Кіріспе
КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (КГБ) сыртқы барлаумен айналысатын бөлімі – КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің Бірінші бас басқармасы (PGU КГБ) – жасырын агенттерді даярлау және басқару, барлау қызметін ұйымдастыру, сондай-ақ Кеңес Одағы үшін сыртқы және ішкі саяси, ғылыми және техникалық ақпаратты алу арқылы шетелдегі операциялар мен барлау қызметіне жауапты болды. Бірінші бас басқарма 1954 жылы КГБ құрамында құрылды, ал Кеңес Одағы тарағаннан кейін Сыртқы барлау қызметіне (СВР РФ) айналды. Ресей мен Кеңес Одағындағы негізгі шетелдік барлау қызметі – әскери барлау ұйымы және арнайы операциялар күштері болып табылатын GRU болды.
The First Main Directorate of the Committee for State Security under the USSR council of ministers (PGU KGB) was the organization responsible for foreign operations and intelligence activities by providing for the training and management of covert agents, intelligence collection administration, and the acquisition of foreign and domestic political, scientific and technical intelligence for the Soviet Union. The First Chief Directorate was formed within the KGB directorate in 1954, and after the collapse of the Soviet Union became the Foreign Intelligence Service (SVR RF). The primary foreign intelligence service in Russia and the Soviet Union has been the GRU, a military intelligence organization and special operations force.
Кеңес Одағындағы шетелдік барлау қызметінің тарихы
Бастапқыда шетелдік барлау Кеңес Одағының сыртқы саясатында маңызды рөл атқарды. Кеңес Одағында шетелдік барлау қызметі 1920 жылы, 1918–1920 жылдардағы Ресей азамат соғысы кезінде, Чеканың (Inostrannyj Otdiel—INO) шетелдік бөлімі ретінде ресми түрде құрылды. 1918 жылдың 19 желтоқсанында Ресей Коммунистік партиясы (большевиктер) Орталық Комитеті бюросы Чеканың алдыңғы құрылымдарын және әскери революциялық комитет бақылауындағы, қарсы барлау қызметіне жауапты әскери бақылау бөлімшелерін, Чеканың арнайы бөлімі (бөлімі) деп аталатын бір органға біріктіруге шешім қабылдады. Арнайы бөлімнің басшысы Михаил Сергеевич Кедров болды. Арнайы бөлімнің міндеті – адамдармен жұмыс істеу: жаудың тылында саяси және әскери барлауды жинау, Қызыл Армиядағы контрреволюциялық элементтерді анықтау және бейтараптандыру. 1920 жылдың басында Чека арнайы бөлімінде Соғыс ақпарат бюросы (САБ) болды, ол көрші елдердегі саяси, әскери, ғылыми және техникалық барлау жұмыстарын жүргізді. САБ-тың бас кеңсесі Харьков қаласында орналасқан және Батыс және Оңтүстік бөлімдеріне бөлінген. Әр бөлімде тіркеу, жеке, техникалық, қаржы, заң және ұйымдастыру топтарынан тұратын алты топ болды. САБ-тың Киев және Одесса қалаларында өз ішкі станциялары болды. Біріншісінде польшалық, еврей, неміс және чех ұлттық бөлімдері болды. 1920 жылдың 20 желтоқсанында Феликс Дзержинский Сыртқы істер департаментін (Innostranny Otdel—INO) құрды, оның құрамына Басқару кеңсесі (ИНО басшысы және екі орынбасары), канцелярия, агенттер бөлімі, виза бюросы және шетелдік бөлімдер кірді. 1922 жылы Мемлекеттік саяси басқарма (ГПУ) құрылып, оны Ресей СФСР Ішкі істер халық комиссариатымен (НКВД) байланыстырғаннан кейін, сыртқы барлау ГПУ Сыртқы істер департаменті арқылы жүргізілді, ал 1923 жылдың желтоқсаны мен 1934 жылдың шілдесі аралығында – Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың Сыртқы істер департаменті немесе ОГПУ арқылы. 1934 жылдың шілдесінде ОГПУ КСРО НКВД-ға қайта қосылып, Мемлекеттік қауіпсіздіктің бас басқармасы (ГУГБ) деп аталды. 1936 жылдың 9 қазанына дейін ИНО ГУГБ ұйымының бір бөлімі ретінде жұмыс істеді. Содан кейін, құпия сақтау мақсатында, Ішкі істер халық комиссары Николай Ежов өзінің №00362 бұйрығымен ГУГБ ұйымындағы бөлімдерге нөмірлеу жүйесін енгізді, осылайша ГУГБ-ның Сыртқы істер департаменті немесе ИНО ГУГБ-ның 7-ші департаментіне, ал кейіннен 5-ші департаментіне айналды. 1941 жылға қарай шетелдік барлауға ең жоғары мәртебе берілді және ол басқарма деңгейіне дейін кеңейтілді. Атауы INO (Innostranny Otdel) -дан INU—Inostrannoye Upravleniye, Шетелдік басқармасы деп өзгертілді. Келесі жылдары Кеңес қауіпсіздігі және барлау органдары жиі ұйымдық өзгерістерге ұшырады. 1941 жылдың ақпан айынан шілдесіне дейін сыртқы барлау жаңадан құрылған Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариатының (НКГБ) жауапкершілігінде болды және оның құрамында 1-ші басқарма ретінде жұмыс істеді, ал 1941 жылдың шілдесіндегі ұйымдық өзгерістерден кейін Ішкі істер халық комиссариатының (НКВД) 1-ші басқармасы ретінде жұмыс істеді. Содан кейін ол бұрынғы күйіне қайта оралды. 1943 жылдың сәуір айында НКГБ-ның 1-ші басқармасы ретінде шетелдік барлаумен айналысты. Бұл жағдай 1946 жылға дейін сақталды, содан кейін барлық Халық комиссариаттары Министрліктер деп аталды; НКВД Ішкі істер министрлігі (МВД) деп аталды, ал НКГБ Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (МГБ) деп аталды. 1946–1947 жылдары МГБ-ның 1-басқармасы шетелдік барлау жұмыстарын жүргізді. 1947 жылы ГРУ (әскери барлау) мен МГБ-ның 1-басқармасы жаңадан құрылған шетелдік барлау агенттігіне, Ақпарат комитетіне (АҚ) көшірілді. 1948 жылдың жазында АҚ-тағы әскери қызметкерлер ГРУ-ның шетелдік әскери барлау бөлімін қайта құру үшін Кеңес әскеріне қайтарылды. 1948 жылдың соңында АҚ-тың жаңа Шығыс блогы және кеңестік эмигранттармен айналысатын бөлімдері МГБ-ға қайтарылды. 1951 жылы АҚ МГБ-ға Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің Бірінші бас басқармасы ретінде қайта оралды. 1953 жылдың наурыз айында ұзақ жылдар бойы Кеңес Одағының басшысы болған Иосиф Сталин қайтыс болғаннан кейін, Лаврентий Берия қауіпсіздік және барлау органдарын өз бақылауына алды, МГБ-ны таратып, оның қолданыстағы міндеттерін ол басқарған Ішкі істер министрлігіне (МВД) берді. МВД-да сыртқы барлауды Екінші бас басқарма жүргізді, ал КГБ құрылғаннан кейін сыртқы барлауды КСРО Министрлер Кеңесіне бағынысты Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің немесе КГБ-ның Бірінші бас басқармасы жүргізді.
Шетелдік барлау қызметінің басшылары
Совет сыртқы барлау қызметінің бірінші басшысы, Чеканың сыртқы істер департаменті (Иностраны Отдел—ИНО) Яков Давыдов болды. Ол 1921 жылдың соңына дейін сыртқы істер департаментіне басшылық етті, кейін оны ұзақ жылдар бойы революционер болған Соломон Могилевский алмастырды. Ол ИНО-ны бірнеше ай ғана басқарды, өйткені 1925 жылы ол ұшақ апатынан қайтыс болды. Оның орнына Михаил Трилиссер, сонымен қатар революционер келді. Трилиссер большевиктер партиясының ішіндегі құпия жау хабаршыларын және саяси тыңшыларды іздеуге маманданған. ИНО басшысы болғанға дейін ол Батыс және Шығыс Еуропа секциясын басқарды. Трилиссердің басшылығымен шетелдік барлау қызметі кәсіби жағынан дамып, қарсыластарының қызметі құрметке бөленді. Бұл кезең шетелдік агенттерді тартуға, барлау жұмыстарын атқаруда эмигранттарды кеңінен пайдалануға және тәуелсіз агенттер желісін ұйымдастыруға тән болды. Трилиссердің өзі өте белсенді болды, ол маңызды агенттермен кездесу үшін Берлин мен Парижге жеке саяхат жасады. Трилиссер 1930 жылы қызметінен кетіп, оның орнына Контрразведка департаментінің (КРО) бұрынғы бастығы және Сенім операциясының басты бастамашысы Артур Артузов тағайындалды. 1936 жылы Артузовтың орнын сол кездегі 2-ші дәрежелі Мемлекеттік қауіпсіздік комиссары Абрам Слуцкий басқарды. Слуцкий Октябрь революциясы мен Ресей Азамат соғысының белсенді қатысушысы болды. 1920 жылы ол "Чека"ға қосылып, қауіпсіздік органдарында, кейіннен Экономикалық департаменттегі ОГПУ-да жұмыс істеді. Содан кейін 1931 жылы ОГПУ-ның Сыртқы істер департаментінде (ИНО) қызмет етті және көбінесе Германияға, Франция мен Испанияға елден шығып, Испаниядағы азаматтық соғысқа қатысты. 1938 жылдың ақпан айында Слуцкий ГУГБ басшысы Михаил Фриновскийдің кеңсесіне шақырылды, онда ол уланып қайтыс болды. Слуцкийдің орнына Зельман Пассов тағайындалды, бірақ көп ұзамай ол тұтқындалып, өлтірілді, оның орнын басушысы Сергей Шпигельглас та дәл осындай тағдырмен кездесті, ал 1938 жылдың соңында ол тұтқындалып, өлтірілді. Сыртқы істер департаментінің келесі басшысы (орынбасары) үш аптаға ғана тәжірибелі НКВД офицері Павел Судоплатов болды. 1938 жылы мамыр айында ИНО-ның басшысы болғанға дейін Сталиннің тікелей бұйрығымен украин ұлтшыл көшбасшысы Явхен Коновалецті өлтірді. 1941 жылдың маусым айында Судоплатов НКВД-ның арнайы миссиялар дирекциясына басты тапсырма ретінде соғыс уақытында жаудың артында саботаж операцияларын жүргізуге тағайындалды (оның өзі де, Сыртқы істер департаменті де шетелде кісі өлтіруді жүзеге асыруға пайдаланылды). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның бөлімшесі партизандық топтарды және басқа да құпия саботаж және өлтіру үшін нацистермен күресу үшін артындағы бөлімшелерді ұйымдастыруға көмектесті. 1944 жылдың ақпан айында Лаврентий Берия (НКВД басшысы) Павел Судоплатовты жаңадан құрылған С бөлімін басқаруға тағайындады, ол ГРУ мен НКВД-ның атом бомбасы бойынша барлау жұмыстарын біріктірді; оған кеңес атомдық жобасында басқару рөлі берілді, үйлестіруге көмектесу үшін. Судоплатов өз лауазымын тастағаннан кейін оның орнына Владимир Деканозов келді, ИНО басшысы болғанға дейін Деканозов Грузия Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасының орынбасары болды, ал 1939 жылы өз лауазымын тастап, Берлиндегі Кеңес елшісі болды. Келесі жеті жыл бойы, 1939 жылдан 1946 жылға дейін, сыртқы барлау бөлімінің (содан кейін ГУГБ / НКВД 5-ші бөлімі) бастығы өте жас НКВД офицері және алғашқы ресми барлау мектебінің (ШОН) түлегі, Мемлекеттік қауіпсіздік майоры Павел Фитин болды. Фитин 1932 жылы Тимирязев атындағы ауыл шаруашылығы академиясының инженерлік курсын бітірген соң Қызыл Армияда қызмет етті, содан кейін Мемлекеттік ауыл шаруашылығы әдебиеттер баспасының редакторы болды. Бүкіл Одақтық Коммунистік партия (БОКП) оны шетелдік барлау бойынша арнайы курсқа таңдады. 1938 жылы Фитин НКВД-ның сыртқы барлау қызметінің бастығы болды, ал бір жылдан кейін отыз бір жасында бас болып тағайындалды. Ресейдің сыртқы барлау қызметі Сталиннің Ұлы терроризмінен кейін шетелдің барлау қызметін қайта құруда Фитинді құрметтейді. Фитин 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысын бастаған неміс басқыншылығы туралы кеңінен ескерту жасады. Тек шабуыл ғана Фитінді НКВД басшысы Лаврентий Берияға КОКП Бас хатшысы Иосиф Сталинге сенгісі келмейтін ақпаратты жеткізгені үшін жазадан құтқарды. Берия Фитинді соғыс аяқталғанға дейін сыртқы барлау қызметінің басшысы етіп қалдырды, бірақ оны төмендетіп тағайындады. 1946 жылдың маусымынан қыркүйегіне дейін, сыртқы барлау басшысы (МГБ 1-ші дирекциясы), 1907 жылы туған генерал-лейтенант Петр Кубаткин болды, ол 1900 жылы туған генерал-лейтенант Петр Федотовқа алмастырылды. Басшылыққа тағайындалғанға дейін ол ОГПУ/ГУГБ контрразведкасында және «Құпия саяси» департаменттерде жұмыс істеді, содан кейін НКВД-ның контрразведка департаментін басқарды. 1949 жылдан 1951 жылға дейін Ақпарат комитетіндегі барлау басшысы Сергей Савченко болды. Савченко 1904 жылы туған және бастапқыда күзетші болып жұмыс істеген. Ол 1922 жылы кеңес қауіпсіздік органдарына қосылды және 1940 жылдары Украин КСР-інің жоғары НКВД қызметкері болды. Андрей Вышинский Сыртқы істер министрі және Ақпарат комитетінің басшысы болған кезде Савченко оның орынбасары және сыртқы барлау басшысы болды. 1951 жылы оның орнына ұзақ жылдар бойы құпия қызметте жұмыс істеген генерал-лейтенант Евгений Петрович Питовранов келді. 1950 мен 1951 жылдар арасында ол МГБ басшысы Виктор Абакумовтың орынбасары болды. 1953 жылдың 5 наурызында Лаврентий Берияның бастамасымен МВД және МГБ біріктіріліп, МВД құрылды және оның адамдары барлық жоғары лауазымдарды иеленді. Сыртқы барлау (МВД-нің 2-ші бас дирекциясы) Василий Ряснойға берілді. Лаврентий Берия тұтқындалғаннан кейін, МВД-дегі оның адамдарымен бірге, Александр Панюшкин сыртқы барлау басшысы болды.
Алғашқы операциялар
Кеңес Ресейінің алғашқы жылдарында, заңды барлау бекетіне, яғни резидентураға ресми жамылғы бере алатын көптеген шетелдік миссиялар болған жоқ. Сондықтан, Сыртқы департамент (INO) негізінен, жалған жеке тұлғалармен шетелдік елдерге жіберілген офицерлерге – «заңсыздықтарға» сүйенді. Кейіннен, әлемнің ірі қалаларында ресми Кеңес елшіліктері, дипломатиялық кеңселер мен шетелдік миссиялар құрылғанда, олар резидентура деп аталатын заңды барлау бекетін құру үшін пайдаланылды. Оны елші ғана білетін резидент басқарды. Кеңес барлауының алғашқы операциялары негізінен ресейлік әскери және саяси эмиграциялық ұйымдарға бағытталған. Владимир Лениннің тапсырмасы бойынша, Сыртқы барлау департаменті негізгі нысана ретінде ақ гвардиялықтарды (Ақ қозғалысты) таңдады, олардың ең ірі топтары Берлин, Париж және Варшавада орналасқан. Барлау және қарсы барлау бөлімі ұзақ уақыт бойы орыс эмиграциясына қарсы «барлау ойындары» деп аталатын ойын жүргізді. Осындай ойындардың нәтижесінде Борис Савинков сияқты ресейлік эмиграцияның басты өкілдері тұтқындалып, ұзақ жылдарға түрмеге жабылды. 1920 жылдары жүргізілген орыс эмиграциясына қарсы тағы бір мәшһүр операция – «Сенім операциясы». «Сенім» – бұл большевиктерге қарсы жалған жер асты ұйымын, «Орталық Ресейдің монархистік одағын» (ОРО, МОЦР) құру операциясы болды. ОРО-ның «басшысы» Александр Якушев (Александр Александрович Якушев) болды, ол Ресей революциясынан кейін Сыртқы сауда халық комиссариатына (Наркомат внешней торговли) қосылды, содан кейін Кеңестер бұрынғы мамандарға («спец», «спецы» деп аталатын) өздерінің біліктілігіне сәйкес лауазымдарға ие болуға рұхсат беруі керек болды. Бұл лауазым оған шетелге саяхаттауға және орыс эмигранттарымен байланыс орнатуға мүмкіндік берді. ОРО монархист генерал Александр Кутеповті (Александр Кутепов), ірі эмигрант күші – Ресейдің жалпы әскери одағының (Русский общевоинский союз) басшысын белсенді әрекеттерден ұстап тұрды және оны ішкі большевиктерге қарсы күштердің дамуын күтуге көндірді. «Сенімнің» табыстарының бірі – Борис Савинков пен Сидни Рейллиді тұтқындау үшін Кеңес Одағына әкелу болды. Кеңес барлау тарихында 1930 жылдар «Ұлы заңсыздықтар дәуірі» деп аталады. Олардың арасында Арнольд Дойч, Теодор Мали және Юрий Модин Кембридж бестігінің ісіне жетекшілік еткен офицерлер болды. Кеңес сыртқы барлауының ең үлкен табыстарының бірі – Американың «Манхэттен жобасына» ену болды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания мен Канаданың көмегімен АҚШ-тың алғашқы ядролық қаруын әзірлеуге арналған күш-жігердің кодтық атауы еді. АҚШ, Ұлыбритания және Канадада, әсіресе АҚШ-та жиналған ақпарат, содан кейін НКВД және НКГБ агенттері арқылы совет физиктеріне жеткізілді, оларға 1949 жылы алғашқы совет ядролық жарылысын жүргізуге мүмкіндік берді. 1954 жылдың наурыз айында Кеңес мемлекеттік қауіпсіздік органдары соғыстан кейінгі соңғы үлкен қайта ұйымдастырудан өтті. МГБ тағы да МІХ-тен шығарылды, бірақ министрліктен Мемлекеттік қауіпсіздік комитетіне (КГБ) төмендетілді және оны саяси бақылауда ұстауға тырысып, Министрлер Кеңесіне ресми түрде қосылды. Шетелдік операцияларға және барлау қызметіне жауапты орган – Бірінші бас басқарма (БББ) болды. БББ-ның алғашқы басшысы – АҚШ пен Қытайдағы бұрынғы елші және МІХ-тегі сыртқы барлау қызметіне жауапты екінші бас басқарманың бұрынғы басшысы Александр Панюшкин. Панюшкиннің дипломатиялық тәжірибесі МІХ/КГБ-ның шетелдегі операциялық әдістерін жұмсартқан жоқ. Шындығында, Панюшкин жеке бақылауымен жүргізілген алғашқы шетелдік операциялардың бірі – «Рейн операциясы», Батыс Германияда украиндық эмигрант көшбасшысын өлтіруге жасалған әрекет болды. 1956 жылы Панюшкиннің орнын оның бұрынғы орынбасары Александр Сахаровский иеленді, ол 15 жыл бойы БББ басшысы болды. Ол БББ-да тиімді, белсенді әкімші ретінде еске алынды. 1971 жылы Сахаровскийдің орнын 53 жастағы бұрынғы орынбасары Федор Мортин иеленді, ол Сахаровскийдің адал шәкірті ретінде қатардан үнемі көтеріліп келе жатқан КГБ офицері болды. Мортин БББ-ның басында екі жыл ғана болды, содан кейін 1974 жылы оның орнын 50 жастағы Владимир Крючков иеленді, ол Сахаровскийдің БББ басшысы ретінде рекордтық мерзіміне шамалас болды. 14 жыл БББ штаб-пәтерінде болғаннан кейін, ол 1988 жылы КГБ төрағасы болды. Крючков Кеңес дипломатиялық қызметіне кірді, ол 1959 жылға дейін Венгрияда орналасты. Содан кейін ол 1967 жылы КГБ-ға кірмес бұрын Украинадағы коммунистік партияның штаб-пәтерінде сегіз жыл жұмыс істеді. 1988 жылы армия генералы атағына көтеріліп, КГБ төрағасы болды. 1989–1990 жылдары ол Саяси бюро мүшесі болды. БББ-ның келесі және соңғы басшысы 1935 жылдың 24 наурызында Мәскеуде дүниеге келген Леонид Шебаршин.
Белсенді шаралар мен өлтірулер
"Активные мероприятия" (Активные мероприятия) – кеңес қауіпсіздік қызметтерінің әлемдік оқиғалар барысына ықпал ету мақсатымен жүргізген саяси соғыс түрі, "ақпарат жинаудан және оны саяси тұрғыдан дұрыс бағалаудан басқа". Активные мероприятия – бұл "различной степени насилиямен" байланысты арнайы іс-шаралардан бастап, ақпаратты манипуляциялауға дейін қамтиды. Оларға дезинформация тарату, пропаганда жасау және ресми құжаттарды жалғандау кірді. Активные мероприятияға халықаралық фронт ұйымдарын құру және қолдау (мысалы, Дүниежүзілік бейбітшілік кеңесі); шетелдік коммунистік, социалистік және оппозициялық партиялар; үшінші әлемдегі ұлттық азаттық соғыстары; сондай-ақ, жер асты, революциялық, бүлікшіл, қылмыстық және террористік топтар кірді. Олар шетелде де, ішкі салада да қолданылды. Кейде КГБ КСРО-ның жауларын шетелде – негізінен Кеңес блогынан дезертирлегендерді тікелей немесе коммунистік елдердің арнайы қызметтеріне көмектесу арқылы өлтірді. Мысалы: 1957 және 1959 жылдары Мюнхенде Богдан Сташинскийдің Украина Ұлттық Ұйымының мүшелері Лев Ребет пен Степан Бандераны өлтіруі, сондай-ақ Абдурахман Фаталибейли сияқты эмигрант-диссиденттерді өлтіру, 1978 жылы КГБ дизайнымен жасалған қолшатыр-тапаншамен атылған болгар эмигранты Георгий Марковты рицинмен улау. Бірақ Николай Хохлов және Богдан Сташинский сияқты осы іске қатысқандардың дезертирлеуі осы іс-әрекеттерді күрт қысқартты, және КГБ Сташинскийдің дезертирлеуінен кейін шетелдегі өлтірулерді тоқтатты, бірақ Шығыс Еуропаның бауырлас қызметтеріне көмектесуді жалғастырды.