Кіріспе

Психологиялық жағдай

Естелік сенімсіздік синдромы – 1982 жылы Гисли Гуджонсон мен Джеймс МакКит есімді ғалымдар ұсынған жағдай. Онда адам өзі бастан өткерген оқиғалардың мазмұны мен жағдайына қатысты естеліктерінің дұрыстығына күмән келтіреді. Адам өз естелігіне сенбегендіктен, есте сақтау қабілетін пайдаланбастан, сыртқы ақпарат көздеріне сүйенуі жиі болады. Кейбір мамандар бұл Альцгеймер ауруы, амнезия немесе деменция сияқты бұрыннан бар естелік бұзылыстарына қарсы қорғаныс немесе бейімделу механизмі болуы мүмкін деп санайды. Бұл жағдай көбінесе дереккөздік амнезиямен байланысты, ол фактілердің негізін еске түсіре алмауды білдіреді. Екі жағдайдың арасындағы басты айырмашылық – дереккөздік амнезияда білімнің бастауын білмеу, ал естелік сенімсіздік синдромында бар білімге сенбеу болып табылады. Адамның өз естелігіне сенімсіздік танытуы, оның естеліктеріне сенуіне кедергі келтіретін себеп немесе нанымы бар екенін көрсетеді. Естелік сенімсіздік синдромына қатысты сот істерінде жалған мойындау деректері тіркелген.

Симптомдары

Естелікке сенімсіздік синдромының басты белгісі – өз естелігіне сенімнің болмауы, бірақ бұл сыртқы дереккөздерден ақпарат алудың қосалқы салдарымен бірге жүреді. Адамның өзіне тән естелігі болуы мүмкін, алайда ол таңдалған сыртқы дереккөздерге байланысты оны өзгерте алады. Оның есте сақтаған нәрсесі дұрыс болуы мүмкін, бірақ сенімсіздік салдарынан, егер қарсы ақпарат ұсынылса, шындыққа деген көзқарасын өзгертеді. Мысалы, бір адам үйді ақ түсті деп есінде сақтайды. Содан кейін, сенген туысы онымен сөйлесіп, үйдің қызыл болғанын айтады. Осы синдромнан зардап шеккен адам үйдің ақ екеніне қарамастан, оның қызыл болғанына сене бастайды. Адамның үй туралы естелігінің қалай өзгеретіні белгісіз, бірақ ол естелігінің жағдайына қарамастан, үйдің қызыл болғанын айтады. Бұл конфабуляциялық естеліктерді жасауға міндетті түрде алып келмейді. Қазіргі уақытта, ауруға шалдыққан адамның өзі қатыспаған естеліктерге қатысты сыртқы дереккөздерге оңай сенбейтіні айтылады, мысалы, кездейсоқ айтылған оқиғаға. Бұл жадқа сенімсіздік синдромының тек адамның қазіргі уақытта еске түсіре алатын естеліктерін өзгертетінін, ал кездейсоқ ақпаратты емес екенін көрсетеді.

Себептер

Естелікке сенімсіздік, яғни өз естелігіне сенбеу қалыпты жағдай. Мысалы, балалық шағыңыз туралы ата-анаңызбен сөйлескенде мұндай болуы мүмкін. Дегенмен, әр адамның естелікке деген сенімсіздік деңгейі әртүрлі, ал естелікке сенімсіздік синдромы – бұл ауыр жағдайдың бір түрі болып көрінеді. Тікелей себебі белгісіз, бірақ бұл естелікті өзгертетін алдын ала болған жағдайға қарсы қорғаныс немесе бейімделу механизмі болуы мүмкін. Бұл фронталды бөлік зақымданулары, Альцгеймер ауруы, амнезия, деменция және басқа да жағдайларды қамтиды. Естеліктердің өзіне немесе жаңа естеліктердің қалыптасуына әсер ететін кез келген жағдай естелікке сенімсіздік синдромы сияқты бейімделу схемасын тудыруы мүмкін. Басқаша айтқанда, адам уақыт өте келе өзінің естелігіне сенуді үйренбеген болуы мүмкін, сондықтан ықтимал ұяттан қашып, қорғаныс механизмін дамытады.

Механизмдер

Бұл жалған естелік синдромымен шатастырылмауы керек, ол фактілерге сәйкес келмейтін, бірақ адамның қатты сеніміне ие болатын естеліктерді жасауды қамтиды. Естелікке сенімсіздік синдромы (ЕСС) – оқиғалардың мазмұны мен контексіне қатысты өз естелігіне күмән келтіру. Осы себепті, адамдар өз естеліктерінің дұрыс екенін қабылдаудың орнына, сыртқы ақпарат көздеріне сенеді. Кейбір адамдар белгілі бір дәрежеде естелікке сенімсіздікке бейім болуы мүмкін; алайда, ЕСС – бұл естелікке сенімсіздіктің осылай күшейтілген түрі, онда адам өзінің естелігін қайшылықты ақпарат берілген жағдайда толығымен қабылдамайды. Бұл обсессивтік-компульсивтік тәртіп бұзылысымен байланысты, себебі ақпаратты қайта-қайта тексеру адамның естелік сенімділігіне күмән келтіруіне әкеледі. Естеліктің өзгеруге ұшырауының ықпалы радикалды көңіл күй өзгерістеріне және өтемасыздық немесе бекерлік сезіміне мүмкіндік береді. Дегенмен, көбінесе адам өз жағдайының мәнін біледі және қиын жағдайларға дайын болады. Ұяттан немесе қорлаудан қашу ниетімен естеліктерді еске алудан жалтартуға бейімділік болуы мүмкін.

Өздігінен айтылу

Бұл әдетте амнезия және фронталды бөлімшелердің бұзылулары кезінде кездеседі. "Спонтанды" конфабуляцияларда жалған естеліктердің тоқтаусыз, себепсіз ағыны байқалады, онда естелікке сын бағытталғанда кіріп-шығу қателері немесе бұрмаланулар орын алады. Олар көбінесе өмірбаяндық еске түсіру кезінде кездеседі, бірақ басқа уақытта да болуы мүмкін. Бұл қателер екі түрлі жолмен пайда болады: "редакциялық қате" немесе "көз" қатесі. Осы редакциялық қателердің неліктен пайда болатынына қатысты бірнеше пікір бар: естелікті қайтару кезінде ықтималдық және қауымдастыру ережелеріндегі мәселе, нәтижесінде қайта алынған естелік "тежелмейді" немесе "жасырылмайды". Ал қолжеткізілген естеліктерді бағалау процесіндегі сәтсіздік. Бұл Московичтің идеясына ұқсас, бірақ оның назары адамның қабылдану қабілетіне, ал бұл идея – қабылданудың өзіне бағытталған. Спонтанды конфабуляция "естеліктер мен қауымдастырулардың толық сәйкессіз және контекстсіз қайтаруы" нәтижесінде пайда болды. Бұл конфабуляцияға әртүрлі жолмен әсер ететін үш процестің (сипаттау, редакциялау және медиатор) жетіспеушілігінен туындайды. Көз қателері жоғарыда талданған процестерге қарағанда бастапқы естелік құрылымына немесе естелік сақтау процесіне байланысты. Олар аз зерттелген, себебі оларға адамның ортаны қабылдауы, ортаның өзі, алаңдатулар, маңызды ақпаратты бағалау және т.б. сияқты бірнеше факторлар кіреді.

Қалпына келмейтін естеліктер мен қиялдар

Бұл психиатриялық науқастарда немесе психиатриялық жағдайлары бар адамдарда кездеседі. Салқын естеліктер – бұл жаңылыс түсіндірмеге әкелетін нағыз естелік немесе психоз кезінде пайда болатын жалған естелік болуы мүмкін. Бұлар алдыңғы лобтық аймақтың зақымдануынан туындаған спонтанды конфабуляцияларға өте ұқсас болуы мүмкін. Олар да абсолютті сенім болып табылады және пікірталасқа жатпайды. Адам естелікті толыққанды шындық және дұрыс деп сеніп, ерекше нәрселерге бейім болады. Сол сияқты, қате түсінік – бұл адам ұстанып тұрған берік сенім; алайда, ол кез келген нақты оқиғаны еске түсіруден туындамауы мүмкін. Керісінше, бұл сенім байланысты салқын естеліктерге немесе қате түсініктерге негізделген нанымдарға байланысты болады. Мысалы, қоқыс немесе дұрыс белгіленбеген поштаға негізделген қастандық теориясы бар адам пошта мен үкіметке қатысты қате түсінікке ие болуы мүмкін. Бірақ, оны қолдайтын ешқандай салқын естелік болуы міндетті емес. Бұл жай ғана оқиғаларды шектеусіз қабылдау нәтижесінде пайда болған сенім.

Диагностикалық сынақтар

Естелікке сенімсіздік синдромының себебі белгісіз болғандықтан, диагнозды анықтауға арналған толыққанды тест жоқ. Дегенмен, төмендегі тесттер есте сақтаудың дәлдігін, есте сақтауға сенуді және ұсынысқа бейімділікті бағалауға көмектеседі.

Субъективті есте сақтау сұранысы

Squire Subjective Memory Questionnaire – 18 сұрақтан тұратын, адамның өз жадысын субъективті түрде бағалауын анықтайтын өзін-өзі бағалау шкаласы. Сұрақтар 9 балдық шкала бойынша бағаланады (−4=апатты; 4=мүкел). Мысал сұрақтар: «Мен бір жылдан астам бұрын болған оқиғаларды есімде сақтау қабілетім» және «Мен тырысқан кезде нәрселерді еске түсіру қабілетім». Балдар қосылып, жалпы SSMQ көрсеткіші алынады, ол -72-ден 72-ге дейін өзгереді. Теріс көрсеткіштер өз жады туралы пессимистік бағалауға, ал оң көрсеткіштер – оптимистік бағалауға сәйкес келеді.

Танымдық кемшіліктер сұранысы

Когнитивтік кемшіліктер сауалнамасы – өткен айдағы күнделікті іс-әрекеттердегі, қабылдау және назар аударудағы, сондай-ақ есте сақтаудағы қателерді бағалайтын өзіндік бағалау шкаласы. Ол 5 балдық шкала бойынша бағаланатын 25 сұрақтан тұрады (0=ешқашан; 4=өте жиі). Мысалдар: «Көлік жолындағы жол белгілерін байқамай қаласыз ба?» және «Газет немесе кітап сияқты заттарды қайда қойғаныңызды ұмытасыз ба?». Балдар қосылып, 0-ден 100-ге дейінгі жалпы CFQ көрсеткіші шығарылады, жоғары көрсеткіш өзіндік бағалау бойынша көбірек когнитивтік кемшіліктерді көрсетеді.

Gudjonsson сәйкестік шкаласы

Гуджонсонның сәйкестік шкаласы – адамдардың сәйкестік деңгейін өлшейтін жеке бағалау құралы. Ол екі түрлі мінез-құлыққа назар аударады: басқаларды қуантуға құлшыну және қақтығыстардан қашу. Шкала 20 сұрақтан тұрады, жауаптар "әдемі/жалған" форматында беріледі. Мысалдар: "Қысымға түскенде адамдарға оңай мойынұсынып жатамын" және "Меннен күтілетін нәрсені жасауға бар күшіммен тырысамын". 17-ден 19-ға дейінгі сұрақтарды қайта кодтағаннан кейін, дұрыс жауаптардың санын қосу арқылы 0-ден 20-ға дейінгі жалпы GCS ұпалын алуға болады, сонда жоғары ұпал сәйкес мінез-құлықтың жоғары деңгейін көрсетеді.

Гуджонсонның ұсынылу шкаласы

Гуджонсонның ұсынысқа бейімділік шкаласы (GSS) сұрақтарға жауап берудегі ұсынысқа бейімділікті өлшеу үшін қолданылады. GSS сынақ жүргізушінің дауыстап оқитын әңгімесінен тұрады. Катысушылар одан кейін 20 сұраққа жауап беруі керек, олардың 15-і қателеуге бағытталған, ал 5-і бейтарап, әңгіменің фактілік егжей-тегжейлеріне қатысты. Катысушылар сұрақтарға жауап бергеннен кейін, олардың нәтижелері туралы кері байланыс алады. Олардан сұрақтарға тағы бір рет жауап беруі және бұл жолы дәлірек болуы сұралады. Осылайша, барлық сұрақтарға екі рет жауап беріледі, соның арқасында бірнеше GSS параметрлерін есептеуге болады. Біріншіден, 1-көрсеткіш – бұл қатысушының бірінші кезеңде қабылдаған қателеуге бағытталған сұрақтардың саны (0–15 диапазоны). Екіншіден, 2-көрсеткіш – екінші кезеңде қабылданған қателеуге бағытталған сұрақтардың саны (0–15 диапазоны). Үшіншіден, өзгеріс – бұл қатысушылардың кері байланыс алғаннан кейін жауаптарында жасаған өзгерістердің саны (0–20 диапазоны). Соңында, жалпы GSS ұпайы 1-көрсеткіш пен өзгерістің қосындысы болып табылады, жоғары ұпайлар сұрақтарға жауап берудегі ұсынысқа бейімділіктің жоғары деңгейін көрсетеді (0–35 диапазоны).

Менеджмент

Естелікке сенімсіздік синдромы диагнозы қойылған адамдардың функционалдық қабілеттері міндетті түрде нашарламайды, бірақ көбінесе басқа зиянды естелік жағдайларымен байланысты болады. Олар күнделікті қарапайым істерді орындай алады және өздерін-өздері күтіп алады. Дегенмен, олар өз естеліктерінен егжей-тегжейлі мәліметтерді еске түсіруде қиындықтарға тап болуы мүмкін. Егер бұған кедергі келтіретін бұрынғы жағдай болмаса, жаңа естеліктер басқалар сияқты оңай құрылып, сақталады.

Қоғам және мәдениет

Естелікке сенімсіздік бұзылысы сот ісінде жалған мойындауға себеп болатыны дәлелденген. Бұл, адамның есте сақтауы дұрыс емес деген ойға келуіне әкеп соққан сұрақтар қойылған кезде болады. Олардың өз естеліктеріне сенімсіздігі және сенімнің жоқтығы салдарынан, өз естеліктерін өзгертеді немесе нақты егжей-тегжейлерге қатысты күмәнданады. Ұқсас жағдай билік органдарымен сұраққа тартылған кезде де туындауы мүмкін. Сот жүйесі әркімнің кінәлі деп дәлелденгенше кінәсіз саналатынын қабылдайды; алайда, көп жағдайда адамдар күдікпен ұсталады, бұл үшін тек себеп пен алибидің болмауы жеткілікті. Тергеушінің мақсаты – адамның ұсынысқа бейімділігін арттырып, пайдалану болуы мүмкін. Бұл тергеу барысында түрлі қателіктерге әкелуі мүмкін. Диагнозы қойылмаған адамдармен жүргізілген зерттеулерде, ең кішкентай өзгерістердің де оңай көзге түспейтіні көрсетілді. Бір зерттеуде адамдардан тонау оқиғасын көргеннен кейін оның егжей-тегжейлерін еске түсіру сұралып, бір аптадан соң оларға жазған мәлімдемелерінің көшірмесі оқылды. Бірақ, бұл мәлімдемеде дүкенде болған адамдардың саны немесе ұрының бас киімінің түрі сияқты ұсақ өзгерістер енгізілген. Кейде адамдар бұл өзгерістерді байқайды, бірақ басқа егжей-тегжейлер назардан тыс қалды, бұл диагнозы қойылмаған адамдардың естеліктеріне деген сенімсіздік деңгейінің бар екенін көрсетеді. Адамның нақты есте сақтауына қарамастан, шындық ретінде қабылданған егжей-тегжейлі мәліметтер өзгертілді.