мінез-құлқында әлі де өте дәстүрлі болды. Көптеген шаруалар балаларына мүмкіндігінше көп жер сатып алу үшін ипотекаға қарыз алды, сондықтан қарыз олардың есептерінде маңызды фактор болды. Қалалардағы жұмысшы тап шағын топ болды және ортағасырлық гильдиялардың шектеулерінен босатылды. Алайда Франция индустрияландыруға өте баяу дамыды, ал көптеген жұмыстар машиналар мен технологиялардың көмегісіз ауыр еңбек болып қалды. Франция әлі де жергілікті жерлерге бөлінген, әсіресе тілге қатысты, бірақ қазір ұлттық мақтаныш пен сыртқы саясатқа бағытталған француз ұлтшылдығы пайда болды.

Саяси тұжырымдама

1814 жылдың сәуір айында Алтыншы коалицияның әскерлері Францияның патшасы Людовик XVIII-ді, өлім жазасына кесілген Людовик XVI-ның бауыры және мұрагері, таққа қайта отырғызды. 1814 жылғы Жарғы деп аталатын конституция жасалды. Ол барлық француз азаматтарын заң алдында тең деп жариялады, бірақ король мен аристократияға маңызды артықшылықтарды сақтап, дауыс беру құқығын жылына кем дегенде 300 франк тікелей салық төлейтін азаматтармен шектеді. Патша мемлекеттің жоғарғы басшысы болды. Ол құрлық және теңіз күштеріне қолбасшылық етті, соғыс жариялады, бейбітшілік, одақ және сауда туралы шарттар жасады, барлық мемлекеттік қызметкерлерді тағайындады, сондай-ақ заңдарды орындау және мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қажетті ережелер мен жарлықтар шығарды. Людовик салыстырмалы түрде либералды болды және көптеген орталықшыл кабинеттерді таңдады. 1824 жылдың қыркүйегінде Людовик XVIII қайтыс болды, ал оның орнына ағасы Карл X патша болды. Жаңа патша Людовикке қарағанда консервативті басқару саясатын ұстанды. Оның реакциялық заңдарының қатарында Анти-Сакрилегиялық заң (1825–1830) болды. Халықтың наразылығы мен құрметсіздігіне ашуланған патша мен оның министрлері 1830 жылғы жалпы сайлауды шілде жарлықтары арқылы манипуляциялауға тырысты. Бұл Париж көшелерінде төңкеріске әкеп соқты, Карл тақтан бас тарды, ал 1830 жылдың 9 тамызында Депутаттар палатасы Луи Филипп д'Орлеанды француз королі ретінде бекітіп, шілде монархиясын орнатты.

Бірінші қалпына келтіру (1814)

1814 жылы Людовик XVIII таққа қайта оралуы негізінен Наполеонның бұрынғы сыртқы істер министрі Талейранның қолдауымен жүзеге асты, ол жеңіске жеткен одақтас державаларды Бурбон әулетін қайта орнатудың қажеттілігіне көндірді. Бастапқыда одақтастар таққа ең лайықты үміткерге қатысты бөлінді: Ұлыбритания Бурбондарды жақтады, австриялықтар Наполеонның ұлы Франсуа Бонапарт үшін регенттік тағайындауды қарастырды, ал ресейліктер Орлеан герцогы Луи Филиппке немесе Наполеонның бұрынғы маршалы Жан Батист Бернадотқа, швед тағының мұрагеріне, мүмкіндік берді. 1814 жылғы ақпанда Наполеонға Франция 1792 жылғы шекараларына оралу шартымен тақты сақтап қалу ұсынылды, бірақ ол бас тартты. Қайта орнатудың мүмкіндігі күмәнді болды, бірақ соғыстан шаршаған француз халқының бейбітшілікке құштарлығы және Париж, Бордо, Марсель және Лион қалаларында Бурбондарға көрсетілген қолдау одақтастарды сендірді. Людовик Сент-Оуэн декларациясына сәйкес, екі палаталы заң шығару органы – мұрагерлік немесе тағайындалатын Пирлер палатасы және сайланатын Депутаттар палатасы бар 1814 жылғы Жарғыны бекітті. Олардың рөлі кеңес берумен шектелді (салық салудан басқа), себебі заңдарды ұсыну және бекіту, министрлерді тағайындау және қызметтен босату құқығы тек корольге ғана тиесілі болды. Дауыс беру құқығы мол мүліктің иесіне ғана берілді, халықтың бар болғаны 1% ғана дауыс бере алатын болды. Революциялық кезеңдегі көптеген заңдық, әкімшілік және экономикалық реформалар өзгеріссіз қалды; Наполеон кодексі, құқықтық теңдік пен азаматтық бостандықтарды қамтамасыз еткен, шаруалардың biens nationaux және елді департаменттерге бөлудің жаңа жүйесі жаңа король тарапынан жойылмады. Шіркеу мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас 1801 жылғы Конкордатпен реттелді. Алайда, Жарғының қайта орнатудың шарты болғанына қарамастан, кіріспесінде ол «біздің патшалық билігімізді еркін пайдалану арқылы» берілген «ұсыныс және сыйлық» деп жарияланды. Алғашқы жылысудан кейін Людовик француз төңкерісінің нәтижелерін кері қайтаруға жасаған әрекеттері көпшіліктің құқығынан айырылған көпшіліктің қолдауын тез жоғалтты. Триколор туын ақ тумен алмастыру, Луиді «XVIII» (ешқашан билік жүргізбеген Луи XVII-нің мұрагері ретінде) және «Франция королі» емес, «Француздардың королі» деп атау, сондай-ақ монархияның Людовик XVI мен Мария Антуанеттаның қайтыс болған күндерін тану сияқты символдық әрекеттер маңызды болды. Наразылықтың айқын көзі – католик шіркеуінің biens nationaux иелеріне (революциямен тартылып алынған жерлер) көрсеткен қысымы және эмигранттардың оралғаннан кейін бұрынғы жерлерін қайтарып алуға жасаған әрекеттері болды. Людовикке қарсы наразылық білдірген басқа топтарға армия, католик емес азаматтар және соғыстан кейінгі құлдырау мен британдық импорттан зардап шеккен жұмысшылар кірді.

Жүз күн

Наполеонның елшілері оған осы қайнап жатқан наразылық туралы хабарлады, және 1815 жылғы 20 наурызда ол Эльбадан Парижге оралды. Наполеон жолында оны тоқтатуға жіберілген әскерлердің көпшілігі, тіпті номиналды түрде роялист болғандардың да, оны тоқтатудың орнына бұрынғы императорға қосылуға көбірек ұмтылды. Луи 19 наурызда Парижден Гентке қашып кетті. Наполеон Ватерлоо шайқасында жеңіліп, қайтадан жер аударылғаннан кейін Луи қайтып келді. Оның болмаған кезінде дәстүрлі түрде корольдыққа адал Вендеде шағын көтеріліс басып тасталды, бірақ Наполеонның танымалдылығы төмендегеніне қарамастан, Реставрацияны қолдаған аз ғана көтеріліс болды.

Екінші қалпына келтіру (1815)

Талейран Бурбондар билікке қайта оралғанда, Наполеонның жүз күндік саясаты кезінде полиция министрі болған Жозеф Фуше де тағы да ықпалды болды. Бұл Екінші қалпына келтіруде Оңтүстікте монархияны қолдаған бейресми топтар Наполеонның қайта оралуына көмектескендерден кек алуға тырысқан Екінші Ақ Террор басталды: шамамен 200–300 адам қаза тапты, ал мыңдаған адам елден қашып кетті. 70,000-ға жуық мемлекеттік қызметкер жұмыстан босатылды. Бурбондарды қолдағандар көбінесе жасыл лента тағып жүргендіктен Верде деп аталды, себебі граф д’Артуаның (сол кездегі Шарль X титулы) түсі осы болды, ол қатал ультрароялистермен, яғни Ультралармен байланысты болды. Жергілікті билік зорлық-зомбылыққа бейжай қарағаннан кейін, король мен оның министрлері тәртіпті қалпына келтіру үшін шенеуніктерді жіберді. 20 қараша 1815 жылы Париж келісіміне қол қойылды, ол 1814 жылғы келісімге қарағанда ауыр шарттарға ие болды. Франция 700 миллион франк көлемінде өтемақы төлеуге міндетті болды, ал елдің шекарасы бұрынғы келісімдегідей 1792 жылғы емес, 1790 жылғы деңгейге дейін төмендетілді. 1818 жылға дейін Францияны 1,2 миллион шетелдік әскер басып алды, оның ішінде Веллингтон герцогының басқаруындағы шамамен 200 000 әскер болды. Франция олардың орналасуы мен азық-түлігінің шығындарын, өтемақыдан бөлек төлеуге міндетті болды. 1814 жылы салықты азайту туралы уәде осы төлемдердің салдарынан орындалмады. Бұл және Ақ Террордің салдары Луиге күшті оппозиция тудырды. Луидің бас министрлері бастапқыда орташа болды, олардың ішінде Талейран, Ришелье герцогы және Деказ герцогы Эли болды; Луи өзі сақтық саясатын ұстанды. 1815 жылы сайланған «табылмастай» деп аталған Chambre introuvable палатасы ультрароялистердің басым көпшілігімен биленді, ол «корольден де роялистік» деген беделге ие болды. Заң шығарушы орган Талейран-Фуше үкіметін құлатып, Ақ Террорды заңдастыруға тырысты, мемлекет жауына қарсы үкім шығарды, 50 000–80 000 мемлекеттік қызметкерді жұмыстан босатты және 15 000 әскери офицерді қызметтен шеттетуге тырысты. 1789 жылдың қазанында эмиграцияға кеткен Ришелье, «жаңа Франциямен ешқандай қатысы болмаған» премьер-министр болып тағайындалды. Chambre introuvable осы арада монархия мен шіркеудің орнын агрессивті түрде қорғап, тарихи патша тұлғаларын еске алу шараларын көбейтуге шақырды. Парламенттік сессия барысында ультрароялистер өздерінің саясатын мемлекеттік рәсімдермен біріктіре бастады, бұл Луидің наразылығын тудырды. Деказ, мүмкін, ең орташа министр, 1816 жылдың шілдесінде Ұлттық гвардияның саясаттануын тоқтатуға тырысты (көптеген Верделер қатарына алынған), милицияның саяси демонстрацияларын тыйым салды. Король үкіметі мен ультрароялистік депутаттар палатасы арасындағы шиеленіс салдарынан соңғысы өз құқықтарын нығайта бастады. Олар 1816 жылғы бюджетті бұзуға тырысқаннан кейін, үкімет палатаның мемлекеттік шығыстарды бекіту құқығы бар екенін мойындады. Алайда, олар корольден оның кабинеті парламенттегі көпшілікті білдіретініне кепілдік ала алмады. 1816 жылдың қыркүйегінде палата Луидің реакциялық шаралары үшін таратылды, сайлауды манипуляциялау 1816 жылы либералды палатаның құрылуына әкелді. Ришелье 1818 жылдың 29 желтоқсанына дейін қызмет етті, содан кейін Жан Жозеф, маркиз Дессоль 1819 жылдың 19 қарашасына дейін, содан кейін Деказ (іс жүзінде 1818 жылдан 1820 жылға дейін басым министр) 1820 жылдың 20 ақпанына дейін қызмет етті. Бұл доктринарийлердің саясатты үстемдік еткен дәуірі болды, олар монархияны француз революциясымен және билікті бостандықпен татуластыруға үміттенді. Келесі жылы үкімет сайлау заңдарын өзгертті, сайлау округтерін бұрмалады және кейбір сауда және өнеркәсіптегі бай адамдарға дауыс беруге мүмкіндік беру үшін сайлау құқығын өзгертті, бұл болашақ сайлауда ультралардың көпшілікті жеңуіне жол бермеу үшін жасалды. Баспасөз цензурасы нақтыланды және жеңілдетілді, әскери иерархиядағы кейбір лауазымдар бәсекеге ашық болды, және мемлекеттік бастауыш білім берудің католик монополиясына қол сұққан өзара мектептер құрылды. Деказ бірнеше ультрароялистік префекттер мен суб-префекттерді тазартты, ал сайлауларда бонапартистер мен республикашылдардың ерекше жоғары үлесі сайланды, олардың кейбіреулерін ультралар тактикалық дауыс беру арқылы қолдады. Ультралар үкімет өз позициясын нығайта берген кезде, мемлекеттік қызметке орналасу немесе депутаттарға жоғарылау практикасын қатты сынға алды. 1820 жылы оппозициялық либералдар – олар ультралармен бірге палатаның жартысын құраған – басқаруға келмейтін болып шықты, сондай-ақ Деказ мен король сайлау заңдарын қайта қарастырудың жолдарын іздеді, осылайша консервативті көпшілікті қамтамасыз етуге тырысты. 1820 жылдың ақпанында Луидің ультрареакциялық інісі және болашақ мұрагері Шарль X-тің ультрареакциялық ұлы, Берри герцогінің бонапартист тарапынан жасалған қанысты салдарында Деказ биліктен құлап, Ультралардың жеңісіне әкелді. Ришелье 1820 жылдан 1821 жылға дейін қысқа мерзімге қайтадан билікке келді. Баспасөз цензурасы күшейтілді, сотсыз ұстау қайтадан енгізілді, және Франсуа Гизо сияқты доктринарийлердің жетекшілері Нормаль жоғары мектебінде сабақ беруден шеттетілді. Ришелье басшылығымен сайлау құқығы ең бай сайлаушыларға екі дауыс беруге мүмкіндік беру үшін өзгертілді, бұл 1820 жылдың қарашасындағы сайлауға уақытында жасалды. Үлкен жеңістен кейін Жан Баптист де Вилле басшылығында жаңа Ультра министрлігі құрылды, ол алты жыл қызмет еткен жетекші Ультра болды. Ультралар қолайлы жағдайларда қайтадан билікке келді: Берридің әйелі, Берри герцогинясы, герцог қайтыс болғаннан жеті ай өткен соң «ғажайып бала» Анриді дүниеге келтірді; Наполеон 1821 жылы Святой Еленде қайтыс болды, ал оның ұлы, Рейхштадт герцогі, австриялықтардың қолында тұтқын болып қалды. Әдеби тұлғалар, ең бастысы Шатобриан, сондай-ақ Гюго, Ламартин, Виньи және Нодье ультралардың ісіне бірікті. Гюго мен Ламартин кейіннен республикашыл болды, ал Нодье бұрынғысы болды. Бірақ Вилле Луидің наразылығына орай, өте сақты болды және Луи тірі болған кезде, ашық реакциялық саясатқа бармады. Ультралар өз қолдауын кеңейтті және 1823 жылы Испанияға араласу арқылы әскери наразылықты тоқтатты, Испанияның Бурбон королі Фердинанд VII-ге, либералды испан үкіметіне қарсы. Британдықтар әскери қимылдарды қолдағанмен, араласу Испаниядағы ықпалды қайтаруға жасалған әрекет ретінде кеңінен қарастырылды, ол Наполеон кезінде британдықтардың қолына өткен. «Святой Луидің жүз мың ұлы» деп аталған француз экспедициялық армиясын граф д’Ангулем, граф д’Артуаның ұлы басқарды. Француз әскері Мадридке, содан кейін Кадиске барып, либералдарды аз шайқаспен құлатты (1823 жылдың сәуір-қыркүйек айлары), және бес жыл бойы Испанияда қалды. Дауыс беретін байлар арасында ультраларға қолдау көрсету 1816 жылғы палата сияқты, жақсылық жасау арқылы одан әрі күшейтілді, сондай-ақ карбонаридің француз эквиваленті – шарбоннериге қатысты қорқыныштар да күшейді. 1824 жылғы сайлауда тағы да үлкен көпшілік қамтамасыз етілді. Луи XVIII 1824 жылдың 16 қыркүйегінде қайтыс болды және оның орнына оның інісі граф д’Артуа, Шарль X титулын алды.

1824-1830: Консервативті бұрылыс

Ультрароялистік фракцияның басшысы Карл X-тің таққа отыруы ультралардың Депутаттар палатасындағы билікті бақылауымен бірге болды, осылайша граф де Вилленнің үкіметі жалғаса алды. Луидің ультрароялистерге қатысты шектеулері алынып тасталды. Революциядан кейінгі жылдары елде христиандық жаңару басталғанда, ультралар Рим-католик шіркеуінің мәртебесін қайта көтеруге тырысты. 1817 жылғы 11 маусымдағы Шіркеу және мемлекет конкордаты 1801 жылғы конкордатты алмастыруға тиіс болған, бірақ қол қойылғанмен, күшіне енбеді. Вилле үкіметі, көптеген депутаттардың, соның ішінде Шевалье де ла Фюдің қысымымен, 1825 жылдың қаңтарында қасиетті нан ұрлауды өлім жазасымен жазалайтын антисакраменттік заңға дауыс берді. Заң орындалуы мүмкін емес еді және тек символдық мақсаттар үшін қабылданды, бірақ актінің қабылдануы доктринарлар арасында үлкен наразылық тудырды. Көбірек дау тудырған нәрсе – элиталық жастарға арналған колледждер желісін құрған иезуиттердің қайта оралуы болды. Иезуиттер Папаға адалдығымен белгілі болды және галликандық дәстүрлерді аз қолдады. Олардың шіркеудің ішінде де, сыртында да жаулары болды, ал король 1828 жылы олардың институционалдық рөлін тоқтатты. Жаңа заңдар революция кезінде жерлері тәркіленген роялистерге өтемақы төледі. Бұл заңды Луи жасаған болса да, Шарль оның қабылдануына ықпал етті. Сондай-ақ, осы өтемақыны қаржыландыру үшін мемлекеттік қарызды (рентаны) 5%-дан 3%-ға ауыстыру туралы заң жобасы палаталарға ұсынылды, бұл мемлекетке жылына 30 миллион франк үнемдеуге мүмкіндік берді. Вилле үкіметі рентиерлердің кірісі бастапқы инвестицияларына пропорционалды емес өскенін және қайта бөлу әділ екенін дәлелдеді. Соңғы заң бойынша мемлекет 988 миллион франк көлемінде өтемақы (le milliard des émigrés) бөлді, ол 3% пайызымен 600 миллион франк сомасында мемлекеттік облигациялар арқылы қаржыландырылды. Жылына шамамен 18 миллион франк төленді. Заңның күтпеген иегерлері біржарлы жерлердің, яғни бұрын тәркіленген жерлердің шамамен миллион иесі болды, олардың меншік құқықтары енді жаңа заңмен бекітілді, бұл олардың құнын күрт арттырды. 1825 жылғы 29 мамырда Карл X-тің таж кию рәсімі француз таж киюінің дәстүрлі орны Реймс соборында өтті. 1826 жылы Вилле, егер олар басқаша шешпесе, кем дегенде үлкен иеліктер иелері үшін тұңғыштық құқығын қалпына келтіретін заң жобасын ұсынды. Либералдар мен баспасөз, сондай-ақ кейбір наразы ультралар, мысалы Шатобриан қарсылық көрсетті. Олардың қатты сын-ескертпелері үкіметті 1824 жылы цензураны көбінесе алып тастағаннан кейін, желтоқсан айында баспасөзді шектеу туралы заң жобасын енгізуге итермеледі. Бұл оппозицияны одан әрі қыздырды және заң жобасы кері қайтарылды. Вилле кабинеті 1827 жылы либералды баспасөздің, соның ішінде Шатобрианның мақалаларын демеушілік еткен Journal des débats басылымының күшейе түскен қысымына тап болды. Шатобриан, Виллеге қарсы ультралардың ең көрнекті өкілі, баспасөз цензурасына қарсы шыққан басқа да қарсыластармен бірігіп (жаңа заң оны 1827 жылғы 24 шілдеде қайта енгізді) Société des amis de la liberté de la presse құрды; Шойзол Стенвилл, Сальванди және Виллемен оның құрамында болды. Тағы бір ықпалды қоғам – «Социе Аид тои, ле сэиль т'аидера» болды, ол 20-дан астам мүшелерінің рұқсатсыз жиналуына тыйым салған заң шегінде жұмыс істеді. Қарсылықтың артуына байланысты жігерленген топтың құрамы либералды болды (Le Globe-пен байланысты) және оған Гизот, Ремусат және Барро сияқты мүшелер кірді. Цензура заңдарын айналып өтетін памфлеттер таралды, ал топ 1827 жылғы қарашадағы сайлауда үкіметті қолдаушы мемлекеттік лауазымды адамдарға қарсы либералды кандидаттарға ұйымдық көмек көрсетті. 1827 жылғы сәуірде король мен Виллеге ұлттық гвардияның тәртіпсіз тобы қарсы шықты. Карл патшаға құрмет көрсетуді, бірақ оның үкіметін мақұлдамауын білдіруге бұйрық берген гарнизон, оның орнына оның католик немересі және келіні Мария Терезаға, Даффин ханымға иезуиттерге қарсы кемсітуші пікірлер айтты. Вилле одан да жаман жағдайға ұшырады, өйткені либералды офицерлер оның кеңсесіне наразылық білдіру үшін әскерлерді бастап кетті. Осыған байланысты гвардия таратылды. Қаламтақтар көбейе берді, олардың ішінде қыркүйекте Карл Сент-Омерге сапар кезінде Папамен келісіп, ондықты қалпына келтіруге жоспарлап отырды және адал гарнизон армиясының қорғауымен Хартияны тоқтатты деген айыптамалар болды. Сайлау уақытына қарай орташа роялистер (конституциялықтар) да Шарльға қарсы бұрыла бастады, сондай-ақ 1825 жылғы қаржылық дағдарысқа байланысты бизнес қауымдастығы да, олар оны үкіметтің өтемақы заңына байланысты деп айыптады. Гюго және басқа да көптеген жазушылар Карл X билігіндегі өмірдің шындығына наразы болып, режимді сынауды бастады. Сайлауға 30 қыркүйекте тіркелудің соңғы күніне дайындық күтіп тұрғанда, оппозициялық комитеттер мүмкіндігінше көп дауыс берушілерді тіркеуге тырысты, 1824 жылғы сайлаудан бері жаңарып келмеген құжаттарын ұсынбаған белгілі бір дауыс берушілерді алып тастаған префекттердің әрекеттеріне қарсы тұрды. Бірінші тізімдегі 60 000 дауыс берушіге 18 000 дауыс беруші қосылды; префекттердің үкіметті қолдаушылардың тізімін жазуға жасаған әрекеттеріне қарамастан, бұл негізінен оппозициялық қызметтің нәтижесі болды. Ұйымдастыру негізінен Шатобрианның Достары мен либералдарды, конституциялықтарды және қарсы оппозицияны (конституциялық монархистерді) қолдаған Аид тои арасында бөлінді. Жаңа палатаның ешбір тарапқа нақты көпшілігі болған жоқ. Вилленің ізбасары, виконт де Мартиньяк, 1828 жылдың қаңтарында қызметін бастады, либералдарды басу баспасөз бақылауын жеңілдету, иезуиттерді қуу, сайлау тіркеуін өзгерту және католик мектептерін шектеу арқылы жібіткізуге тырысты. Жаңа үкіметке наразы болған Шарль өзін Шевалье де ла Фю және басқа ультралар, мысалы Польиньяк принці және Ла Бурдонне сияқты адамдармен қоршады. Мартиньяк жергілікті басқару туралы заң жобасын жоғалтқанда қызметтен алынды. Шарль және оның кеңесшілері Вилле, Шатобриан және Деказ монархистік фракцияларының қолдауымен жаңа үкімет құруға болатынына сенді, бірақ 1829 жылдың қарашасында либералдарға жағымсыз және тіпті Шатобрианға нашар келген бас министр Польиньякты таңдады. Шарль бейжай болғанымен, тұрпатсыздық кейбір роялистерді төңкеріс жасауға, ал көрнекті либералдарды салық төлеуден бас тартуға шақырды. 1830 жылғы наурыздағы сессияның ашылуында король оппозицияға қатысты жасырын қорқытулар бар сөз сөйледі; жауап ретінде 221 депутат (абсолют көпшілік) үкіметті айыптады, ал Шарль парламентті таратып, одан кейін оны таратып жіберді. Шарль халықтың сайлау құқығы жоқ көпшілігі арасында өзінің танымал екеніне сенді, ол Польиньякпен бірге колониализм мен экспансионизмнің амбициялық сыртқы саясатын жүргізуді көздеді, Ресейдің көмегімен. Франция Вилле кеткеннен кейін Жерорта теңізіне бірнеше рет араласты, ал экспедициялар енді Грекия мен Мадагаскарға жіберілді. Польиньяк Алжирді жаулап алуды да бастады; Алжир дейінің жеңілісі шілде айының басында жарияланды. Бельгияны басып алу жоспарлары жасалды, ол өзінің революциясын бастан кешіретін болды. Алайда, сыртқы саясат отандық проблемалардан көңіл аудару жеткіліксіз болды. Шарльтың Депутаттар палатасын таратуы, баспасөзді қатаң бақылауға алған шілде жарлықтары және сайлау құқығын шектеуі 1830 жылғы шілде революциясына әкелді. Режимнің құлауының басты себебі, ол аристократияның, католик шіркеуінің және тіпті шаруалардың көп бөлігінің қолдауын сақтап қалғанмен, ультралардың ісі парламенттен тыс жерде терең ұнатпады.

1827-1830: Кері байланыс

Тарихшылар арасында Карл X-тің құлдырауының нақты себебі туралы әлі де қызу пікірталас жүруде. Дегенмен, барлықтары бір ауыздан мойындайтыны, 1820 мен 1830 жылдар аралығындағы бірнеше экономикалық дағдарыстар, сондай-ақ Депутаттар палатасында либералды оппозицияның күшеюі консервативті Бурбон әулетінің құлауына себеп болды. 1827 мен 1830 жылдар аралығында Франция революцияны тудырған дағдарыстан да ауыр экономикалық, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдарысына тап болды. 1820-жылдардың соңында астық өнімдерінің нашарлауы нәтижесінде, негізгі азық-түлік пен коммерциялық дақылдардың бағасы күрт өсті. Осыған жауап ретінде Францияның шаруалары астықтың бағасын төмендету және экономикалық жағдайларын жақсарту үшін астыққа арналған қорғау тарифін алып тастауды талап етті. Алайда, Карл X бай жер иелерінің қысымына көніп, тарифіні күшінде қалдырды. Ол бұл шешімді 1816 жылғы «Жазсыз жылға» Бурбон әулетінің жауабына негіздеді. Осы жылдары Людовик XVIII аштық кезінде тарифіні жеңілдеткені бағаның төмендеуіне, ал бай жер иелерінің наразылығына әкеп соқты, олар Бурбон әулетінің заңдылығының дәстүрлі көзі болған. Осылайша, 1827-1830 жылдар аралығында Францияның шаруалары салыстырмалы экономикалық қиындықтар мен бағаның өсуімен күресті. Сонымен қатар, халықаралық қысым және провинциялардың төмендеген сатып алу қабілеті қала орталықтарында экономикалық белсенділіктің төмендеуіне әкелді. Бұл өнеркәсіптік құлдырау Парижтің қолөнершілері арасындағы кедейліктің өсуіне ықпал етті. 1830 жылға қарай, көптеген топтар Карл X-тің экономикалық саясатынан зардап шекті. Франция экономикасы нашарлағанда, бірқатар сайлаулар Депутаттар палатасына салыстырмалы түрде күшті либералды блок әкелді. 1824 жылы 17 күшті либералды блок 1827 жылы 180-ге, ал 1830 жылы 274-ке дейін өсті. Бұл либералды көпшілік 1814 жылғы Жарғының шектеулі қорғалуын қорғауға тырысқан центрист Мартиньяк пен ультрароялист Полиньяк саясатына наразылық білдірді. Олар сайлау құқығының кеңейтілуін және либералды экономикалық саясатты талап етті. Сонымен қатар, олар көпшілік блок ретінде премьер-министрді және министрлер кабинетін тағайындау құқығын талап етті. Бұған қоса, Депутаттар палатасындағы либералды блоктың өсуі Франциядағы либералды баспасөздің өсуімен бірге жүрді. Көбінесе Парижге шоғырланған бұл баспасөз үкіметтің журналистикалық қызметтеріне және оңшыл газеттерге қарсылық көрсетті. Ол саяси пікірлер мен жағдайды Париж жұртшылығына жеткізуде маңызды рөл атқарды, сондықтан либералдылардың өрлеуі мен француздардың үнемі наразылық білдіріп, экономикалық қиындықтарға тап болуы арасындағы маңызды байланыс ретінде қарастырылуы мүмкін. 1830 жылға қарай Карл X-тің реставрациялық үкіметі барлық жағынан қиындықтарға тап болды. Жаңа либералды көпшілік Полиньяқтың агрессивті саясатына қарсы тұруға ниеттенбегені анық болды. Париждегі ресми үкіметтік газетті басып шыққан либералды баспасөздің өсуі Париж саясатының сол жаққа қарай бұрылуын көрсетті. Дегенмен, Карлдың биліктің негізі саяси спектрдің оң жағында болды, оның жеке көзқарастары да сондай-ақ. Ол Депутаттар палатасының ішіндегі өсіп келе жатқан талаптарға мойынсұна алмады. Жағдайдың шиеленісуіне көп уақыт қалмады.

1830 ж. шілде революциясы

1814 жылғы Жарғы Францияны конституциялық монархияға айналдырды. Король саясатты қалыптастыруда кең өкілеттіктерге ие болғанымен, сондай-ақ атқарушы биліктің жалғыз иесі болғанымен, ол заңдық жарлықтарын қабылдау үшін Парламентке тәуелді болды. Жарғыда депутаттарды сайлау тәртібі, Депутаттар палатасындағы олардың құқықтары және көпшілік блогының құқықтары да бекітілді. Осылайша, 1830 жылы Карл X елеулі қиындыққа тап болды. Ол конституциялық шектеулерден асып түсе алмады, бірақ Депутаттар палатасындағы либералды көпшілікпен өзінің саясатын жүзеге асыру мүмкіндігі де болмады. Ол қатаң шараларға дайын тұрды және 1830 жылғы наурыз айында либералды көпшілік палатасы оған сенімсіздік білдіргеннен кейін әрекетке көшті. Ол 1814 жылғы Жарғыны декрет арқылы өзгертуге кірісті. "Төрт жарлық" деп аталған бұл декреттер Депутаттар палатасын таратып, баспасөз бостандығын тоқтатты, либералды коммерсанттардың белсенді тобын болашақ сайлаулардан шеттетуге және жаңа сайлаулар тағайындауға бағытталды. Бұл халық арасында наразылық тудырды. 1830 жылғы 10 шілдеде король өзінің мәлімдемелерін жасамас бұрын, Адольф Тьер басқаратын бай, либералды журналистер мен газет иелерінің тобы Парижде Карл X-қа қарсы стратегияны анықтау үшін бас қосты. Революцияға үш аптадай уақыт қалғанда, Шарльдің жарияламалары күтілген жағдайда Париждің журналистік ортасы корольдің саясатын қатты сынап, халықты жұмылдыруға тырысатын болады деп шешілді. Осылайша, 1830 жылғы 25 шілдеде Карл X мәлімдеме жасаған кезде либералды журналистика машинасы жұмылдырылды, корольдің әрекеттерінің зұлымдығын айыптайтын мақалалар мен шағымдар жарияланды. Париждің қалалық жұртшылығы да патриоттық сезімдер мен экономикалық қиындықтарға итермеленіп, баррикадалар құрып, Карл X инфрақұрылыма шабуыл жасады. Бірнеше күн ішінде жағдай монархияның бақылауынан шығып кетті. Король либералды басылымдарды жабуға тырысқанда, Париждің радикалды жұртшылығы оларды қорғады. Олар Бурбонға жақын басылымдарға шабуыл жасап, монархияның күшпен ықпал ету құралдарын парализдеді. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, Парламенттегі либералдар корольға қарсы резолюциялар, шағымдар мен айыптамалар дайындауға кірісті. Король 1830 жылғы 30 шілдеде тақтан бас тартты. Жиырма минуттан кейін оның ұлы, Ангулем герцогы Луи Антуан, номиналды түрде Луи XIX болып таққа отырды, бірақ ол да тақтан бас тартты. Корольдік билік номиналды түрде Луи Антуанның кіші інісі, Карл X-тің немересінің ұлына, болашақта Генрих V болуға тиіс болғанға көшті. Алайда, жаңадан өкілеттік алған Депутаттар палатасы тақты бос деп жариялады және 9 тамызда Людовик Филиппті таққа көтерді. Осылайша шілде монархиясы басталды.

Луи-Филипп пен Орлеандар әулеті

Луи-Филипп 1830 жылғы шілде революциясының нәтижесінде таққа отырды және "Франция королі" емес, "француздардың королі" ретінде билік жүргізді, бұл ұлттық егемендікке көшуді білдірді. Орлеанистер 1848 жылға дейін билікте қалды. 1848 жылғы ақпан революциясында Францияны билеген соңғы король құлатылғаннан кейін, Луи Наполеон Бонапарт президент сайлануымен (1848–1852) Француз екінші республикасы құрылды. 1851 жылғы француз төңкерісінде Наполеон өзін Екінші империяның императоры Наполеон III деп жариялады, ол 1852 жылдан 1870 жылға дейін жалғасты.

Саяси партиялар қалпына келтіру кезінде

Саяси партиялар Реставрация кезінде бағыттары мен құрамында маңызды өзгерістерге ұшырады. Депутаттар палатасы қатаң консервативтік және прогрессивтік либералдық кезеңдер арасында құбылып тұрды. Ақ террордың қысымы монархияға қарсы шыққандарды саяси аренадан шығарып тастады, бірақ француз конституциялық монархиясы туралы әртүрлі пікірде болған ықпалды тұлғалардың арасындағы тартыс тоқтаған жоқ. Барлық партиялар дауыс беру құқығы болмаған қарапайым халықтан қорқып, оларды кейін Адольф Тьер «арзан жұртшылық» деп атады. Олардың саяси мақсаттары табыстық жағдай жасауға бағытталған. Палатадағы саяси өзгерістерге үстемдік құруға ұмтылу, палатаның таратылуы және одан кейін үстемдіктің ауысуы, немесе маңызды оқиғалар себеп болды, мысалы, 1820 жылы Берри герцогінің қазасы. Дау-дамай – бұл патшалық пен халық арасындағы емес, күштілердің (патшалық пен депутаттардың) билік үшін күресі болды. Депутаттар халықтың мүддесін қорғаймыз деп мәлімдесе де, көпшілігі қарапайым халықтан, жаңалықтардан, социализмнен және тіпті дауыс беру құқығын кеңейту сияқты қарапайым шаралардан қорқып жүрді. Реставрация кезеңіндегі басты саяси партиялар төменде сипатталған.

Өте-роялистер

Ультрароялистер 1789 жылға дейін сақталған Ескі тәртіпке қайта оралуды қалады: абсолюттік монархия, аристократияның үстемдігі және саясаттағы "шынайы христиандардың" монополиясы. Олар республикаға, демократияға қарсы болды және жоғарыдан басқаруды уағыздады. Олар жоғары салық төлеушілерге ғана шектелген сайлау құқығына – санақ бойынша дауыс беруге төзімділік танытса да, 1814 жылғы Хартияны тым революциялық деп санады. Олар жеңілдіктерді қайта орнатуды, католик шіркеуінің маңызды саяси рөлін және әдеттегі емес, саяси белсенді корольді – Карл X-ті қалады. Белгілі ультрароялистік теоретиктер Луи де Бональд және Жозеф де Мейстр болды. Олардың парламенттік көшбасшылары Франсуа Реги де Ла Бурдонна, Ла Бретеш графы және 1829 жылы Жюль де Полиньяк еді. Басты роялистік газеттер – La Quotidienne және La Gazette, оларға Бурбонның ақ туынан аталған Drapeau Blanc және Францияның әскери туынан аталған Oriflamme газеттері қосымша болды.

Доктринаторлар

Доктринарийлер көбінесе бай және білімді орта тап өкілдері болды: заңгерлер, Империяның жоғары лауазымды шенеушілері және ғалымдар. Олар аристократияның жеңісінен, демократтардың жеңісінен де қорқып, екі жақтан да сақтанды. Олар Патшалық хартаны бостандық пен азаматтық теңдіктің кепілі ретінде қабылдады, бірақ сонымен бірге білімі жоқ және толқымалы халықты шектеді. Идеологиялық тұрғыдан алғанда, олар классикалық либералдар болды және Реставрацияның саяси спектрінде оң орталықты құрады: олар капитализмді де, католицизмді де қолдады және элиталық, байлыққа негізделген парламентаризмді және конституциялық, рәсімдік монархизмді үйлестіруге тырысты, сонымен бірге ультра-роялистердің абсолютизмі мен клерикализмін, сондай-ақ либералды солшылдар мен республикашылардың жалпы сайлау құқығын қабылдамады. Пьер Поль Ройер-Коллар, Франсуа Гизо және Серр графы олардың ірі өкілдері болды. Олардың газеттері – Le Courrier français және Le Censeur.

Либералды солшылдар

Либералдар көбінесе шағын буржуазиядан тұрды: дәрігерлер мен заңгерлер, құқық қорғау саласының мамандары, ал ауылдық округтерде – ұлттық тауарлармен сауда жасайтын саудагерлер мен кәсіпкерлер. Сайлауда олар өнеркәсіптік революцияның басталуына байланысты жаңа орта тап элитасының бірте-бірте қалыптасуынан пайда тапты. Олардың кейбіреулері монархия принципін, қатаң рәсімдік және парламенттік формада қабылдаса, ал басқалары – орташа республикашылдар еді. Конституциялық мәселелерден басқа, олар француз революциясының демократиялық принциптерін – дін қызметкерлері мен аристократияның билігін әлсірету сияқтыларын қайта жаңғыртуға ұмтылуда келісім тапты, сондықтан конституциялық харта жеткілікті демократиялық емес деп санайтын және 1815 жылғы бейбіт келісімдерінен, ақ террордан, сондай-ақ дін қызметкерлері мен аристократияның қайтадан ықпалды болуынан наразы болды. Олар аристократияның есебінен орта тапты қолдау үшін салық салу шегін төмендетуді қалап, осылайша жалпы сайлау құқығын немесе кемінде шаруалар мен қолөнершілер сияқты қарапайым орта таптар үшін сайлау жүйесін кеңейтуді қолдады. Маңызды тұлғалардың қатарында парламенттік монархист Бенжамин Констант, Империя офицері Максимилиан Себастьен Фой, республикашыл заңгер Жак Антуан Мануэль және Лафайет графы болды. Олардың газеттері – La Minerve, Le Constitutionnel және Le Globe.

Республикашылдар мен социалистер

Тек сол қанаушылықтан сол қанаушылыққа дейін жұмысшылар арасында белсенді республикашылар болды. Жұмысшылардың дауысы болған жоқ және олардың сөзіне құлақ аспады. Олардың наразылықтары басып тасталды немесе жолдан бұрылды, нәтижесінде парламентаризм күшейді, бірақ бұл демократиялық эволюцияны білдірмеді, тек салықтардың өсуіне алып келді. Бланки сияқтылар үшін революция – жалғыз шешім сияқты көрінді. Гарнье Пажес, Луи Эжен және Элеонора Луи Годфрой Кавиньяк өзін республикашыл деп есептеді, ал Кабе мен Распель социалистер ретінде белсенділік танытты. Сент-Симон да осы кезеңде белсенді болды және 1824 жылы қайтыс болғанға дейін Людовик XVIII-ге тікелей үндеу жасады.

Дін

1800 жылға қарай католик шіркеуі кедей, тозығы жеткен және ұйымдастырылмаған, құрдымға кеткен және қартайған дін қызметкерлерімен күйреп жатты. Жас ұрпақ діни білімді аз алған, дәстүрлі құлшылықпен таныс емес еді. Дегенмен, шетелдік соғыстардың сыртқы қысымына жауап ретінде діни ынта, әсіресе әйелдер арасында, күшті болды. Наполеонның 1801 жылғы конкордаты тұрақтылықты қамтамасыз етіп, шіркеуге жасалған шабуылдарды тоқтатты. Жаңару кезінде католик шіркеуі қайтадан мемлекеттік дінге айналды, үкімет оны қаржылық және саяси тұрғыдан қолдады. Оның жерлері мен қаржылық иеліктері қайтарылмады, бірақ үкімет шіркеудің қалыпты қызметі үшін жалақы мен күтім шығындарын төледі. Епископтар католик істерін қайта бақылауға алды. Революцияға дейінгі аристократия діни доктрина мен тәжірибеге салқын қарайтын, бірақ ондаған жылдық жер аудару тақ пен алтарь арасында одақты құрды. Қайтып келген роялистер әлдеқайда берілген және шіркеумен тығыз одақтасу қажеттілігін жақсырақ сезінді. Олар сәнді күмәнділіктен бас тартып, енді Еуропаны шарлаған католик діни ынта толқынына қолдау көрсетті, сондай-ақ Әулие Мария, қасиеттілерге және тәсбих дұғасы сияқты халықтық діни рәсімдерге жаңа құрмет көрсетті. Діни ынта Париж және басқа қалаларға қарағанда ауылдық жерлерде әлдеқайда күшті және айқын болды. 32 миллион халқының ішінде шамамен 680 000 протестант және 60 000 еврей болды, оларға төзімділік көрсетілді. Вольтер мен Ағартушылықтың антиклерикализмі жойылған жоқ, бірақ ол тоқтатылды. Элита деңгейінде, интеллектуалды классицизмнен құмар романтизмге қарай интеллектуалды климатта күрт өзгеріс болды. Франсуа Рене де Шатобрианның 1802 жылы жариялаған «Христиандық генийі» («Génie du christianisme») атты кітабы француз әдебиеті мен зияткерлік өмірін қайта қалыптастыруға зор ықпал етті, Еуропаның жоғары мәдениетін құруда діннің орталық рөлін атап көрсетті. Шатобрианның кітабы «интеллектуалдық айналымдарда христиан дінінің сенімділігі мен беделін қалпына келтіру үшін басқа ешбір туындыға қарағанда көбірек үлес қосты және орта ғасырлар мен олардың христиандық өркениетін сәнді қайта ашуды бастады. Жаңару, алайда, тек интеллектуалдық элитамен ғана шектелмеді, сонымен қатар француз ауылдарын қайта христиандануда, біркелкі болмаса да, нақты көрінді».

Экономика

1814 жылы Бурбондар монархиясы қайта орнатылып, кәсіпкерлікке немқұрайлы қараған реакциялық аристократия билікке оралды. Британдық тауарлар нарықты басып алды, ал Франция өзінің қалыптасқан бизнесін, әсіресе қолөнерді және тоқыма сияқты шағын өндірісті қорғау үшін жоғары тарифтер мен протекционизм саясатын қабылдады. Темір бұйымдарына тариф 120%-ға жетті. Ауыл шаруашылығы бұрын қорғауға мұқтаж болған емес, бірақ қазір Ресей бидайы сияқты импорттық азық-түлік тауарларының төмен бағасы салдарынан қорғауды қажет етіп отыр. Француз шарапшылары тарифті ынталандырып қолдады – олардың өнімдеріне ол қажет болмаса да, шай импортына жоғары тариф қоюды талап етті. Бір ауыл шаруашылығы депутаты былай түсіндірді: "Шай оны жиі ішетіндерді суық және жайсыз скандинавиялықтарға айналдырып, ұлттық сипаттамамызды бұзады, ал шарап француздарға тән сүйкімділік пен өткірлікке ие ұлттық мінезді оятатын жеңіл қуаныш сыйлайды". Француз үкіметі экспорт пен импорт өсіп жатыр деп мәлімдеу үшін ресми статистиканы бұрмалады – шындығында экономика тоқырап, 1826-29 жылдардағы экономикалық дағдарыс кәсіпкерлерді көңілсіздікке түсіріп, 1830 жылғы революцияны қолдауға дайындады.

Париж

Қала халқының саны 1817 жылы 714 000-нан 1831 жылы 786 000-ға дейін бірте-бірте өсті. Осы кезеңде париждіктер алғашқы қоғамдық көлік жүйесін, алғашқы газ шамдарын және бірінші форма киген париждік полиция қызметкерлерін көрді. 1830 жылдың шілде айында Париждегі көшелерде болған халық көтерілісі Бурбон монархиясын құлатты.

Есте сақтау және тарихи бағалау

Екі онжылдық соғыстан және төңкерістен кейін қалпына келтіру бейбітшілік пен тыныштықты, жалпы өркендеуді әкелді. Гордон Райт былай дейді: "Француздар, көбінесе, 15 жылдық кезеңде жақсы басқарылды, өркендеді, қанағаттанды; бір тарихшы тіпті қалпына келтіру дәуірін "[Францияның] тарихындағы ең бақытты кезеңдердің бірі деп сипаттады. Франция екі онжылдық соғыстың, кісі өлтірулердің, қорқынышты оқиғалардың салдарынан туған қиындықтардан қалпына келді. Бұл кезеңде бейбітшілік орнады. Жеңімпаздарға үлкен соғыс өтемақысы төленді, бірақ ол қиындықсыз қаржыландырылды; оккупациялық әскерлер бейбіт түрде шығып кетті. Франция халқы үш миллионға өсті, ал 1815-1825 жылдар аралығында өркендеу күшті болды, 1825 жылғы депрессияның себебі - нашар егін жинау болды. Ұлттық несие мықты болды, қоғамдық байлық едәуір артты, ал мемлекеттік бюджет жыл сайын профицит көрсетті. Жеке секторда банк ісі күрт өсіп, Париж Лондонмен бірге қаржының әлемдік орталығына айналды. Ротшильдтер отбасы әлемге әйгілі болды, оның француз тармағын Джеймс Майер де Ротшильд (1792-1868) басқарды. Байланыс жүйесі жақсарды, жолдар жаңартылды, каналдар ұзартылды, бу кемелерімен жүру кең таралды. Британия мен Бельгиямен салыстырғанда индустрияландыру кешіктірілді. Теміржол жүйесі әлі пайда болған жоқ. Өнеркәсіп тарифтермен қорғалды, сондықтан кәсіпкерлікке немесе жаңаруға сұраныс аз болды. Мәдениет жаңа романтикалық күштердің әсерімен гүлденді. Сөз өнері жоғары бағаланды, күрделі пікірталастар өркендеді. Шатобриан мен мадам де Сталь (1766-1817) романтикалық әдебиеттегі жаңалықтары үшін Еуропалық деңгейде танымал болды. Ол саяси социологияға және әдебиет социологиясына маңызды үлес қосты. Тарих зерттеулері өркендеді: Франсуа Гизо, Бенжамин Констант және мадам де Сталь өткеннен сабақ алып, болашақтың бағытын анықтады. Эжен Делакруаның суреттері романтикалық өнердің стандарттарын белгіледі. Музыка, театр, ғылым және философия да гүлденді. Сорбоннада жоғары білім өркендеді. Жаңа институттар Францияға көптеген озық салаларда әлемдік көшбасшылықты берді, мысалы, тарихнама үшін École Nationale des Chartes (1821), инновациялық инженерия үшін 1829 жылы құрылған École Centrale des Arts et Manufactures және 1830 жылы қайта құрылған сәндік өнерлер мектебі École des Beaux Arts. Карл X ішкі шиеленісті үнемі күшейте түсті және өзінің қарсыластарын репрессивті шаралармен бейтараптандыруға тырысты. Бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталып, оны үшінші рет елден қуғынды етті. Дегенмен, үкіметтің сыртқы саясаты табысқа жетті. Франция жайлы мінез-құлық танытып, Еуропа өзара антагонизмді ұмытты. Луи мен Карл сыртқы істерге қызығушылық танытпады, сондықтан Франция тек екінші дәрежелі рөл атқарды. Мысалы, ол Грекия мен Түркия мәселесін шешуде басқа елдерге көмектесті. Шарль X шетелдегі даңқ ішкі наразылықты жабатын деп қате ойлады, сондықтан 1830 жылы Алжирді жаулап алуға бар күшін жұмсады. Ол 38 000 сарбаз, 4 500 атты әскер, 103 әскери кеме және 469 сауда кемесінен тұратын үлкен әскер жіберді. Бұл экспедиция үлкен әскери табысқа жетті. Ол тіпті олжаланған қазынаның есебінен өзін-өзі қаржыландырды. Бұл оқиға екінші француз отаршылдық империясын құрды, бірақ ол корольге ел ішінде қажетті саяси қолдауды қамтамасыз етпеді.

Соңғы заманғы танымал мәдениеттегі реставрация

2007 жылы түсірілген француздық тарихи фильм «Жакку ле Крокан» Лоран Бутоннаттың режиссерлігімен, Гаспар Ульель мен Мари Жозе Кроздың қатысуымен Бурбон монархиясының қайта орнатуына негізделген.

Тарихнама

Хейнс, Кристин. "Францияның алғашқы заманауи оккупацияларын еске түсіру және ұмыту", Journal of Modern History 88:3 (2016): 535–571 онлайн.