Кіріспе

Жалған айтуды анықтауға бағытталған құрылғы

Полиграф, көбінесе қате түрде "жалғанды анықтау тестісі" деп аталады, – адамнан бірнеше сұрақтар қойылып, жауап алынғанда қан қысымы, пульс, тыныс алу және терінің электр өткізгіштігі сияқты бірнеше физиологиялық көрсеткіштерді өлшейтін және тіркеуге арналған ғылыми емес құрылғы немесе процедура. Полиграфты қолданудың негізі – жалған жауаптар физиологиялық реакцияларды тудырады, оларды шындыққа жатпайтын жауаптардың реакцияларынан ажыратуға болады; алайда, жалған айтумен байланысты ерекше физиологиялық реакциялар жоқ, сондықтан кімнің жалған айтқанын, кімнің шындықты айтқанын анықтау қиын. Кейбір елдерде полиграфтар қылмыстық күдіктілерді немесе мемлекеттік немесе жеке сектордағы жұмыстарға үміткерлерді тексеру құралы ретінде қолданылады. АҚШ құқық қорғау органдары мен федералдық үкіметтік агенттіктер, мысалы ФБР, DEA, CIA, NSA және көптеген полиция бөлімдері (LAPD және Вирджиния штатының полициясы сияқты) күдіктілерді тексеру және жаңа қызметкерлерді іріктеу үшін полиграфты пайдаланады. АҚШ федералдық үкіметінде полиграфты тексеру "психофизиологиялық алдауды анықтау" (PDD) тестісі деп те аталады. АҚШ-та тест жүргізудің орташа құны 700 доллардан аспайды және 2 миллиард долларлық өнеркәсіптің бір бөлігі болып табылады. 2003 жылы Ұлттық ғылым академиясының зерттеулерінің қорытындысы бойынша, "полиграфтың өте жоғары дәлдікке ие болуы мүмкін деген үміттердің негізі шамалы". Содан кейін тестілеу процесі басталады. Сұрақтардың кейбірі "маңызсыз" ("Сіздің атыңыз Фред пе?"), ал кейбірі "диагностикалық", ал қалғандары тестілеушінің ең қызығушылық танытатын "маңызды" сұрақтары болып табылады. Сұрақтардың түрлері кезекпен беріледі. Егер диагностикалық сұрақтарға физиологиялық реакциялар маңызды сұрақтарға қарағанда күштірек болса, тест сәтті саналады. Бақылау сұрақтарын қолданудың дұрыстығына қатысты сын айтылған. CQT тергеу сияқты әдіспен жүргізілуге осал болуы мүмкін. Мұндай тергеу стилі кінәлі де, кінәсіз де күдіктілерден бірдей нервоздық реакцияны тудыруы мүмкін. Сұрақтарды берудің басқа да әдістері бар. Солардың бірі – "Жасырылған ақпарат тестісі" (GKT), ол Жапонияда қолданылады. Бұл тест сұрақтардың стилінен туындауы мүмкін қателіктердің алдын алуға бағытталған. Тестілеуді әдетте қылмыс немесе оның мән-жайларын білмейтін тестілеуші жүргізеді. Тестілеуші қатысушының қылмысқа қатысты, кінәсіз адам білмейтін ақпараттар туралы білімін тексереді. Мысалы: "Қылмыс .45 немесе 9 мм тапаншамен жасалды ма?". Сұрақтар көп таңдаулы форматта беріледі және қатысушы дұрыс жауапқа реакциясына қарай бағаланады. Егер қатысушы кінәлі ақпаратқа күшті реакция көрсетсе, онда тестті қолдаушылар оның іске қатысты фактілерді білуі мүмкін деп санайды. Тестілеушілер бұл әдісті тиімді деп санайды, өйткені ол нәтижелерге тестілеушінің ықпалын болдырмау үшін көптеген сақтық шараларын қамтиды.

Тиімділігі

Ғалымдар арасында жалғанды анықтау құрылғысының тиімділігіне қатысты пікір таластары бар. Дегенмен, ғылыми және мемлекеттік органдардың жалғанды анықтауды бағалауы жалпы алғанда, полиграфтың дұрыс емес, қарсы шаралармен жеңіліске ұшырауы мүмкін және шындықты бағалаудың кемелсіз немесе жарамсыз құралы екенін көрсетеді. Ұлттық ғылыми кеңес тиімділігін растайтын ешқандай дәлел таппады. Атап айтқанда, зерттеулер көрсеткендей, маңызды емес сұрақтарды қою әдісі идеалды емес, себебі көптеген кінәсіз адамдар қылмысқа қатысты сұрақтарға күшті физиологиялық реакция білдіреді. Америкалық Психологиялық Ассоциация былай мәлімдейді: «Психологтардың көпшілігі полиграфтың өтірікті дәл анықтай алатынына аз ғана дәлел бар екенін келіседі». 1998 жылғы АҚШ Жоғарғы Сотының «Америка Құрама Штаттары Шефферге қарсы» ісінде көпшілік «полиграфтың дәлелдерінің сенімді екендігіне қатысты жалпы пікір жоқ» деді. Жоғарғы Сот өз қорытындысын былай жинақтады: полиграфты қолдану «монета лақтырудан аздап артық». 2001 жылы Миннесота университетінің психология және нейробиология профессоры Уильям Айаконо мына тұжырымға келді: Бақылау сұрақтары тесті (CQT) тергеуге көмектесу және мойындауға итермелеу құралы ретінде пайдалы болуы мүмкін, бірақ ол ғылыми тұрғыдан сенімді тест ретінде қабылдауға лайық емес. CQT теориясы надан, сенімсіз болжамдарға негізделген, яғни (а) ол кінәсіз адамдарға қарсы бұрмаланған және (b) оны бақылау сұрақтарына жасанды түрде жауап беру арқылы жеңуге болады. CQT-ның қателік деңгейін дұрыс бағалау мүмкін болмаса да, осы тұжырымдардың екеуі де ең жақсы әлеуметтік ғылымдар журналдарында жарияланған зерттеу нәтижелерімен расталады (Honts et al., 1994; Horvath, 1977; Kleinmuntz & Szucko, 1984; Patrick & Iacono, 1991). Қорғау адвокаттары көбінесе сотта CQT нәтижелерін дәлел ретінде қабылдауға тырысады, бірақ олардың жарамдылығын растайтын ешқандай дәлел жоқ және күмән тудыруға жеткілікті себептер бар. CQT-ны бағалауға қажетті білімі бар ғылыми ұйымдардың мүшелері полиграфты жақтаушылардың мәлімдемелеріне күмәнмен қарайды. Полиграфтар оянуды өлшейді, оған алаңдаушылық, посттравматикалық стресс бұзылысы (ПТСР), жүйкелену, қорқыныш, шатасу, гипогликемия, психоз, депрессия, заттардың әсерінен туындаған жағдайлар (никотин, стимуляторлар), затты тоқтату синдромы (алкогольдік абстиненция) немесе басқа да эмоциялар әсер етуі мүмкін; полиграфтар «жалғанды» өлшемейді. Полиграф өтірік айтудан туындаған алаңдаушылықты және басқа себептерден туындаған алаңдаушылықты ажырата алмайды. Полиграф өтірікті өлшемейтіндіктен, «Сайлент-Толкер» өтірік анықтағышының ойлап тапқыштары микроөзімдерді бейнелеу үшін камера қосу бағалаушылардың дәлдігін арттырады деп күтті. Бірақ «Интерсепт» журналында жарияланған мақалада көрсетілгендей, бұл іс жүзінде орын алмады.

Ұлттық ғылым академиясы

2003 жылы Ұлттық ғылым академиясы «Полиграф және өтірік анықтау» атты есеп жариялады. ҰҒА «жалпы алғанда, дәлелдер жеткіліксіз және ғылыми тұрғыдан әлсіз» деген қорытындыға келді, сондай-ақ Америка полиграф қауымдастығы өз қорытындыларына сүйенген шамамен 80 зерттеудің 57-сі маңызды кемшіліктерге ие екенін анықтады. Бұл зерттеулер көрсеткендей, қарсы шараларға оқытылмаған адамға қатысты нақты бір оқиға бойынша полиграфтық тексеру шындықты «көптеген жағдайлардан жоғары, бірақ толық емес» деңгейде анықтай алады. Алайда, бірнеше кемшіліктерге байланысты, осы зерттеулерде көрсетілген дәлдік деңгейі «іс жүзіндегі нақты оқиғаларды тексерудегі полиграфтың нақты дәлдігінен әлдеқайда жоғары болуы мүмкін». Камераны қосу арқылы Silent Talker өтірік анықтағышы бағалаушыға микро-өрімдер туралы ақпарат беру арқылы қосымша деректер ұсынуға тырысты. Дегенмен, Silent Talker камерасын қосу өтірік анықтаудың дәлдігін арттырмады және Intercept басылымында жарияланғандай, оны қосу өте қымбат әрі қиын болды. Полиграфты іріктеу құралы ретінде қолданғанда (мысалы, ұлттық қауіпсіздік мәселелерінде және құқық қорғау органдарында) дәлдік деңгейі соншалықты төмендейді, «нақты немесе әлеуетті қауіпсіздік бұзушыларды кінәсіз тестілеушілерден ажыратудағы оның дәлдігі федералдық агенттіктердегі қызметкерлердің қауіпсіздігін тексеруде оны пайдалануға сенімділік танытуға жеткіліксіз». ҰҒА полиграфтың «кейбір пайдалылығы болуы мүмкін, бірақ полиграфтың өте жоғары дәлдікке ие болуы мүмкін деген үміттерге негіз жоқ» деген қорытындыға келді. Сонымен қатар, Мойнхен комиссиясының Конгреске ұсынған үкіметтік құпиялылық туралы есебінде «полиграфтың жарамдылығына (оның пайдалылығына қарамастан) қатысты үкіметтік қаржыландырылған ғылыми зерттеулер, әсіресе жұмысқа орналасуға үміткерлерді тексеруге бағытталғандары, полиграфтың ғылыми тұрғыдан жарамсыз екенін және оның қабылдау қабілетінен асып түспейтін тиімділігін көрсетеді» делінген. ҰҒА «жалған оң нәтижелердің жоғары деңгейін» анықтағанына, Aldrich Ames және Larry Wu Tai Chin сияқты адамдарды анықтаудағы сәтсіздіктерге және полиграфты пайдаланудың ғылыми негіздемесін көрсетуге қабілетсіздікке қарамастан, ол әлі де қолданылып келеді.

Қарсы шаралар

Полиграф тестісінен өтуге бағытталған бірнеше ұсынылған қарсы шаралар сипатталды. Қарсы шаралардың екі негізгі түрі бар: "жалпы күй" (тест кезінде субъектінің физиологиялық немесе психологиялық күйін өзгертуге бағытталған) және "нақты сәт" (тест кезінде субъектінің физиологиялық немесе психологиялық күйін белгілі бір кезеңдерде өзгертуге бағытталған, маңызды тексеру сәттерінде жауаптарды күшейту немесе әлсірету үшін). Эймс былай түсіндірді: "Ешқандай ерекше құпия жоқ, бұл сенімділік. Сенім және емтиханшымен жақын қарым-қатынас – күлімсіреп, оған сізді ұнайтындай сезім тудыру". Нақты сәт: қарсы шаралардың басқа ұсыныстарының бірі – субъектінің тексеру басталғанға дейін емтиханшы қарап шыққан бақылау және маңызды сұрақтарды жаттау. Тексеру кезінде субъектінің маңызды сұрақтарға жауап бергенде тынысын мұқият бақылауы керек, ал бақылау сұрақтары кезінде жүрек соғуын жасанды түрде арттыруға тырысуы керек, мысалы, қорқынышты немесе қызықты бір нәрсе туралы ойлау арқылы немесе денесіне жасырылған өткір затты қыстыру арқылы. Осылайша, нәтижелерде маңызды сұрақтарға едәуір реакция байқалмайды.

Қолдану

Құқық қорғау органдары мен АҚШ-тағы барлау қызметтері өтірік анықтағыш технологиясын ең көп пайдаланады. АҚШ-тағы федералдық құқық қорғау органдарының көпшілігі өз полиграф сарапшыларын жұмысқа алады немесе басқа агенттіктерде жұмыс істейтін сарапшылардың қызметтерін пайдаланады. 1978 жылы Орталық барлау қызметінің сегізінші директоры Ричард Хелмс былай деді:

2000 жылы Salon журналынан Сьюзан Маккарти: «Полиграф – американдық құбылыс, оны тек бірнеше елде, мысалы, Канада, Израиль және Жапонияда шектеулі қолданады» деді.

Армения

Арменияда мемлекеттік басқарудағы полиграфтар заңды, кемінде ұлттық қауіпсіздік саласындағы тергеулерде қолдануға болады. Арменияның басты барлау қызметі – Ұлттық қауіпсіздік қызметі (ҰҚҚ) барлық жаңа үміткерлерден полиграфтық сараптамадан өтуді талап етеді.

Австралия

Қазіргі уақытта Жаңа Оңтүстік Уэльс соттарында өтірік анықтағыш құралдарының нәтижелері 1983 жылғы «Өтірік анықтағыштар туралы» заңға сәйкес қабылданбайды. Сол заңға сәйкес, жұмысқа қабылдау, сақтандыру, қаржылық қолдау көрсету және басқа да юрисдикцияларда қолданылатын басқа мақсаттар үшін өтірік анықтағыштарды пайдалану да заңсыз болып табылады.

Канада

Канадада 1987 жылы R v Béland ісі бойынша Канаданың Жоғарғы соты полиграф нәтижелерін сотта дәлел ретінде пайдалануды қабылдамады, олардың қабылдануына болатынын жоқ деп шешті. Полиграф әлі де қылмыстық құқық бұзушылықтарды тергеу құралы ретінде қолданылады және кейде мемлекеттік ұйымдардың қызметкерлерін іріктеу үшін пайдаланылады. Онтарио провинциясында жұмыс берушілерге полиграф қолдануға рұқсат етілмейді. Полиция қылмыстық істі тергеу барысында полиграфты пайдалануға құқылы.

Еуропа

Еуропалық юрисдикциялардың көпшілігінде полиграфтарды дәлелдер жинау үшін сенімсіз деп саналады және оларды жергілікті құқық қорғау органдары көбінесе қолданбайды. Еуропада полиграфты пайдалану көпшілікке үнсіздік құқығын бұзу ретінде қарастырылады. Англия мен Уэльсте полиграфтық тексеруге болады, бірақ нәтижелерін сотта істі дәлелдеу үшін пайдалануға болмайды. Дегенмен, 2007 жылғы Қылмыскерлерді басқару туралы заң Англия мен Уэльсте мерзімінен бұрын босатылған, аса ауыр жыныстық қылмыстар жасағандарды бақылау үшін полиграфты пайдалану мүмкіндігін қарастырды; бұл тестілер 2014 жылы Англия мен Уэльсте мерзімінен бұрын босатылған, жоғары тәуекелді жыныстық қылмыстар жасағандар үшін міндетті болды. Польшаның Жоғарғы соты 2015 жылдың 29 қаңтарында күдіктілерді тексеру кезінде полиграфты пайдалануға Польшаның Қылмыстық процессуалдық кодексінде тыйым салынғанын жариялады. Бірақ, егер күдікті қылмыс жасады деп айыпталған болса және тексеріліп отырған адам полиграфты пайдалануға келісім берсе, оны пайдалануға рұқсат етуге болады. Дегенмен, полиграфты нақты дәлелдердің орнына пайдалануға болмайды. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Нидерланды мен Германияның Әділет министрліктері мен Жоғарғы соттары полиграфты пайдаланудан бас тартты. Психологтар Дэвид Кантер мен Рита Зукаускиеннің 2017 жылғы «Психология және құқық: алшақтықты жою» кітабында Бельгия полициясы полиграфты ең көп пайдаланған Еуропалық ел екені айтылады, полиция тергеулері барысында жыл сайын шамамен 300 полиграфтық тексеру жүргізіледі. Нәтижелер алқабилер сотында пайдаланылғанмен, сот отырысында нақты дәлел ретінде қарастырылмайды. Қылмыстық тергеулерде құқық қорғау органдары «Оқиғаны білу тестісін» (жасырын ақпарат тестісінің «өзгертілген» түрі) пайдаланады.

Үндістан

2008 жылы Үндістан соты өз күйеу жігітін өлтірді деген айыппен сотталған әйелді айыптау үшін Brain Electrical Oscillation Signature Profiling тестісін дәлел ретінде қабылдады. Бұл полиграфтың нәтижесі алғаш рет сотта дәлел ретінде пайдаланылған жағдай болды. 2010 жылдың 5 мамырында Үндістанның Жоғарғы соты күдіктілерге наркоанализ, ми картасы және полиграф тестілерін олардың келісімінсіз және күштеп жүргізуді заңсыз және конституцияға қайшы деп жариялады. Үндістан Конституциясының 20(3) бабында: "Қандай да бір қылмыс жасады деп айыпталған ешбір адам өзіне қарсы куәлік беруге мәжбүрленбеуі тиіс" делінген. Айыпталушы өтініш білдірген жағдайда полиграф тестілеуі әлі де заңды болып табылады.

Израиль

Израиль Жоғарғы Соты 551/89 азаматтық шағымында (Menora Insurance v. Jacob Sdovnik) полиграфтың сенімді құрылғы ретінде мойындалмағанын қабылдады. Басқа да шешімдерде полиграфтың нәтижелері қылмыстық істерде қолданылмайды деп шешілді. Полиграфтың нәтижелері азаматтық істерде тек қана тексерілуге келіскен адамның жағдайында ғана қабылданады.

Филиппин

Полиграф тестілерінің нәтижелері Филиппинде сотта қабылданалмайды. Ұлттық тергеу бюросы тергеу жұмысына көмек ретінде полиграфты пайдаланады.

Америка Құрама Штаттары

2018 жылы Wired журналы АҚШ-та жыл сайын шамамен 2,5 миллион полиграф тестісі жүргізілетінін, олардың көп бөлігі парамедиктерге, полицейлерге, өрт сөндірушілерге және штаттық полицейлерге жасалатынын хабарлады. Тестілеуді жүргізудің орташа құны 700 доллардан аспайды және бұл 2 миллиард долларлық өнеркәсіптің бір бөлігі болып табылады. 2007 жылы 19 штат полиграф куәлігін шартты түрде қабылдады, ал федералды сотта сот судьясының қалауы бойынша қабылдау мүмкіндігі болды. Полиграфты сот куәлігі ретінде пайдалану әлі де даулы мәселе болып қала береді, бірақ ол қылмыс жасағаннан кейінгі бақылауда, әсіресе жыныстық қылмыстар жасағандарға қатысты кеңінен қолданылады. Daubert v. Merrell Dow Pharmaceuticals, Inc. (1993) ісінде бұрынғы Frye стандарты алынып тасталды және полиграфты қоса алғанда, барлық сарапшылық дәлелдер жаңа Daubert стандартына сәйкес болуы керек, онда "негізгі ұйғарым немесе әдістеме ғылыми тұрғыдан дұрыс және даулы мәселеге қатысты фактілерге тиісті түрде қолданылуы мүмкін" делінген. Полиграфты зерттеулер АҚШ-та полиция тергеулерінде кеңінен қолданылады, бірақ сотқа бағынбаған сотталушы немесе куәгер осы тестіден өтуге мәжбүрлеуге болмайды. United States v. Scheffer (1998) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты полиграф нәтижелерін сот ісінде дәлел ретінде қабылдау мәселесін әр штаттың құзырына қалдырды. Дегенмен, оны прокурорлар, қорғаушылар және құқық қорғау органдары кеңінен пайдаланады. Род-Айленд, Массачусетс, Мэриленд, Нью-Джерси, Орегон, Делавэр және Айова штаттарында жұмыс берушінің жұмысқа орналасу шарты ретінде немесе қызметкердің қылмыстық әрекетке күдік келтірілген жағдайда полиграфты талап етуіне тыйым салынған. 1988 жылғы "Жалғандықты анықтаудан қорғау туралы" заң (EPPA) жұмыс берушілерге жұмысқа орналасу алдында немесе жұмыс істеу кезінде өтірік анықтағыштарды пайдалануға тыйым салады, бірақ белгілі бір ерекшеліктер бар. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, федералды үкімет жыл сайын шамамен 70 000 жұмыс іздеушіні полиграфтан тексереді. АҚШ-та Нью-Мексико штаты белгілі бір жағдайларда сотта полиграфты тексеруді қабылдайды. 2010 жылы NSA полиграф процесін түсіндіретін бейнежазба шығарды. Он минуттық бейнежазба "Полиграф туралы шындық" деп аталып, Қорғаныс қауіпсіздік қызметінің сайтында жарияланды. The Washington Post газетінің Джефф Стейн бейнежазбада "әртүрлі үміткерлер немесе оларды сомдайтын актерлер – бұл нақты емес – тест туралы естіген жағымсыз әрекеттерді сипаттайды, олардың ешқайсысы шындық емес екенін білдіреді" деді. AntiPolygraph.org ұйымы NSA жасаған бейнежазбада полиграф процесі туралы кейбір маңызды ақпараттар қалдырылғанын айтады және NSA бейнежазбасына жауап ретінде өзінің бейнежазбасын жасады. Полиграф 2003 жылғы Encyclopædia Britannica тізімінде "адам өміріне жақсы немесе жаман әсер еткен" ең ұлы өнертабыстардың бірі ретінде тізімделген. 2013 жылы АҚШ федералды үкіметі полиграфты қалай жеңуге болатынын үйрететін адамдарды қудалай бастады. Осы тергеулердің бірінде 30-дан астам федералды агенттік шамамен 5000 адамды тергеуге қатысты, олар қудаланып жатқан адамдармен әртүрлі деңгейде байланыста болған немесе полиграфты жеңу туралы кітаптар мен DVD-дискілерді сатып алған.

Қауіпсіздік рұқсаттары

1995 жылы Ресей үшін тыңшылық жасады деген айыппен сотталған ЦРУ қызметкері Гарольд Джеймс Николсон кезекті бес жылдық тексеруден өтті, онда шетелдік барлау бөлімімен байланысқа қатысты сұрақтарға жауап бергенде алдаудың жоғары ықтималдығы байқалды. Бұл полиграф тестісі кейіннен тергеуге алып келді, нәтижесінде ол тұтқындалды және айыпталып сотталды. Дегенмен, көп жағдайда полиграфтар тыңшылық жасау ойымен жүргендерді "дұрыс жолға салу" құралы ретінде қолданылады. Джонатан Поллардқа оның Израильдік байланысқандары, егер оған өтірік анықтау тестісі тапсырылса, Американдық барлау қызметінен кетіп қалу керектігін айтты. Сол сияқты, Джон Энтони Уокерге оның байланысқандары полиграф тестісі қажет емес ең жоғары лауазымға көтерілгенге дейін тыңшылық жасаудан аулақ болуға, полиграф тестісі қажетті жоғары лауазымдарға өтуден бас тартуға және міндетті түрде зейнетке шығуға кеңес берді. Полиграф тестілері тыңшылықты тоқтатуға көмектеспеуі мүмкін. 1945 жылдан бері кем дегенде алты америкалық полиграф тестілерін сәтті өткен күйінде тыңшылық жасады. Ларри Ву Тай Чин, Қытай үшін тыңшылық жасаған, және Олдрич Эймс, ЦРУ-да жұмыс істеген кезінде екі рет полиграф тестілеуінен өткен (біріншісі 1986 жылы, екіншісі 1991 жылы, Кеңес Одағы/Ресей үшін тыңшылық жасағанда) – полиграфтардың жалған теріс нәтижелерін көрсеткен екі маңызды жағдай. ЦРУ хабарлағандай, ол алдау белгілері байқалғаннан кейін екі тестінің де нәтижесін сәтті өтті. Сенаттың тергеуіне сәйкес, ФБР алғашқы тестіні қайта қарағаннан кейін, алдау белгілері ешқашан анықталмады деген қорытындыға келді. Куба тыңшысы Ана Белен Монтес 1994 жылы ДИА жүргізген қарсы барлау полиграф тестісінен өтті. Осы қателіктерге қарамастан, 2008 жылдың тамызында АҚШ Қорғаныс барлау агенттігі (DIA) өзінің 5700 болашақ және қазіргі қызметкерлерін жылына кемінде бір рет полиграф тестілеуге ұшырататынын мәлімдеді. ДИА-дағы полиграф мамандары Лафайетт компьютерлік полиграф жүйесінде анықталған техникалық проблемаларды назарға алмаған кезде полиграф тестілеуінің кеңейтілуі орын алды. ДИА жүйелі қарсы барлау тестілері үшін компьютерлік Лафайетт полиграф жүйелерін пайдаланады. Лафайетт жүйесіндегі техникалық кемшіліктердің жазылған физиологиялық көрсеткіштерді талдауға және полиграф тестісінің соңғы бағасына тигізетін әсері әзірге белгісіз. 2012 жылы МакКлачи жүргізген тергеу нәтижесінде Ұлттық барлау кеңсесінің этикалық және заңдық шекараларды бұзуы мүмкін екені анықталды, олардың полиграф сарапшылары АҚШ Қорғаныс министрлігінің қызметкерлерінен полиграф тестілері кезінде, қарсы барлау мәселелерімен шектелгеніне қарамастан, жеке және құпия ақпарат алуға шақырды. Бұрынғы полиграф сарапшылары полиграфты қолданудың қате тәжірибелеріне қатысты шағымдар айтты.

Баламалы сынақтар

Көптеген полиграф зерттеушілері емтиханның субъектінің кінәлі екенін болжау мүмкіндігіне көбірек назар аударды. Дегенмен, полиграф алдауды қалай өлшейтінін түсіндіретін ешқандай эмпирикалық теория құрылмаған. 2010 жылғы зерттеу функционалдық магниттік-резонанстық томографияның (fMRI) полиграф емтихандарының психологиялық байланыстарын түсіндіруге көмектесетінін көрсетті. Бұл сондай-ақ субъектілер жасанды естеліктерді қолданғанда мидың қай бөліктері белсенді болатынын түсіндіруге мүмкіндік береді. Мидың көп бөлігі префронтальді қабықтың екі жағында да қызмет етеді, ол жауапты тежеумен байланысты. Бұл алдау шындықты айтуға тырысуды тежеу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін екенін көрсетеді. Кейбір зерттеушілер реакция уақытына (RT) негізделген тесттер жасырын ақпаратты анықтауда полиграфтарды алмастыруы мүмкін деп санайды. RT-негізделген тесттер стимул көрсету ұзақтығы жағынан полиграфтардан өзгеше және субъектінің реакция уақыты компьютер арқылы өлшенетін болғандықтан физиологиялық тіркеусіз жүргізілуі мүмкін. Алайда, зерттеушілер бұл тесттердің шектеулері бар екенін анықтады, себебі субъектілер өз реакция уақытын қалауынша басқара алады, алдау жауап беру мерзімі ішінде орын алуы мүмкін және тесттің өзінде физиологиялық тіркеу болмайды.

Тарих

Бұрынғы қоғамдар өтірікті анықтаудың күрделі әдістерін қолданған, олар негізінен азаптауға негізделген. Мысалы, орта ғасырларда өтірікшілерді анықтау үшін қайнаған су қолданылған, себебі адал адамдар оған өтірікшілерден жақсы төтеп береді деп сенген. Өтірікті анықтаудың алғашқы құрылғыларының қатарында 1895 жылы Чезаре Ломброзоның полиция істерінде қан қысымын өлшеуге арналған өнертабысы, 1904 жылы Витторио Бенуссинің тыныс-демалысты өлшеуге арналған құрылғысы, Джеймс Маккензи 1906 жылы алғаш әзірлеген Маккензи Льюис полиграфы және американдық Уильям Молтон Марстонның неміс соғыс тұтқындарын тексеру үшін қан қысымын пайдаланған тоқтап қалған жобасы бар. Марстонның машинасы систолалық қан қысымы мен өтірік айту арасындағы берік байланысты көрсетті. Марстонның құрылғыны жасауға басты шабыт көзі – оның әйелі Элизабет Холлоуэй Марстон болды. Өзінің алдыңғыларын ескермей, Марстон өзін «полиграфтың әкесі» деп атады. (Бүгінде ол көбінесе «Әйел теңдесі жоқ» комиксінің кейіпкерін және адамдарды шындықты айтуға мәжбүрлейтін Ақиқат ласосын жасаған ретінде танымал.) Марстон құрылғының жақтаушысы болып қала берді және соттарда оны қолдану үшін үгіт жүргізді. 1938 жылы ол «Жалғандықты анықтау тесті» атты кітап жариялады, онда құрылғының теориясы мен қолданылуы туралы мәліметтер келтірді. 1938 жылы ол «Gillette» компаниясының жарнамасында «Gillette» шатырларының бәсекелестерінен жақсы екенін көрсету үшін полиграфты пайдаланды. 1921 жылы Калифорния университетінің профессоры Джон Август Ларсон қан қысымын және тыныс-демалысты тіркеуге арналған құрылғыны ойлап тапты. Оны алғаш рет Беркли полиция департаменті, ұлттық деңгейде танымал полиция бастығы Август Фолмер басшылығымен құқық қорғау саласында қолданды. Бұл құрылғыны одан әрі жетілдіруді Леонард Килер жүзеге асырды. Ларсонның шәкірті болған Килер құрылғыны портативті етіп жаңартты және 1939 жылы оған галваникалық тері реакциясын қосты. Оның құрылғысын ФБР сатып алды, ол қазіргі заманғы полиграфтың прототипіне айналды. Сондай-ақ, Дарроу мінез-құлық зерттеуіне арналған фотополиграф, ол тек мінез-құлық зерттеу эксперименттері үшін әзірленді. 1945 жылы Джон Э. Рид қан қысымының өзгеруімен байланысты бұлшықет қызметін тіркеуге арналған құрылғыны жасады, ол осы жазбаларды стандартты қан қысымы мен тыныс-демалыс өлшемдерімен бір уақытта жүргізу арқылы үлкен дәлдікке қол жеткізуге болады деп мәлімдеді.

Портреттер

Жалғандықты анықтау мифология мен ертегілерде ұзақ тарихқа ие; полиграф заманауи көркем әдебиетке ғылыми және сенімді деп есептелетін құрылғыны пайдалануға мүмкіндік берді. Полиграфты қолданудың ең танымал мысалдары – қылмыс және тыңшылық тақырыбындағы телешоулар, сондай-ақ кейбір күндізгі ток-шоулар, мультфильмдер мен фильмдер. Көптеген телешоулар "Жалғанды анықтаушы" деп аталды немесе құрылғыны көрсетті. 1950 жылдары алғашқы "Жалғанды анықтаушы" телешоуы Ральф Эндрюс жүргізген бағдарлама ретінде көрсетілді. 1960 жылдары Эндрюс Мелвин Белли жүргізген арнайы циклдарды шығарды. 1970 жылдары шоуды Джек Андерсон жүргізді. 1983 жылдың басында Columbia Pictures Television Ф. Ли Бейлидің қатысуымен синдикациялық сериал шығарды. 1998 жылы телепродюсер Марк Филлипс өзінің Mark Phillips Films & Telephision компаниясымен "Жалғанды анықтаушыны" FOX телеарнасында қайтадан эфирге шығарды. Осы бағдарламада Эд Гелб, жүргізуші Марсия Кларкпен бірге Марк Фурманнан "қанды қолғапты жасырғаны" туралы айыптамаға қатысты сұрақтар қойды. 2005 жылы Филлипс "Жалғанды анықтаушыны" PAX/ION арнасы үшін серия ретінде шығарды; қонақтардың арасында Паула Джонс, Пол Краучқа шағымданушы Лонни Форд, Бен Роулинг, Джефф Ганнон және Swift Boat ардагері Стив Гарнер болды. Ұлыбританияда "The Jeremy Kyle Show" сияқты бағдарламаларда полиграф тесттері кеңінен қолданылды. Шоу ақыры тоқтатылды, себебі қатысушылардың бірі полиграфтан өткеннен кейін өзіне-өзі қол жұмсады. Қонақ Кайлдың бағдарламасында полиграфты сәтсізден өткені үшін сынға ұшырады, бірақ оның кінәлі екенін дәлелдейтін басқа мәліметтер табылмады. Кейіннен өндірушілер сауал барысында жүргізілген тесттердің қаншалықты дұрыс екеніне көз жеткізбегендерін мойындады. Fox телеарнасының "Ақиқат сәті" ойынында қатысушылардан жеке сұрақтарға жауап беру сұралады. Шоуда олар студиялық аудитория мен отбасы мүшелерінің алдында дәл осындай сұрақтарға жауап береді. Ойынды жалғастыру үшін олар алдын ала жасалған полиграф тестісінде анықталған "шындық" жауап беруі керек. Маури Пович және Стив Уилкос сияқты күндізгі ток-шоулар полиграфтарды бағдарламаларындағы қатысушылардың жауаптарындағы өтірікті анықтау үшін пайдаланды. Олар сондай-ақ полиграфты алдауға тырысты, өтірік айтқанда жағымды ойларға, ал шындықты айтқанда, стрестік ойларға ден қойып, машинаны шатастыруға тырысты. Алайда, екі тәсіл де бірнеше себептерге байланысты сәтті болмады. Майкл Мартин кінәлі және кінәсіз адамдардың барлығын дұрыс анықтады. Мартин полиграфты дұрыс қолданғанда 98% жағдайда дұрыс нәтиже беретінін айтты, бірақ бұл туралы ғылыми дәлелдер ұсынылмады. Полиграфтың тарихы "Американдық тәжірибе" телеарнасында 2023 жылдың 3 қаңтарында алғаш рет көрсетілген "Жалғанды анықтаушы" атты деректі фильмнің тақырыбы болып табылады.

АҚШ әскері үшін қолмен ұсталатын өтірік детекторы

2008 жылы NBC News-тің тергеуші журналисі Билл Дедманның хабарламасына сәйкес, АҚШ Қорғаныс министрлігі қолмен ұсталатын өтірік анықтағышты пайдалануда. Алдын ала сенімділікті бағалау скринингтік жүйесі, немесе PCASS, полиграфқа қарағанда аз физиологиялық мәліметтерді жинап, полиграф сарапшысының бағасы емес, алгоритм арқылы адамның шындықты айта ма, әлде алдап тұр ма екенін анықтайды. Бұл құрылғы алғаш рет Ауғанстанда АҚШ әскерлерімен қолданылды. Қорғаныс министрлігі оның қолданылуын АҚШ-тан тыс, шетелдік жерлермен шектеді.

Атақты істер

Полиграфты Кеңес Одағы үшін тыңшылық жасаған қос агент Олдрич Эймс сияқты белгілі тыңшыларды анықтауда сәтсіздікке ұшырағаны үшін сынға ұшырады, ол тыңшылық жасаған кезінде екі полиграф тестісінен өтті. Эймс ЦРУ-да бірнеше тестілерден өтпеді, бірақ олар ешқашан қолданылмады. Карл Коухер, Ана Монтес және Леандро Арагонцильо да полиграфтан өтті. ЦРУ тыңшысы Харольд Джеймс Николсон полиграф тестілерін өтпеді, бұл оның ұсталуына әкелген күдіктерді тудырды. Полиграф тексерулері мен тексерулер Нэда Надим Прутиді анықтауға сәтсіз аяқталды, ол тыңшы емес, бірақ АҚШ азаматтығын заңсыз алғаны және оны ФБР-де шектеулі лауазымға ие болу үшін пайдаланғаны үшін сотталды. Полиграф сонымен қатар "Грин-Ривер" кісі өлтірушісі Гэри Риджвейді де анықтауға күш жібермеді. Тағы бір күдікті жалғандық анықтағыштан өтпеді, ал Риджвей тесттен өтті. Керісінше, кінәсіз адамдардың полиграф тестілерін өтпейтін жағдайлары да болып тұрады. 1986 жылы Канзас штатының Уичита қаласында Билл Вегерл әйелі Викки Вегерлді өлтірді деген күдікке ілікті, себебі ол екі полиграф тестісінен өтпеді (біреуін полиция, екіншісін Вегерл жалдаған сарапшы жүргізді), бірақ оны ұстамады және оның өлімі үшін соттамады. 2004 жылдың наурыз айында оның өлімі BTK сериялық кісі өлтірушімен байланысты екенін көрсететін дәлелдер пайда болды, ал 2005 жылы Вегерлдің өлімінен алынған ДНК сараптамасы BTK-ның Денис Радер екенін растады, Вегерлді кінәсіз деп таныды. Ұзаққа созылған полиграф тексерулері кейде күдіктіден мойындау алу үшін құрал ретінде қолданылады, мысалы, Рихард Миллердің жағдайында, ол полиграф нәтижелерімен және діни лидердің тілегімен мойындауға көндірілді. Уоттс отбасының кісі өлтіру ісінде Кристофер Уоттс полиграф тестісінен өтпей, кейіннен әйелін өлтіргенін мойындады. 2002 жылы Сан-Диегода жеті жасар Даниэль ван Дамның жоғалуына қатысты полиция көршісі Дэвид Вестерфилдті күдікпен қарады; ол полиграф тестісінен өтпегеннен кейін басты күдікті болып саналды.