Жасырын есте сақтау және санастың терең қабаттарындағы естеліктер туралы теория

Кіріспе

Есте сақтаудың бейсаналықта сақталуы мүмкін деген теория. Жасырылған естелік – жан-жақты және көбінесе ғылыми тұрғыдан жоққа шығарылған, психиатриялық құбылыс, көбінесе травматикалық немесе стрестік сипаттағы өмірбаяндық ақпаратты еске түсіре алмаумен байланысты. Бұл ұғым психоаналитикалық теорияда пайда болды, онда жасыру – ауыртпалық әкелетін тәжірибелер мен қабылдауға келмейтін күйзелістерді санадан шығаратын қорғаныс механизмі ретінде түсіндіріледі. Қазіргі уақытта жасырылған естеліктерге қатысты зерттеулердің көп бөлігі қолдау көрсетпейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, кейбір психоаналитиктер жасырылған естеліктерді қалпына келтіруге болатындығына сеніп терапия жасаған, бірақ нақты жасырылған естеліктерді қалпына келтірудің орнына, мұндай әрекеттер мүлдем жалған естеліктерді құруға әкелуі мүмкін.

Тарих

Зигмунд Фрейд 1896 жылы жариялаған «Истерияның этиологиясы» атты эссесінде басқыншылық жад туралы талқылаған. Эссесінде жарияланған зерттеулердің бірі Анна О. есімді жас әйелге қатысты. Оның көптеген ауруларының бірі – дененің оң жағындағы сал болуы еді. Фрейд оның симптомдарын психологиялық травмалармен байланыстырды. Оның жағымсыз естеліктері санасынан бөлініп, денесіне зиян келтірген. Фрейд Анна О-ны емдеу үшін гипноз қолданды. Оның оң жағындағы қозғалыс белгілі бір деңгейде жақсарған. Бұл тұжырым 1970-ші жылдары балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық және инцест мәселелеріне байланысты қайта қызығушылық тудырды. Немесе «Жад соғысы» деген атпен 1980-1990 жылдары поп-мәдениетте маңызды мәселеге айналды, шайтандық паникамен байланысты болды және көптеген сот істеріне, дау-дамайларға және БАҚ жариялымдарына әкелді. 1980 жылы жарық көрген «Мишель еске алады» кітабы, канадалық психиатр Лоренс Паздер және оның әйелі/бұрынғы науқасы Мишель Смит жазған, Смиттың бала кезіндегі шайтандық ритуалдар мен зорлық-зомбылық туралы басқыншылық жадына байланысты жасалған тәжірибелері туралы, сенімсіздікке ұшырағанмен, кең танымал болды және Опра, Геральдо Ривера, Салли Джесси Рафаэль және 20/20 сияқты БАҚ арқылы жарнамаланды. 1980 жылдардан бастап басқыншылық жадқа байланысты сот істерінің саны күрт өсті. 1989 жылы Джордж Франклинге 8 жасар Сьюзан Кей Насонды 1969 жылдың 22 қыркүйегінде зорлап, өлтіргені үшін айып тағылып, 1990 жылы сотталды, бұл шешім оның қызы Эйлин Франклиннің қалпына келтірілген естеліктеріне негізделген. Бастапқыда өмір бойына бас бостандығынан айырылды, бірақ 1995 жылы аудандық сот судьясы бірнеше сот қателіктеріне, соның ішінде қолданылған гипноздың сенімсіздігіне байланысты сот шешімін жойды. Эйлин Франклин әкесін 18 жасар Вероника Кассио мен 17 жасар Паула Бакстерді зорлап, өлтіргеніне айыптады. Джордж Франклин 1996 жылдың шілдесінде прокурорлар оны қайтадан соттамайтындарын мәлімдегеннен кейін босатылды, ал 2018 жылы ДНК сараптамасы Родни Линн Хэлбоуэрді Кассио мен Бакстерді өлтіруге байланыстырды. Ол екі кісіні өлтіргені үшін де кінәлі деп танылып, өмір бойына түрмеге қамалды. 1991 жылы People журналында Мэрилин Ван Дербур мен Розанна Баррдың балалық шақтағы зорлық-зомбылық және басқыншылық жад туралы тәжірибелері жарияланды. Барр кейіннен өзінің мәлімдемелерін жұмсартты. Мұндай жағдайлар мен реакциялар жалған естелік синдромының анықталуына және 1992 жылы Жалған естелік синдромы қорының құрылуына әкелді. Бұл жағдай дәрігер-науқас қарым-қатынасына қатысы жоқ үшінші тараптан туындады және құбылысты одан әрі зерттеуге үлес қосты. 1990-жылдардың, 2000-жылдардың және одан кейінгі жылдарда басқыншылық жадқа қатысты күмән мен сын күшейе берді, сенімсіздік, жалған мәлімдемелер және тарихи жазбаларда мысалдардың жоқтығына назар салынды. Алайда, Элизабет Лофтус пен Мелвин Гьюердің жүргізген тергеуі Корвин хабарлаған істің көптеген маңызды деректеріне күмән тудырды, соның ішінде Джейн Доу анасынан зорлық көрген-көрмегеніне, бұл балалық шақтағы зорлық-зомбылыққа байланысты жалған естелік болуы мүмкін екенін көрсетті, естелік Доу алты жасқа толғандағы ұсыныстық терапия кезінде «жасалды». Лофтус пен Гьюер сонымен қатар Джейн Доу алты жасында терапия кезінде зорлық-зомбылықты еске түсіргеннен кейін, терапия сеанстары арасындағы он бір жыл ішінде зорлық-зомбылық туралы сөйлегенін анықтады, бұл зорлық-зомбылық орын алса да, естелігі басылмағанын көрсетеді. Жалпы алғанда, жалған естеліктер мәселесімен қатар, бұл жағдай басқыншылық туралы талаптардың адамдардың бұрынғы травматикалық оқиғаны еске түсіруге қабілеттілігіне қатты тәуелді екенін көрсетеді; МакНалли атап өткендей, адамдар мұндай шешімдерді қабылдауда өте нашар. 2006 жылы Харрисон Поуптың мұндай мысалдар жоқ деген мәлімдемесіне жауап ретінде Браун университетінің саясаттанушысы Росс Чейт француз композиторы Николя Далайрақтың 1786 жылы жазған «Нина» операсын мысалға келтірді, онда кейіпкері, сүйіктісінің дуэльде қаза тапқанын көріп, ұмытып қалғаннан кейін, оның күнделікті күтіп отырады. Поуп тіпті бұл жалғыз ойдан туған сипаттама да естелік басылуының барлық критерийлеріне толыққанды сәйкес келмейді, оны қалыпты естеліктің басқа да құбылыстарынан ажырату қиын деп мәлімдеді. Жадының басылуының шындығын жақтаушылардың кез келген травматикалық оқиғаны ұмыту жадының басылуының дәлелі болып саналады деген талаптарына қарамастан, зерттеулер балалық шақтағы жыныстық зорлық-зомбылық және басқа да травматикалық оқиғалар туралы естеліктер кейде естеліктің қалыпты механизмдері арқылы ұмытылуы мүмкін екенін көрсетеді. Травматикалық естеліктердің өздігінен қалпына келуінің дәлелдері көрсетілді және балалық шақтағы зорлық-зомбылыққа байланысты естеліктер расталды; алайда, травманы ұмыту оның басылғанын білдірмейді. Екінші жағынан, 1998 жылы British Medical Journal журналында жарияланған редакциондық мақаласында Харрисон Поуп «критикалық қарастырғанда, басылудың ғылыми дәлелдері құлайды» деп жазды. Ол былай деді: «Адамдардан «ұмытып қалғандарын еске түсіруді» сұрау күмәнді. Сонымен қатар, көптеген ретроспективтік зерттеулерде травматикалық оқиғаның расталуы болмады немесе ғылыми стандарттардан төмен болды».

Sigmund Freud discussed repressed memory in his 1896 essay, The Aetiology of Hysteria. One of the studies published in his essay involved a young woman by the name of Anna O. Among her many ailments, she had stiff paralysis on the right side of her body. Freud stated her symptoms to be attached to psychological traumas. The painful memories had separated from her consciousness and brought harm to her body. Freud used hypnosis to treat Anna O. She is reported to have gained slight mobility on her right side. The concept received renewed interest in the 1970s in relation to child sexual abuse and incest. or The Memory War, it became a major issue in pop culture during the 1980s and 1990s, connected to Satanic panic, and spawned a myriad of legal cases, controversies, and media. Michelle Remembers (1980), a discredited book by Canadian psychiatrist Lawrence Pazder and his wife/former patient Michelle Smith about Smith's fabricated experiences with repressed memories of childhood Satantic rituals and abuse, gained widespread popularity that persisted after debunking, and received promotion from media including Oprah, Geraldo Rivera, Sally Jesse Raphael, and 20/20. Starting in the 1980s, repressed memory legal cases increased rapidly. In 1989, a landmark legal case developed when George Franklin was charged and convicted in 1990 for the rape and murder of 8 year old Susan Kay Nason on September 22, 1969, based on the account of his daughter, Eileen Franklin's recovered memories. Originally sentenced to life imprisonment, a district court judge overturned the conviction in 1995 based on several trial errors including the unreliability of hypnosis that was used. Eileen Franklin would further accuse her father of raping and murdering 18 year old Veronica Cascio and 17 year old Paula Baxter. George Franklin was released in July 1996 after prosecutors announced they would not retry him, and in 2018, the DNA evidence linked Rodney Lynn Halbower to the Cascio and Baxter murders. He was convicted of both murders and sentenced to life in prison. In 1991, People magazine featured Marilyn Van Derbur and Roseanne Barr's experiences with childhood abuse and repressed memory. though Barr would later moderate her claims. Such cases and reactions led to the definition of false memory syndrome and establishment of the False Memory Syndrome Foundation in 1992. It was also notable for being brought by a third party not involved in the doctor patient relationship and contributed to continued evaluation of the phenomenon. Skepticism and criticism of repressed memory continued to mount through the 1990s, 2000s, and beyond, emphasizing unreliability, false claims, and lack of examples in historical records. An investigation of the case by Elizabeth Loftus and Melvin Guyer, however, raised serious questions about many of the central details of the case as reported by Corwin, including whether or not Jane Doe was abused by her mother at all, suggesting that this may be a case of false memory for childhood abuse with the memory "created" during suggestive therapy at the time that Doe was six. Loftus and Guyer also found evidence that, following her initial "recall" of the abuse during therapy at age six, Doe had talked about the abuse during the eleven years in between the sessions of therapy, indicating that even if abuse had really occurred, memory for the abuse had not been repressed. More generally, in addition to the problem of false memories, this case highlights the critical dependence of repression claims cases on the ability of individuals to recall whether or not they had previously been able to recall a traumatic event; as McNally has noted, people are notoriously poor at making that kind of judgment. In response to Harrison Pope's 2006 claim that no such examples exist, Ross Cheit, a political scientist at Brown University, cited the case of Nina, a 1786 opera by the French composer Nicolas Dalayrac, in which the heroine, having forgotten that she saw her lover apparently killed in a duel, waits for him daily. Pope claims that even this single fictional description does not clearly meet all criteria for evidence of memory repression, as opposed to other phenomena of normal memory. Despite the claims by proponents of the reality of memory repression that any evidence of the forgetting of a seemingly traumatic event qualifies as evidence of repression, research indicates that memories of child sexual abuse and other traumatic incidents may sometimes be forgotten through normal mechanisms of memory. Evidence of the spontaneous recovery of traumatic memories has been shown, and recovered memories of traumatic childhood abuse have been corroborated; however, forgetting trauma does not necessarily imply that the trauma was repressed. On the other hand, in a 1998 editorial in the British Medical Journal Harrison Pope wrote that "on critical examination, the scientific evidence for repression crumbles." He continued, "asking individuals if they 'remember whether they forgot' is of dubious validity. Furthermore, in most retrospective studies corroboration of the traumatic event was either absent or fell below reasonable scientific standards."

Аутентиктілігі

Есте сақтау қабілеті дұрыс болуы мүмкін, бірақ ол әрқашан дұрыс бола бермейді. Мысалы, тіпті жақында болған оқиғаларды өз көзімен көргендердің куәліктері де сенімсіз болып табылады. Оқиғалар туралы естеліктер – эмоциямен қапталған, түсіндірумен араластырылған және қиялдармен «толғанған» фактілердің қоспасы. Естеліктердің нақты дерек ретінде жарамдылығына күмәнмен қарау керек. Мысалы, балалық шақта зорлық-зомбылықтан зардап шеккендер туралы көп жылдан кейін, ересектер болған кезде сұхбат жүргізілген бір зерттеуде, әйелдердің 38% зорлық-зомбылық туралы естеліктерін жоққа шығарды. Әр түрлі манипуляциялар жалған естеліктерді (кейде «псевдоестеліктер» деп аталады) орната алады деп саналады. Психолог Элизабет Лофтус кейбір терапевтердің пациенттерге ертедегі жарақат туралы естеліктерді қалпына келтіруге көмектесу үшін қолданатын кейбір әдістерінің (оның ішінде жасқа кері оралу, басқарылатын визуализация, транстық жазу, арман жұмысы, дене жұмысы және гипноз сияқты әдістер) жалған немесе псевдоестеліктерді жасауға ықпал етуі әсіресе мүмкін екенін атап өтті. Мұндай терапия жасаған естеліктер оларды дамытатындар үшін өте әсерлі болуы мүмкін, және басқаларға сенімді болып көрінетін бөлшектерді қамтуы мүмкін. Лофтустың классикалық экспериментіне қатысушылар үш кітапша алды. Оларда отбасы мүшелері жазған балалық шақтағы оқиғалар туралы үш әңгіме және төртіншісі – сауда орталығында жоғалып кету туралы оқиға жазылған. Субъектілердің төрттен бірі ойдан шығарылған оқиғаны еске түсіріп, оны егжей-тегжейлі сипаттады. Бұл тәжірибе көптеген басқаларға әсер етті, олардың бірі Портер және басқалар. Қатысушылардың жартысы балалық шақта қатыгез жануардың шабуылынан аман қалған деп сендірді. Бұл эксперименталды зерттеулерді сынға алғандар олардың нәтижелері нақты әлемдегі жарақаттар туралы естеліктермен немесе психотерапиялық жағдайларда болатын оқиғалармен байланысты ма деп күмән келтірді. Алайда, естеліктер ұзақ уақыт бойы естелік жоғалтудан кейін «қайта қалпына келтірілгенде», әсіресе естеліктерді қалпына келтіру үшін ерекше құралдар қолданылғанда, қазір естердің жалған болуының жоғары ықтималдығы бар екендігі кеңінен (бірақ жалпыға бірдей емес) қабылданды, яғни іс жүзінде орын алмаған оқиғалардың «естері». Осылайша, кәсіби ұйымдар кейбір ұқсас терапия түрлерімен жалған естеліктер енгізу қаупі бар екенін мойындайды. Америка психологтарының қауымдастығы былай деп кеңес береді: «Бұл саладағы жетекшілердің көпшілігі балалық шақтағы зорлық-зомбылық туралы ұмытылған естеліктер кейінірек естеріне түсіп қалуы мүмкін екендігіне келіседі; дегенмен, бұл жетекшілер ешқашан болмаған оқиғалар туралы сенімді жалған естеліктер құруға болатынына да келіседі». Барлық терапевтер жалған естеліктер психотерапияның негізгі қаупі болып табылады деп келіспейді және олар бұл идея деректерді асыра бағалайды және тексерілмеген деп айтады. Бірнеше зерттеулер қалпына келтірілген естеліктер расталуының жоғары пайызын көрсетті, ал кейбір авторлар қалпына келтірілген естеліктер туралы күмәнділер арасында «жасырын немесе растау дәлелін алып тастау» бар деп мәлімдеді. Бұл сала үшін қиын мәселе – шынайы және жалған естеліктер арасында сенімді айырмашылықтарды жасауға болатын дәлел жоқ. Кейбіреулер гипноз кезінде «қайта қалпына келтірілген» естеліктер, әсіресе, жалған болуы мүмкін деп санайды. Америка медицина қауымдастығының ғылыми істер жөніндегі кеңесі бойынша, гипноз кезінде алынған естеліктер конфабуляция мен псевдоестерді қамтиды және гипнозсыз естеліктерден сенімді емес сияқты. Браун және басқалар. зертханалық зерттеулердің 3-5%-ы оқиғадан кейінгі жалған ақпарат ұсыныстарына бейім. Олардың айтуынша, жалпы халықтың 5-8%-ы гипнозбен күресуге қабілетті. Бұл диапазондағылардың 25%-ы шеткі бөлшектер үшін псевдоескерткіштердің ұсынысына бейім, бұл басқа әлеуметтік әсер ету факторларының үйлесімімен 80%-ға дейін көтерілуі мүмкін. Олардың қорытындысына сәйкес, ересектердегі зерттеулерде жады қателіктерінің деңгейі 0-5%-ды, балалардағы зерттеулерде 3-5%-ды құрайды, ал жалпы халық арасында балаларды қорлау туралы жалған мәлімдемелер деңгейі 4-8%-ды құрайды. Андерсон мен Грин осы құбылыс пен есте сақтаудың басылуы арасындағы байланысты дәлелдеді; осы көзқарас бойынша, басқа да байланысты тәжірибелерді (немесе травматикалық тәжірибенің аз травматикалық элементтерін) белсенді есте сақтау, травматикалық тәжірибе туралы естеліктерді саналыққа жеткізуді қиындатуы мүмкін. Алайда, осы көзқарасқа қатысты екі мәселе көтерілді: (1) негізгі құбылыс өзінің нәтижелерін тұрақты түрде көрсетпеді, және (2) құбылыс есте сақтау теориясын қолдау үшін қажетті барлық критерийлерге сай келмейді, әсіресе травматикалық тәжірибелерде осы түріндегі ұмытылудың болуына дәлелдің жоқтығы. Классикалық қасақана ұмыту парадигмасында қатысушыларға сөздер тізімі көрсетіледі, бірақ оларға кейбір сөздерді естеріне сақтау, ал басқаларын ұмыту туралы нұсқау беріледі. Кейіннен, барлық сөздер бойынша естеліктері тексерілгенде, қасақана ұмытылған сөздерді еске түсіру және тану әдетте нашарлайды. Мотивациялық ұмытуды есте сақтаудың басылу механизмі ретінде қарастыру үшін мәселе – қасақана ұмытылған ақпарат біріншіден, қол жетімсіз болып, кейіннен, уақыт өте келе қайта қол жетімді болатындығына дәлел жоқ (есте сақтау теориясының талабына сәйкес). Радуловичтің егеуқырлармен жүргізген зерттеулеріне сүйене отырып, өте стрестік травматикалық тәжірибелер туралы естеліктер, стрессіз тәжірибелер туралы естеліктерге қарағанда, басқа нейрондық желілерде сақталуы мүмкін екенін, және стрестік тәжірибелер туралы естеліктер организмнің миы стрестік тәжірибе болған кездегідей неврологиялық күйде болғанда ғана қол жетімді болуы мүмкін екенін айтты. Алайда, қазіргі уақытта Радуловичтің егеуқырлармен жасаған табалдырығы адамдардың есте сақтау жүйесінде орын ала ма, және адамдардың травматикалық тәжірибелер туралы естеліктері әдетте травманың бастапқы кезіндегідей психикалық күйде қайта оралмайды ма, бұл әлі белгісіз.

Memories can be accurate, but they are not always accurate. For example, eyewitness testimony even of relatively recent dramatic events is notoriously unreliable. Memories of events are a mix of fact overlaid with emotions, mingled with interpretation and "filled in" with imaginings. Skepticism regarding the validity of a memory as factual detail is warranted. For example, one study where victims of documented child abuse were reinterviewed many years later as adults, 38% of the women denied any memory of the abuse. Various manipulations are considered to be able to implant false memories (sometimes called "pseudomemories"). Psychologist Elizabeth Loftus has noted that some of the techniques that some therapists use in order to supposedly help the patients recover memories of early trauma (including such techniques as age regression, guided visualization, trance writing, dream work, body work, and hypnosis) are particularly likely to contribute to the creation of false or pseudo memories. Such therapy created memories can be quite compelling for those who develop them, and can include details that make them seem credible to others. In a now classic experiment by Loftus (widely known as the "Lost in the Mall" study), participants were given a booklet containing three accounts of real childhood events written by family members and a fourth account of a wholly fictitious event of being lost in a shopping mall. A quarter of the subjects reported remembering the fictitious event, and elaborated on it with extensive circumstantial detail. This experiment inspired many others, and in one of these, Porter et al. convinced about half of the participants that they had survived a vicious animal attack in childhood. Critics of these experimental studies have questioned whether their findings generalize to memories for real world trauma or to what occurs in psychotherapeutic contexts. However, when memories are "recovered" after long periods of amnesia, particularly when extraordinary means were used to secure the recovery of memory, it is now widely (but not universally) accepted that the memories have a high likelihood of being false, i. e. "memories" of incidents that had not actually occurred. It is thus recognised by professional organizations that a risk of implanting false memories is associated with some similar types of therapy. The American Psychological Association advises: " most leaders in the field agree that although it is a rare occurrence, a memory of early childhood abuse that has been forgotten can be remembered later; however, these leaders also agree that it is possible to construct convincing pseudomemories for events that never occurred." Not all therapists agree that false memories are a major risk of psychotherapy and they argue that this idea overstates the data and is untested. Several studies have reported high percentages of the corroboration of recovered memories, and some authors have claimed that among skeptics of idea of recovered memory there is a "tendency to conceal or omit evidence of corroboration" of recovered memories. A difficult issue for the field is that there is no evidence that reliable discriminations can be made between true and false memories. Some believe that memories "recovered" under hypnosis are particularly likely to be false. According to The Council on Scientific Affairs for the American Medical Association, recollections obtained during hypnosis can involve confabulations and pseudomemories and appear to be less reliable than nonhypnotic recall. Brown et al. estimate that 3 to 5% of laboratory subjects are vulnerable to post event misinformation suggestions. They state that 5–8% of the general population is the range of high hypnotizability. Twenty five percent of those in this range are vulnerable to suggestion of pseudomemories for peripheral details, which can rise to 80% with a combination of other social influence factors. They conclude that the rates of memory errors run 0–5% in adult studies, 3–5% in children's studies and that the rates of false allegations of child abuse allegations run 4–8% in the general population. Anderson and Green have argued that for a linkage between this phenomenon and memory repression; according to this view, the simple decision to not think about a traumatic event, coupled with active remembering of other related experiences (or less traumatic elements of the traumatic experience) may make memories for the traumatic experience itself less accessible to conscious awareness. However, two problems with this viewpoint have been raised: (1) the evidence for the basic phenomenon itself has not consistently replicated, and (2) the phenomenon does not meet all criteria that must be met to support memory repression theory, particularly the lack of evidence that this form of forgetting is particularly likely to occur in the case of traumatic experiences. In the classic intentional forgetting paradigm, participants are shown a list of words, but are instructed to remember certain words while forgetting others. Later, when tested on their memory for all of the words, recall and recognition is typically worse for the deliberately forgotten words. A problem for viewing motivated forgetting as a mechanism of memory repression is that there is no evidence that the intentionally forgotten information becomes, first, inaccessible and then, later, retrievable (as required by memory repression theory). Based upon her research with rats, Radulovic has argued that memories for highly stressful traumatic experiences may be stored in different neural networks than is the case with memories for non stressful experiences, and that memories for the stressful experiences may then be inaccessible until the organism's brain is in a neurological state similar to the one that occurred when the stressful experience first occurred. At present, however, there is no evidence that what Radulovic found with rats occurs in the memory systems of humans, and it is not clear that human memories for traumatic experiences are typically "recovered" by placing the individual back in the mental state that was experienced during the original trauma.

Есте сақтау қабілетін жоғалту

Амнезия – жадтың толық немесе жартылай жоғалуы, қарапайым ұмытудан өзгеше. Көбінесе ол уақытша болып, адамның өмірінің бір бөлігін ғана қамтиды. Амнезия көбінесе мидың зақымдануынан, мысалы, басына соққы тигеннен кейін, кейде психологиялық травмадан туындайды. Антероградтық амнезия – ми зақымдалғаннан кейін пайда болған жаңа оқиғаларды есте сақтаудың мүмкін болмауы; ретроградтық амнезия – жарақат немесе зақым алғанға дейін болған оқиғалар туралы естеліктердің жоғалуы. Диссоциативті амнезия DSM 5-те «автобиографиялық ақпаратты еске түсіре алмау» деп анықталады, ол: (а) «травматикалық немесе стресстік сипатта», (б) «қалыпты ұмытудан өзгеше», (в) «сәтті сақталған», (г) науқастың оқиғаны еске түсіре алмайтын уақыт аралығын қамтиды, (д) ешқандай зат немесе неврологиялық жағдайдың салдарынан туындамайды және (е) «әрқашан толыққанды қалпына келтірілуі мүмкін». МакНелли.

Ван дер Колк бойынша, маңызды оқиғалар туралы естеліктер әдетте уақыт өте келе дәл және тұрақты болады; жарақаттанушылық оқиғалардың кейбір аспектілері уақыт өте келе немесе соңынан келетін оқиғаларға қарамастан, санада қалып қойған сияқты. Травматикалық оқиғалардың іздері травматикалық емес оқиғалардан өзгеше болып көрінеді, мүмкін, назар аударудың өзгеруіне байланысты немесе күшті эмоционалдық ояну естелікке кедергі келтіреді. Психологиялық зерттеулер көрсеткендей, көптеген жағымсыз естеліктер ұзақ уақыт бойы жақсы есте қалады. Өте жағымсыз деп бағаланған автобиографиялық естеліктер жоғары дәрежедегі дәлдікпен және егжей-тегжейлілікпен сақталады. Бұл байқау адам жадының психологиялық түсінігімен сәйкес келеді, онда ерекше көзге түсетін және есімде қалған оқиғалар – жағымсыз жағдайлардың жалпы сипаттамасы – жақсы есте сақталады. Күшті эмоционалдық, стресстік оқиғаларды бастан өткерген кезде, физиологиялық және неврологиялық реакциялар, мысалы, лимбикалық жүйеге, әсіресе миндаль безіне және гиппокампқа қатысты реакциялар, естеліктерді жақсы бекітуге әкеледі. Деректер стресс оқиғаға тікелей байланысты жайттар мен егжей-тегжейлі мәліметтерді есте сақтауды жақсартатынын көрсетеді. Сонымен қатар, естеліктерді қайталау немесе есімізде қайта көру сияқты мінез-құлықтық және танымдық естеліктерді күшейту реакциялары да жағымсыз естеліктерде жиі кездеседі. Жағымды оқиғалармен салыстырғанда, жағымсыз, травматикалық оқиғалар туралы естеліктер көбірек дәл, үйлесімді, нақты және егжей-тегжейлі болады, және бұл тенденция уақыт өте келе жалғасады. Бұл мол деректер жиынтығы, әдетте өте жақсы есте сақталатын травматикалық естеліктердің, сонымен қатар, ұмытудың күшті үлгілерімен байланысты болуы мүмкін деген сұрақ тудырады. Травматикалық оқиғаларды есте сақтаудың жоғары сапасы тек зертханалық зерттеулерде ғана емес, сонымен қатар, балалық шақта сексуалдық зорлық-зомбылықтан және соғысқа байланысты қатыгездіктерден аман қалғандар сияқты нақты өмірлік жағдайларда да байқалды. Мысалы, сексуалдық зорлық-зомбылықтан аман қалған балалардың есте сақтау қабілетін зерттеушілер оқиға аяқталғаннан кейін 12-21 жыл өткен соң посттравматикалық стресс бұзылысының ауырлығы мен есте сақтау дәлдігінің деңгейі арасында оң байланыс бар екенін анықтады.

According to van der Kolk, memories of highly significant events are usually accurate and stable over time; aspects of traumatic experiences appear to get stuck in the mind, unaltered by time passing or experiences that may follow. The imprints of traumatic experiences appear to be different from those of nontraumatic events, perhaps because of alterations in attentional focusing or the fact that extreme emotional arousal interferes with memory. Evidence from psychological research suggests that most traumatic memories are well remembered over long periods of time. Autobiographical memories appraised as highly negative are remembered with a high degree of accuracy and detail. This observation is in line with psychological understanding of human memory, which explains that highly salient and distinctive events—common characteristics of negative traumatic experiences—are remembered well. When experiencing highly emotional, stressful events, physiological and neurological responses, such as those involving the limbic system, specifically the amygdala and hippocampus, lead to more consolidated memories. Evidence shows that stress enhances memory for aspects and details directly related to the stressful event. Furthermore, behavioural and cognitive memory enhancing responses, such as rehearsing or revisiting a memory in one's mind are also more likely when memories are highly emotional. When compared to positive events, memory for negative, traumatic experiences are more accurate, coherent, vivid, and detailed, and this trend persists over time. This sample of what is a vast body of evidence calls into question how it is possible that traumatic memories, which are typically remembered exceptionally well, might also be associated with patterns of extreme forgetting. The high quality remembering for traumatic events is not just a lab based finding but has also been observed in real life experiences, such as among survivors of child sexual abuse and war related atrocities. For example, researchers who studied memory accuracy in child sexual abuse survivors 12 to 21 years after the event(s) ended found that the severity of posttraumatic stress disorder was positively correlated with the degree of memory accuracy.

Құқықтық мәртебе

Қалпына келтірілген естеліктердің жалған болуы салдарынан қоғамдық айыптаулар туындағанда, ауыр мәселелер орын алады; жалған шағымдар айыпталушылар үшін қаулы дағдарысын тудырады. Жалған айыптаудың ерекше түрі – жалған естелік синдромы, көбінесе терапия кезінде пайда болады, адамдар бұрын белгісіз зорлық-зомбылыққа байланысты балалық шақтың естеліктерін «қалпына келтіргендерін» хабарлайды. Сарапшылардың сенімдері мен тәжірибелерінің жалған «естеліктерді» және жалған шағымдарды тудырудағы ықпалы айырықша сынға ұшырады. Кейбір қылмыстық істер куәгердің жасырын естеліктерді, көбінесе балалық шақтағы жыныстық зорлық-зомбылық туралы естеліктерді қалпына келтіру туралы куәлігіне негізделген. Кейбір юрисдикцияларда балалық зорлық-зомбылыққа қатысты істердің мерзімі ескіруі жасырын естеліктер құбылысын және басқа да факторларды ескере отырып, ұзартылды. Жасырын естеліктер туралы түсінік 1980 және 1990 жылдары кеңінен танымал болды, бірақ бірқатар даулар, сот процестері және лицензиялардың жойылуынан кейін халық назары төмендеді. АҚШ-тың аудандық соты белгілі бір іс бойынша жасырын естеліктерді дәлел ретінде қабылдады. Даленберг қалпына келтірілген естеліктерге қатысты істерді сот арқылы қарауға рұқсат ету керектігін дәлелдейді. 1995 жылы 9-шы апелляциялық сот Франклин Дунканға және Франклин Фоксқа қарсы Мюррей және басқалар ісі бойынша шешім шығарды (312 F3d 423, сондай-ақ 884 FSupp 1435, N. D. Calif.), жасырын естеліктердің сенімсіздігі, тұрақсыздығы, ғылыми емес сипаты, терапиялық ықпалға бейімділігі және куәліктерге және ұсыныстарға сезімталдығы салдарынан заңдық іс-әрекетте дәлел ретінде қабылданбайтынын мәлімдеді. Сот 9 жасар қызды өлтіргені үшін айыпталған адамды, жалғыз куәгердің 21 жастағы жасырын естелігінің негізінде, сондай-ақ айыпталушыға жеке реніші болғандықтан соттан босатып жіберді. 1996 жылғы шешімде АҚШ-тың аудандық соты сот ісінде дәлел ретінде ұсынылған жасырын естеліктерді қабылдады. Дженнифер Фрейд Росс Э. Чейттің кенеттен есіне түскен жыныстық зорлық-зомбылық жағдайының жұртшылыққа қолжетімді ең толыққанды құжатталған жағдайлардың бірі екенін жазады. Чейт екі сот ісінде жеңіске жетті, тағы бес құрбанды анықтады және олардың мойындауын жаздырды. «Флэшбектер» және/немесе «естелікті қалпына келтіру» құбылысын түсіндіруге ешқандай ғылыми дәлелдер ұсынылмады, сондай-ақ өтініш беруші алдын ала хабарламасыз мұндай жағдайды шешуге дайын болған жоқ. 2010 жылдың 16 тамызында АҚШ-тың екінші апелляциялық соты балалық шақтағы зорлық-зомбылыққа қатысты құрбанның естеліктеріне сүйене отырып шығарылған сот үкімін жойды, «Бұл жағдайда Джесси Фридманның кінәсіздігіне «ақылға қонымды мүмкіндік» бар екенін көрсетеді». «Бұл істегі «жаңа және маңызды дәлелдер» – әлеуметтік ғылымдар қауымдастығының сот шешімінен кейінгі консенсусы, яғни жадты қалпына келтіру тактикасы жалған естеліктерді тудыруы мүмкін» (FRIEDMAN v. REHAL Docket No. 08-0297, 27-бет). Сот шешімінде бұрынғы сот үкімдерін және жасырын естеліктерді пайдаланатын келісімдерді қайта қарау жөнінде бұйрық берілді.

Serious issues arise when recovered but false memories result in public allegations; false complaints carry serious consequences for the accused. A special type of false allegation, false memory syndrome, arises typically within therapy, when people report the "recovery" of childhood memories of previously unknown abuse. The influence of practitioners' beliefs and practices in the eliciting of false "memories" and of false complaints has come under particular criticism. Some criminal cases have been based on a witness's testimony of recovered repressed memories, often of alleged childhood sexual abuse. In some jurisdictions, the statute of limitations for child abuse cases has been extended to accommodate the phenomena of repressed memories as well as other factors. The repressed memory concept came into wider public awareness in the 1980s and 1990s followed by a reduction of public attention after a series of scandals, lawsuits, and license revocations. A U. S. District Court accepted repressed memories as admissible evidence in a specific case. Dalenberg argues that the evidence shows that recovered memory cases should be allowed to be prosecuted in court. In 1995, the Ninth Circuit Court of Appeals ruled, in Franklin v. Duncan and Franklin v. Fox, Murray et al. (312 F3d. 423, see also 884 FSupp 1435, N. D. Calif.), that repressed memory is not admissible as evidence in a legal action because of its unreliability, inconsistency, unscientific nature, tendency to be therapeutically induced evidence, and subject to influence by hearsay and suggestibility. The court overturned the conviction of a man accused of murdering a nine year old girl purely based upon the evidence of a 21 year old repressed memory by a lone witness, who also held a complex personal grudge against the defendant. In a 1996 ruling, a U. S. District Court allowed repressed memories entered into evidence in court cases. Jennifer Freyd writes that Ross E. Cheit's case of suddenly remembered sexual abuse is one of the most well documented cases available for the public to see. Cheit prevailed in two lawsuits, located five additional victims and tape recorded a confession. There was no scientific evidence of any sort adduced to explain the phenomenon of "flashbacks" and/or "retrieved memory", nor was the applicant in any position to meet such a case in the absence of prior notification thereof. On August 16, 2010, the United States Second Circuit Court of Appeals in a case reversed the conviction that relied on claimed victim memories of childhood abuse stating that "The record here suggests a "reasonable likelihood" that Jesse Friedman was wrongfully convicted. The "new and material evidence" in this case is the post conviction consensus within the social science community that suggestive memory recovery tactics can create false memories" (pg 27 FRIEDMAN v. REHAL Docket No. 08 0297). The ruling goes on to order all previous convictions and plea bargains relying in repressed memories using common memory recovered techniques be reviewed.

Еске сақтау терапиясы

"Қайта жаңғырту терапиясы" термині, бұрын ұмытылған зәбірлену оқиғаларын еске түсіруге бағытталған психотерапиялық әдістердің кең ауқымын қолдануды білдіреді. "Қайта жаңғырту терапиясы" термині DSM V-те тізімдемеген, сондай-ақ негізгі этикалық және кәсіби психикалық денсаулық ұйымдарымен ұсынылмайды. Қайта жаңғырту терапиясын сынаушылар, терапияның күшті ұсыну техникаларын қолдану арқылы жалған естеліктерді құруға мүмкіндігін атап көрсетеді. Сонымен қатар, өздерінің еске түсірген естеліктері жалған екеніне көз жеткізгеннен кейін мәлімдемелерін қайтарып алған пациенттердің, иллюзиялық естеліктерден туған жарақаттан кейінгі стресс бұзылысына шалдығуы мүмкін екені анықталды.