Кіріспе

Жалған немесе бұрмаланған естеліктер туралы ұсынылған мәселе. Психологияда, жалған естелік синдромы (FMS) – адамның жеке басы мен қарым-қатынастарына психологиялық жарақат туралы жалған естеліктердің әсер ететін, бірақ айыпталушы оларға қарсы шығатын, "сенімдер мен мінез-құлық үлгісі" ретінде ұсынылған. Жалған естелік синдромы, естеліктерді қайта жаңғыртуға бағытталған, ғылыми тұрғыдан дәлелсіз емдеу түрінің салдары ретінде ұсынылды. Алғаш рет Жалған естелік синдромы қорымен ұсынылған, бұл ұйым пациенттер естеліктерді қайта жаңғырту терапиясынан өткеннен кейін байқалатын жалпы мінез-құлық үлгісін түсінуге және осы үлгіні түсіндіретін термин табуға тырысты. Адамдардың жалған естеліктерді сақтауы және олардың қалыптасуында сыртқы ықпалдың ролі ғалымдар тарапынан кеңінен қабылданады, бірақ бұл құбылыс қайталанған сексуалдық зорлық-зомбылық және маңызды жеке тұлғалық өзгерістерге (мысалы, отбасы мүшелерімен байланысты үзу) әкелуі мүмкін бе деген пікірталас бар. ФМС ICD-11 немесе DSM-5 сияқты ешбір медициналық анықтамалықта психиатриялық ауру ретінде тізімделмеген. Теорияның қалыптасуына ең үлкен үлес қосқан тұлға – психолог Элизабет Лофтус.

Анықтама

Жады зерттеушісі Джулия Шоу "синдромның" жалған естеліктерге, жад қателіктеріне немесе көзқарастарға қатысты қалыпты және жиі кездесетін жағдай емес екенін атап өтті. Жалған естелік синдромы – бұл "сенімдер мен мінез-құлықтардың белгілі бір үлгісі" ретінде ұсынылған, диагностикалық мақсаты жоқ, көне тілдегі "синдром". Бұл – үлгіге айналған мінез-құлықтар жиынтығы, және оны Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығы мен Халықаралық аурулар жіктеліміне енгізбеген. FMSF мүшесі Пол Р. МакХью, жалған естелік синдромы тұжырымын қолдаушылардың бірі, бұл термин нұсқаулықтың төртінші нұсқасына қабылданбағанын, себебі тиісті комиссияны, МакХьюдың сөзінше, қалпына келтірілген естеліктерге сенушілер басқарған деп мәлімдеді. DSM IV-тің өңдеу және жариялау процесіне қатысқандар бұл айыптауды қабылдамай, МакХьюдың мәлімдемесін қастандық деп сипаттады. Сондай-ақ, Халықаралық аурулар жіктелімінің соңғы басылымы да жалған естелік синдромын қамтымай, диссоциативтік амнезияны қамтығанын атап өтті, әсіресе психотерапевт клиенттің проблемаларының себебін жағымсыз оқиғалардың басылған естеліктері деп есептеген жағдайда. Бұл термин DSM V-де тізімде жоқ және ешбір негізгі ресми психотерапиялық тәсілде қолданылмайды, бұл терминнің тек кемсіту мағынасын беретіні туралы айыптауларға әкелді.

Жалған естеліктердің дәлелі

Адамның есте сақтау қабілеті қалыптасады және өте ұсынысқа берік болады, түрлі әдістер арқылы зиянсыз, ұятты және қорқынышты естеліктерді тудыруға қабілді – соның ішінде басқалардың ұсынуымен ой шақыру, гипноз және әсер ету. Бұл әдістерге ұшырағандардың барлығы естеліктер жасамайтын болса да, тәжірибелер көптеген адамдар естеліктер жасайтынын, тіпті олар жалған және қасақана енгізілген деп айтылса да, оқиғалардың шын екенін белсенді түрде қорғайтынын көрсетеді. Жалған естеліктердің мүмкіндігі туралы сұрақтар адамның есте сақтау қабілетінің ұсынысқа беріктігіне қызығушылықты күшейтті және естеліктердің қалай кодталып, сақталып, еске алынатыны туралы білімнің айтарлықтай өсуіне әкелді, сондай-ақ, «сауда орталығында жоғалған» сияқты жаңа тәжірибелер жасалды. Роеджер мен МакДермотттың (1995) тәжірибесінде қатысушыларға байланысты заттардың тізімі (мысалы, қант, печенье, бал) зерттеу үшін ұсынылды. Тізімді еске түсіруді сұрағанда, қатысушылар семантикалық байланысты сөздерді (мысалы, тәтті) нақты зерттелген заттардан гөрі еске түсіруге дайын болды, осылайша жалған естеліктер пайда болды. Бұл тәжірибе кеңінен қайталанғанымен, адамдар сөз тізіміндегі семантикалық байланысты элементтерді тіл ретінде емес, түсінік ретінде сақтай алатындығын ескере отырып, жалған естеліктерді жасамай, сөздерді еске түсірудегі қателіктерді түсіндіре алатын пікірлерге байланысты даулы болып қала береді. Сьюзан Клэнси шетелдік ұрлау құрбаны болғанын мәлімдеген адамдар мұндай тәжірибедегі бақылау тобына қарағанда семантикалық байланысты сөздерді көбірек еске түсіретінін анықтады. «Сауда орталығында жоғалған» әдісі – бала кезінде сауда орталығында жоғалған туралы жалған естелікті енгізуге арналған зерттеу әдісі, сондай-ақ, жалған оқиғаны талқылау орын алмаған оқиғаның «есін» тудыра алатынын тексеру үшін жасалған. Өзінің алғашқы зерттеуінде Элизабет Лофтус қатысушылардың 25%-ы ешқашан болмаған оқиғаға «ес» қалыптастырғанын анықтады. «Сауда орталығында жоғалған» әдісінің кеңейтілуі мен өзгертілуі эксперименттік қатысушылардың үштен бірі бала кезінде ешқашан болмаған, тіпті ауыр немесе мүмкін емес оқиғаларды бастан өткергеніне сенімді бола алатынын көрсетті.

Жыныстық зорлық-зомбылық оқиғалары

Кейінірек біреу есіне түсірген жасырылған естеліктердің дәлдігі және сенімділігі туралы мәселе, кейбір тергеулер мен сот істеріне, оның ішінде жыныстық зұлымдық немесе балаларға жасалған жыныстық шабуыл (CSA) жағдайларына әсер етті. Элизабет Лофтустың зерттеулері сотта қалпына келтірілген естелік туралы айғақтарға қарсы қолданылды. Уитфилд "жалған естелік" қорғанысын "сырттай күрделі көрінеді, бірақ көбінесе ойдан шығарылған және көбінесе қате" деп мәлімдейді. Ол бұл қорғанысты "күдік танытқандар, сотталғандар және өздері мойындаған бала зорлаушылар мен олардың жақтастары" өздерінің зорлық, қылмыстық әрекеттерін жоққа шығару үшін пайдаланады деп айтады. Браун, жалған естелік сарапшылары мен адвокаттар CSA мен ересектердің психопатологиясы арасында себеп-салдар байланысы жоқ екенін, CSA шекаралық және диссоциативтік жекелік бұзылысы сияқты нақты травмалық проблемаларды тудырмайтынын, ересектердің психопатологиясының айырмашылықтарын CSA-дан басқа факторлар түсіндіре алатынын және CSA-ның ұзақ мерзімді әсерлері ерекше емес, жалпы сипатта болады деген пікір білдірсе, бұл куәлік дұрыс емес және қазылар алқасын жаңылыстыруға әкелуі мүмкін дейді.

Кәсіби абайсыздық жағдайлары

1990 жылдардың соңында АҚШ-та психиатрлар мен психологтар балалық шақтағы жыныстық зұлымдық, инцест және сатандық ритуалдық зұлымдық туралы иатрогендік естеліктерді тарату айыбымен сотқа берілді немесе соттан тыс келісімге келді. Бұл істердің кейбірін кейіннен инцест немесе сатандық ритуалдық зұлымдық туралы қалпын келтірген естеліктері жалған екенін мәлімдеген адамдар қозғады. Жалған естеліктер синдромы қоры осындай адамдарды "естеліктерін қайтарып алғандар" деп атайды және олардың оқиғаларын жария етіп берді. Қайтарып алынған естеліктердің жалпы саны мен айыптаулардың жалпы саны, сондай-ақ естеліктерді қайтарып алу себептері бойынша пікірталас жүріп жатыр.

Кәсіби ақаудан туындаған жарақаттар

Балалар мен жасөспірімдерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылық ауыр салдарларға әкелуі мүмкін. Балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық көптеген психикалық аурулардың қауіп факторы болып табылады, оның ішінде үдемелі, көңіл күй бұзылыстары, диссоциативтік және тұлғалық бұзылыстар. Психиатрлардың қабылданған медициналық стандарттарды сақтамауы пациенттерге де, айыпталушыларға да зиян келтіреді. "Рамона - Изабелла" ісі 1994 жылы медициналық қателіктердің маңызды мысалы болды. Калифорния қазылар алқасы Гари Рамонаға 500 000 доллар төледі, өйткені оның қызы Холли бала кезінде оны жыныстық зорлық-зомбылық жасады деп жалған айыптаған, бұл терапевттер булимияны емдеу барысында қалпын ойлап тапқан естеліктерге негізделген. Лос-Анджелес жоғарғы сотының судьясы Бертон Бах Холли Рамонаның әкесіне қарсы азаматтық істі қараудан бас тартып, әкесінің медициналық қателік бойынша сотқа шағымдануы мәселені шешкенін мәлімдеді – зорлық-зомбылық болды ма, жоқ па. 1994 жылдың 14 желтоқсанында "Вашингтон пост" газеті "Жалған естеліктер ісі қараусыз қалды" деген мақала жариялады. 1990 жылдары көптеген істер сотқа жеткізілді. Көбінесе олар гипноз, бейнелеу әдістерін, натрий амитал және антидепрессанттарды дұрыс пайдаланбауды қамтыды. "Жалған естелік синдромы" термині психикалық терапия кезінде науқастың ешқашан болмаған, мысалы, балалық шақтағы жыныстық зорлық-зомбылық сияқты оқиғаларды "есіне түсіруін" сипаттайды.