Кіріспе
Американдық когнитивтік психолог Элизабет Ф. Лофтус (1944 жылы туған) – американдық психолог, ол қате ақпараттың әсері, жалған естелік және қалпына келтірілген естелік терапиясын сынауымен танымал. Лофтустың зерттеулері автомобиль апаттары туралы түсініктерге сөздердің таңдалуының әсерін, "сауда орталығында жоғалған" әдісін және жалған естеліктер арқылы тамақ талғамын өзгертуді қамтиды. 1997 жылы басталған Джейн Доу ісінде Лофтус және Мелвин Дж. Гейер алғашқы зерттеулердің негізділігі мен дұрыстығына қатысты маңызды алаңдаушылықтарды білдірді. Ол сондай-ақ Скептикалық зерттеулер комитетінің басқару кеңесінде қызмет етті және 2011 жылғы Британдық психологиялық қоғамның жылдық конференциясында негізгі спикер болды. Ғылыми жұмысынан өзге, Лофтус 300-ден астам сот ісінде адвокаттарға сарапшылық куәліктер берді және "Қорғау үшін куәгер" ретінде кеңес берді.
Elizabeth F. Loftus (born 1944) is an American psychologist who is best known in relation to the misinformation effect, false memory and criticism of recovered memory therapies. Loftus's research includes the effects of phrasing on the perceptions of automobile crashes, the "lost in the mall" technique and the manipulation of food preferences through the use of false memories. In the Jane Doe case that began in 1997, Loftus and Melvin J. Guyer revealed serious concerns about the background and validity of the initial research. She has also served on the executive council of the Committee for Skeptical Inquiry and was a keynote speaker at the British Psychological Society's 2011 annual conference. As well as her scientific work, Loftus has provided expert testimony or consultation for lawyers in over 300 court cases, and Witness for the Defense.
Ерте өмір және білім
1944 жылы 16 қазанда Элизабет Фишман болып туған Лофтус Калифорния штатының Бел-Эйр қаласында еврей отбасында өсті. Оның әкесі (Сидни Фишман) дәрігер, ал анасы (Ребекка Фишман) кітапханашы болған. Лофтус 14 жаста болғанда, анасы суға батып қайтыс болды. Оның зерттеулерінде көліктердің жылдамдығын бағалауда, сұрақ «соқтығысқан» деп қойылғанда орташа көрсеткіш 32 миль/сағат, «бір-біріне шапқан» деп қойылғанда 34 миль/сағат, ал «ұрып-соққан» деп қойылғанда 41 миль/сағат болды. Лофтус «Бұл нәтижелер оқиға болғаннан кейін қойылған сұрақтар адамның сол оқиға туралы естелігін қайта құруына әкелуі мүмкін» деген қорытындыға келді. Осы шақта Лофтустың студенті Джим Коан «сауда орталығында жоғалған» әдісін жасады. Бұл әдіс Коанның кіші інісіне бала кезінен үш нақты оқиғаны және інісінің сауда орталығында жоғалғаны туралы жалған оқиғаны айтудан тұрды. Кіші інісі барлық оқиғаға сене келіп, жалған оқиға туралы қосымша мәліметтер берді. Кеннет Поуп оның жалған естеліктер мен емдеу әдістері туралы тым көп жалпылама қорытынды жасағанын айтты. Кейінірек Лофтус жүргізген зерттеуде (курстық кредит алған 332 студент қатысты) студенттердің шамамен үштен бірі бала кезінде Диснейлендке сапар барысында есірткіге тәуелді Плутон кейіпкерінің құлағын жалағаны туралы жалған оқиғаны шындық деп қабылдады. Бұл зерттеулер жарияланғаннан кейін Лофтустың лекцияларында қарулы күзетшілер болып тұрды. Сонымен қатар, Лофтус 1994 жылы жарық көрген «The Myth of Repressed Memory» кітабынан кейін өлім туралы угрозалар алған. Сол жылы Лофтус скептикалық сауалнама комитетінен «Ақылдылықты мақтау» сыйлығын алды. 1997 жылы Нью-Гэмпширде Джоэл Хангерфордқа қарсы сот ісінде судья қалпына келтірілген естеліктер бойынша куәліктерді қабылдау шарттарын қатаңдады.
1997 жылдан 2000 жылға дейін
1997 жылы психиатрлар Дэвид Корвин мен Эрна Олафсон балалық шақтағы нағыз жыныстық зорлық-зомбылыққа байланысты қалпына келтірілген естеліктерді зерттеген жағдайды жариялады, ол Джейн Доу ісі деп белгілі болды. Лофтус пен Мелвин Гайер Джейннің әкесінің әйелімен сұхбаттасып, оның Джейннің анасына қарсы сот ісін қозғауға қатысқанын анықтады. Университет Лофтусты тергеуге алды, тіпті оның құжаттарын тәркіледі. Тергеу 21 айға созылды, осы кезеңде Лофтусқа өз зерттеулерімен бөлісуге рұқсат берілмеді. Лофтустың 2000 жылдың тамызында Жаңа Зеландия Психологиялық Қоғамының конференциясында баяндама жасауға шақырылуы қоғамның ғылыми істер жөніндегі директоры Джон Ридтің қызметінен кетуіне және конференцияға қатысушылардың Лофтустың жұмысын сынаған материалдарды таратуына себеп болды. Лофтус баяндама жасау үшін "ұшақтан қызанақтар ұшып келмесін деп" "ең жақсы күртешесін кимегенін" айтты.
2001 жылдан қазіргі уақытқа дейін
2001 жылы Лофтус Вашингтон университетінің Джейн Доу ісіне қатысты дау кезінде оған қолдау көрсетуден бас тартқанына көңілі қалды және университеттен кетті. 2001 жылдан 2003 жылға дейін Лофтус Калифорния университетінің Ирвин қаласындағы (UCI) Криминология, құқық және қоғам кафедрасында, сондай-ақ Психологиялық ғылым кафедрасында ерекше профессор болып жұмыс істеді. Ол сонымен қатар UCI танымдық ғылымдар кафедрасының және Оқыту мен есте сақтау нейробиологиясы орталығының мүшесі болды. Оның жұмысына 131 студенттің печенье мен клубникалы балмұздақты қалауына қатысты эксперимент кірді. 2002 жылы Лофтус 20 ғасырдың ең ықпалды 100 психологиялық зерттеушілерінің тізімінде, «Жалпы психологияны қарастыру» журналы бойынша 58-орынды иеленді. Келесі жылы ол Америка Психологиялық қауымдастығынан (APA) психологияның ерекше ғылыми қолданысы үшін сыйлық алды. 2003 жылы Лофтус Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2003 жылы Калифорния Жоғарғы сотында өтілген Таусқа қарсы Лофтус ісінде Николь Таус, Лофтус, Мелвин Дж. Гайер және «Скептик Инквайер» журналы оның ісі туралы жариялаған мақаласына байланысты сотқа берілді. 2007 жылдың тамызында Таус қалған талаптан бас тартты, өйткені Лофтустың сақтандыру компаниясы Николь Таусқа 7500 доллар төлейтін келісімге қол жеткізді. Келесі жылы Лофтус осы іске қатысты зерттеулерін жариялады. 2004 жылы ол «Америкалық ғылыми шекаралар» бағдарламасында Алан Алдаға жалған естелік енгізуге тырысты. Алда бала кезінде қайнатылған жұмыртқа жеп ауырғаны туралы жалған естелікті қабылдамады. Лофтус Алданың «Мүлдем болған жоқ» деген жауабын «Болды» деп өзгерткені жалған естелік теориясын қолдайтынын мәлімдеді. Алданың экспериментке дейінгі және кейінгі жауаптарының айырмашылығы көрсетілмеді. Лофтус 2006 жылдың қараша айында өткен «Beyond Belief» симпозиумында баяндама жасады. 2005 жылы ол Луисвилл университетінен психология саласындағы Граумейер сыйлығын алды. 2009 жылы ол Дикинсон колледжінің сыйлығымен марапатталды. 2010 жылы ол Америка ғылымын дамыту қауымдастығынан ғылыми бостандық және жауапкершілік сыйлығын алды. 2011 жылдан бастап Лофтус Скептикалық зерттеу комитетінің атқарушы кеңесінде қызмет етті. Лофтус 2011 жылы Британдық психологиялық қоғамның жылдық конференциясында негізгі спикер болды. 2013 жылдың маусым айында Лофтус Шотландияның Эдинбург қаласында өткен TEDGlobal конференциясында сөз сөйледі. Ол сондай-ақ 2013 жылы Психономиялық қоғамның жылдық жиналысында негізгі спикер болды. 2015 жылы Лофтус Лондон университетінің Голдсмитс колледжінен психология саласындағы құрметті докторлық дәрежесін алды. 2016 жылы ол Джон Мэддокс сыйлығымен марапатталды. 2018 жылы ол Батыс психологиялық қауымдастығының өмір бойына жетістіктері үшін сыйлығын және Университет колледжі Дублиннің Улисс медалін жеңіп алды. 2022 жылы Лофтус Research.com сайтының әлемдегі ең үздік әйел ғалымдары тізіміне енді, АҚШ-та 451-орынды иеленді.
Қайта қалпына келтірілген естеліктер / жалған естеліктер туралы пікірталас
Элизабет Лофтус 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарынан бері жад туралы дауларға белсенді қатысушы болды, бұл қалпына келтірілген жад / жалған жад пікірсоқтығы немесе "Жад соғыстары" (кітаптың "Жад соғыстары" атауымен) ретінде белгілі. Лофтус Жалған естелік синдромы ғылыми кеңесінің мүшесі болды. Ол Питер Фрейд, Памела Фрейд және Жалған естелік синдромы қорымен бірге адамдардың естеліктерін бұрмалайтыны, адам жадының көбінесе объективті фактілерге сәйкес келмейтіні және жалған естеліктердің ұсыныстар мен қалпына келтірілген жад терапиясы арқылы басқа адамдарға сіңірілуі мүмкін екенін көрсететін жеткілікті тәжірибелік дәлелдер бар екенін айтты. Осылайша, көптеген жағдайларда балалық шақтағы зорлық-зомбылық туралы естеліктер, психотерапия кезінде қалпына келтіріліп, кейде сотта ұсынылатын естеліктер, жалған естеліктер болып табылады. Басқа ғалымдар мен мамандар, соның ішінде Бессел ван дер Колк, Ленор Терр, Дженнифер Фрейд және Линда Уильямс, клиникалық және клиникалық емес жағдайларда балалық шақта немесе ересек жастағы травмалық оқиғаларды ұмыту және кейіннен еске түсірудің жақсы құжатталған жағдайлары бар екенін айтады. Элизабет Лофтус естелік тежеуі немесе басу концепциясының жеткіліксіз екенін және травмалық оқиғалардың басылып, кейіннен қалпына келтірілуі деген нәрсе жоқ екенін мәлімдеді. Лофтус қалпына келтірілген жад терапиясын және әсіресе Фрейдтің психоанализін осы жеткіліксіз концепцияларды таратуы үшін сынады. Ричард МакНалли балалық шақтағы зорлық-зомбылық оқиғаларын ұмытуды қарапайым ұмыту немесе жарияламау сияқты басқа факторлармен түсіндіруге болады және ұмытудың мотивациялық механизмі (басу) теориясының қажеті жоқ деп санайды. Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының бесінші басылымы (DSM 5) және Халықаралық аурулар классификациясының он бірінші редакциясы (ICD 11) басу концепциясын емес, диссоциативтік амнезияны қолданады. Диссоциативтік амнезия – стресс сияқты психологиялық себептерге байланысты, қысқа немесе ұзақ мерзімге созылуы мүмкін белгілі бір автобиографиялық оқиғаларды ұмыту. DSM 5 диссоциативтік амнезияны бұзылу (клиникалық синдром) ретінде, сондай-ақ (басқалармен қатар) травмадан кейінгі стресс бұзылысының белгісі ретінде қамтиды. 1977 жылы Флоренс Раш Фрейдтің Эдип кешені туралы теориясы ересектердің балаларға қатысты жасаған жыныстық зұлымдықтардың нақты жағдайларын жасыру үшін жасалды деп мәлімдеді. Осыған сәйкес, Фрейд өзінің бастапқыда ұсынған азғыру теориясын өзгертті, өйткені ол пациенттерінің бастан өткерген жарақаттарының шынайылығын жасыруды қалады. 1984 жылы Джеффри Мусаифф Массон "Ақиқатқа шабуыл" атты еңбегін жариялады, онда ол Раш сияқты Фрейд жыныстық зорлық-зомбылықтың шынайылығын жасырғанын айтады. Сюзи Орбах Раш пен Массонға сүйене отырып, Фрейд өзінің азғыру және балалық шақтағы жыныстық травма теориясын Эдип кешенінің теориясымен алмастырды деп санайды. Фрейд өз көзқарасын өзгертті және пациенттерінің жыныстық зорлық-зомбылық туралы естеліктері шын мәнінде ойдан шығарылған, невротикалық қиялдар және Одиптік тілектер болып табылады деп шешті. Фрейдтік теориядағы бұл өзгерісті Сандор Ференци және Джон Боулби басқа психикалық денсаулық мамандары арасында сынға алды. Фил Моллон Фрейд өз заманынан озып кеткенін және жалған естелік синдромы туралы жаңа зерттеулер Фрейдтің бір ғасыр бұрын қиялданған естеліктер туралы айтқандарын растайды деп мәлімдеді. Екінші жағынан, Элизабет Лофтустан басқа, бірнеше беделді қазіргі психологтар мен психиатрлар, соның ішінде Ульрик Нейсер, Джулия Шоу және Дэниел Шахтер адам жады көбінесе фактілерге сәйкес келмейді деп келіседі. Роберт Беллидің "Нағыз және жалған қалпына келтірілген естеліктер" атты кітабы. Пікір таласын татуластыруға қарай (2012) екі тараптың да пікір таласындағы шындық пен ақыл-ойының бөлігін ескеретін синтез жасауға тырысады.
Сот істеріне қатысу
Лофтус 300-ден астам іс бойынша куәлік берді және одан да көп істер бойынша кеңес берді. Гислен Максвеллдің 2021 жылғы сексуалдық құлдыққа сату бойынша соты: Лофтус Джеффри Эпштейн үшін кәмелетке толмаған қыздарды сексуалдық құлдыққа сату ісінде Максвеллдің сотында қорғау тарапынан куәлік берді. Бұл Лофтустың қаржылық сыйақы мүмкіндігі адам миында жалған травмалық естеліктерді қалыптастыруы мүмкін екенін алғаш рет айтқан ісі болды; қазылар алқасы теорияның негізі туралы сұрағанда, Лофтус «Мен бұл туралы ешқандай зерттеулерді білмеймін, бірақ менің зерттеулеріме сүйене отырып, мұндай нәрсе болуы мүмкін» деді. Харви Вайнштейннің 2020 жылғы зорлау және сексуалдық шабуылға қатысты соты: Лофтус Вайнштейннің екі әйелді сексуалдық шабуыл жасады деген айып бойынша сотталуы кезінде қорғау тарапынан куәлік берді.
Жеке өмір
1968 жылдан 1991 жылға дейін Элизабет психолог Джеффри Лофтусқа үйленді.
Жарияланымдар
Лофтус көптеген журнал мақалалары мен кітаптардың авторы немесе бір авторы болды, оның ішінде 1994 жылғы «Жасырылған естелік мифы» кітабы да бар.