Үндістан климатына шолу

Кіріспе

Үндістан климатының жалпы шолуы

Үндістан климаты – кең географиялық аумақтағы және әртүрлі топографиядағы әртүрлі ауа райы жағдайларынан тұрады. Көппен жүйесіне сәйкес, Үндістанда алты негізгі климаттық типі бар: батыстағы құрғақ шөлдер, солтүстіктегі альпілік тундра және мұздықтар, оңтүстік-батыстағы ылғалды тропикалық аймақтар, жаңбырлы орманды қолдайтын және аралдық аумақтар. Көптеген аймақтарда ерекше микроклиматтар бар, бұл елді әлемдегі климаттық жағынан ең әртүрлі елдердің біріне айналдырады. Елдің метеорологиялық қызметі төрт маусымды халықаралық стандарт бойынша қабылдайды, бірақ жергілікті ерекшеліктерді ескереді: қыс (желтоқсаннан ақпанға дейін), жаз (наурыздан мамырға дейін), муссон немесе жаңбырлы маусым (маусымнан қыркүйекке дейін) және муссоннан кейінгі кезең (қазан және қараша). Үндістанның географиясы мен геологиясы климаттық тұрғыдан маңызды: солтүстік-батыстағы Тар шөлі және солтүстіктегі Гималай таулары мәдени және экономикалық тұрғыдан маңызды муссондық режимді қалыптастыру үшін бірігіп жұмыс істейді. Жердегі ең биік және массивті тау жүйесі ретінде Гималай таулары мұзды Тибет платосынан және солтүстік Орталық Азиядан келетін суық катабатикалық желдің ағынын тоқтатады. Солтүстік Үндістанның көп бөлігі қыста жылы немесе ғана жұмсақ салқын болады; осы жылу бөгеті Үндістанның көптеген аймақтарын жазда ыстықтан сақтайды. Оңтүстік Үндістан климаты әдетте жылырақ және жағалауға жақын болғандықтан ылғалдырақ. Дегенмен, Оңтүстік Үндістандағы Оути сияқты таулы курорттар суық климатымен белгілі. Ра тропигі – тропикалық және субтропикалық аймақтардың арасындағы шекара Үндістанның ортасынан өтеді, бірақ елдің көп бөлігі климаттық жағынан тропикалық деп есептеледі. Тропикалық аймақтардың көп бөлігінде болғандай, Үндістандағы муссондық және басқа да ауа райы үлгілері айқын өзгерістерге ұшырайды: ұзақ құрғақшылықтар, ыстық толқындар, су тасқыны, дауылдар және басқа да табиғи апаттар эпизодтық болып өтеді, бірақ миллиондаған адамның өмірін қиып немесе жойды. Мұндай климаттық оқиғалардың жиілігі мен күштілігі адамның қызметінен туындаған климаттың өзгеруі салдарынан өзгеруі мүмкін. Өсімдік жамылғысының қазіргі және болашақ өзгерістері, теңіз деңгейінің көтерілуі және Үндістанның жағалау бойындағы төмен жатқан аймақтардың суға батуы да жаһандық жылынумен байланысты.

The climate of India consists of a wide range of weather conditions across a vast geographic scale and varied topography. Based on the Köppen system, India hosts six major climatic sub types, ranging from arid deserts in the west, alpine tundra and glaciers in the north, and humid tropical regions supporting rain forests in the southwest and the island territories. Many regions have starkly different microclimates, making it one of the most climatically diverse countries in the world. The country's meteorological department follows the international standard of four seasons with some local adjustments: winter (December to February), summer (March to May), monsoon or rainy season (June to September), and a post monsoon period (October and November). India's geography and geology are climatically pivotal: the Thar Desert in the northwest and the Himalayas in the north work in tandem to create a culturally and economically important monsoonal regime. As Earth's highest and most massive mountain range, the Himalayas bar the influx of frigid katabatic winds from the icy Tibetan Plateau and northerly Central Asia. Most of North India is thus kept warm or is only mildly chilly or cold during winter; the same thermal dam keeps most regions in India hot in summer. The climate in South India is generally warmer, and more humid due to its coastlines. However some hill stations in South India such as Ooty are well known for their cold climate. Though the Tropic of Cancer—the boundary that is between the tropics and subtropics—passes through the middle of India, the bulk of the country can be regarded as climatically tropical. As in much of the tropics, monsoonal and other weather patterns in India can be strongly variable: epochal droughts, heat waves, floods, cyclones, and other natural disasters are sporadic, but have displaced or ended millions of human lives. Such climatic events are likely to change in frequency and severity as a consequence of human induced climate change. Ongoing and future vegetative changes, sea level rise and inundation of India's low lying coastal areas are also attributed to global warming.

Тарих

251–199,6 млн жыл бұрынғы Триас дәуірінде Үндістан субконтиненті Пангея деп аталатын алып суперконтиненттің бір бөлігі болды. 55–75° оңтүстік ендікте орналасқан жоғары ендік белдеуде орналасқанына қарамастан, қазір Антарктика түбегінің бөліктері орналасқан жерлерге (Үндістанның қазіргі орны 8 және 37° солтүстік ендікте) қарағанда, Үндістан ылыс және мұзсыз ауа райымен, бірақ анық бөлінген маусымдармен ылғалды қоңыржай климатты бастан өткерген. Кейіннен Үндістан 550–500 млн жыл бұрын басталган процесспен Оңтүстік суперконтинент Гондванаға қосылды. Ерте Палеозойдың соңында Гондвана Оңтүстік полюске жақын немесе оның маңындағы жерден экваторға жақын жерге дейін созылды, онда Үнді кратоны (тұрақты континенттік қыртыс) орналасқан, нәтижесінде жоғары биомассалы экожүйелерге қолайлы климат қалыптасты. Бұған Үндістанның кең көлемді көмір қоры куә, оның көп бөлігі Палеозойдың соңғы кезеңіне жататын шөгінділерден тұрады. Мезозой дәуірінде әлем, соның ішінде Үндістан да, бүгінгіден әлдеқайда жылы болды. Карбон кезеңінің басталуымен жаһандық суыну кең ауқымды мұз басуға алып келді, ол Оңтүстік Африкадан солтүстікке қарай Үндістанға қарай тарады; бұл суық кезең Пермге дейін жалғасты. Үндістан плитасының тектоникалық қозғалысы оны геологиялық ыстық нүкте – қазіргі вулканизммен белгілі Реюньон аралы орналасқан Реюньон ыстық нүктесінен өткізді. Бұл нәтижесінде Креда кезеңінің соңында, шамамен 60–68 млн жыл бұрын Декан тұзақтарын құратын үлкен базальттық жарылыс болды. Бұл жаһандық Креда-Палеоген жойылу оқиғасына ықпал еткен болуы мүмкін, нәтижесінде Үндістанда күн сәулесінің күрт төмендеуіне әкелді. Күкірт газдарының атмосферадағы жоғары концентрациясы күкірт диоксиді және күкірт қышқылы сияқты аэрозольдерді құрады, олар Венера атмосферасындағыдай болды; олар қышқыл жаңбыр түрінде жауды. Көмірқышқыл газының көп мөлшерде шығарылуы да парниктік эффектіге себепкер болды, нәтижесінде атмосферадағы шаң мен аэрозольдер тарағаннан кейін де ұзаққа созылған жылы ауа райы пайда болды. 20 миллион жыл бұрын, Үндістан Лауразия құрлықтарымен соқтығысқаннан кейін, климаттың одан әрі өзгеруі көптеген эндемикалық Үндістан түрлерінің жойылуына себеп болды. Гималай тауларының пайда болуы Орталық Азияның суық ауасының Үндістанға енуіне кедергі келтірді, бұл оның климатын әдеттегіден гөрі жылырақ және тропикалық сипатқа ие етті. Жақында, Голоцен дәуірінде (4,800–6,300 жыл бұрын), қазіргі Тар шөлінің аймақтарында көпжылдық көлдерді сақтауға жеткілікті ылғал болды; зерттеушілер бұл қысқы жауын-шашынның күшеюіне байланысты деп санайды, бұл күшті муссондармен сәйкес келді. Кашмирдің бұрынғы субтропикалық климаты 2,6–3,7 млн жыл бұрын күрт суынып, 600 000 жыл бұрын ұзақ суық кезеңдер басталды.

During the Triassic period of 251–199.6 Ma, the Indian subcontinent was the part of a vast supercontinent known as Pangaea. Despite its position within a high latitude belt at 55–75° S—latitudes now occupied by parts of the Antarctic Peninsula, as opposed to India's current position between 8 and 37° N—India likely experienced a humid temperate climate with warm and frost free weather, though with well defined seasons. India later merged into the southern supercontinent Gondwana, a process beginning some 550–500 Ma. During the Late Paleozoic, Gondwana extended from a point at or near the South Pole to near the equator, where the Indian craton (stable continental crust) was positioned, resulting in a mild climate favorable to hosting high biomass ecosystems. This is underscored by India's vast coal reserves—much of it from the late Paleozoic sedimentary sequence—the fourth largest reserves in the world. During the Mesozoic, the world, including India, was considerably warmer than today. With the coming of the Carboniferous, global cooling stoked extensive glaciation, which spread northwards from South Africa towards India; this cool period lasted well into the Permian. Tectonic movement by the Indian Plate caused it to pass over a geologic hotspot—the Réunion hotspot—now occupied by the volcanic island of Réunion. This resulted in a massive flood basalt event that laid down the Deccan Traps some 60–68 Ma, at the end of the Cretaceous period. This may have contributed to the global Cretaceous–Paleogene extinction event, which caused India to experience significantly reduced insolation. Elevated atmospheric levels of sulphur gases formed aerosols such as sulphur dioxide and sulphuric acid, similar to those found in the atmosphere of Venus; these precipitated as acid rain. Elevated carbon dioxide emissions also contributed to the greenhouse effect, causing warmer weather that lasted long after the atmospheric shroud of dust and aerosols had cleared. Further climatic changes 20 million years ago, long after India had crashed into the Laurasian landmass, were severe enough to cause the extinction of many endemic Indian forms. The formation of the Himalayas resulted in blockage of frigid Central Asian air, preventing it from reaching India; this made its climate significantly warmer and more tropical in character than it would otherwise have been. More recently, in the Holocene epoch (4,800–6,300 years ago), parts of what is now the Thar Desert were wet enough to support perennial lakes; researchers have proposed that this was due to much higher winter precipitation, which coincided with stronger monsoons. Kashmir's erstwhile subtropical climate dramatically cooled 2.6–3.7 Ma and experienced prolonged cold spells starting 600,000 years ago.

Өңірлер

Үндістан тропикалықтан бастап, солтүстіктегі Гималай тауларындағы қоңыржай және альпілік климаттарға дейін, өте алуан түрлі климаттық аймақтарға ие. Биік таулы аймақтарда қыс бойы қар жауады. Елдің климатына Гималай және Тар шөлі зор әсер етеді. Гималай таулары, Пакистандағы Хиндукуш тауларымен бірге, суық Орталық Азиядан келетін төменгі қабатты желдердің кіріп келуін тоқтатып, Үндістан субконтинентінің көп бөлігін ұқсас ендіктегі басқа аймақтарға қарағанда жылырақ ұстайды. Сонымен қатар, Тар шөлі ылғалды оңтүстік-батыс жазғы муссондық желдерді тартады, олар маусым мен қазан аралығында Үндістанның көп бөлігіне жауын-шашын әкеледі. Климатты сипаттауда төрт негізгі топ пайдаланылады, оларға температура мен жауын-шашын сияқты белгілеріне сәйкес жеті климаттық аймақ жатады. Топтарға Кёппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес кодтар тағайындалады (кестеге қараңыз).

Тропикалық ылғалды

Тропикалық жаңбырлы климат тұрақты жылы немесе жоғары температураны бастан кешіретін аймақтарды анықтайды, және бұл топқа жататын екі климаттық субтипі бар: тропикалық муссондық климат және тропикалық ылғалды және құрғақ климат. 1) Ең ылғалдысы – тропикалық ылғалды климат, сондай-ақ тропикалық муссондық климат деп те аталады, ол Малабар жағалауына, Батыс Гаттарға және Оңтүстік Ассамға жақын жатқан Оңтүстік-Батыс жазықтарды қамтиды. Үндістанның екі аралдық аумағы – Лакшаддип және Андаман мен Никобар аралдары да осы климаттың ықпалында. Жыл бойы орташа және жоғары температурамен сипатталатын, тіпті төмендіктерде де, жауын-шашын маусымдық, бірақ мол – әдетте жылына жоғары. Жауын-шашынның көп бөлігі мамыр мен қараша аралығында жауады; бұл ылғал көбінесе құрғақ жылдың қалған бөлігінде тығыз орманды, батпақты жерлерді және басқа өсімдіктерді күтіп ұстауға жеткілікті. Желтоқсаннан наурызға дейін ең құрғақ айлар, жауын-шашын аз болады. Осы аймақтардың кейбір бөліктеріндегі тропикалық ылғалды ормандардың ерекше биологиялық әртүрлілігіне мол жаңбырлар себепкер. 2) Үндістанда тропикалық ылғалды және құрғақ климат жиі кездеседі. Тропикалық муссондық климатқа қарағанда едәуір құрғақ, ол Үндістан түбегінің ішкі бөлігінде кең таралған, Батыс Гаттардың шығысындағы жартылай шөлді жаңбыр көлеңкесінен басқа. Қыс пен жаздың басында ұзақ және құрғақ кезеңдер болады, орташа температурасы жоғары. Жаз өте ыстық; төмен жатқан жерлерде температура мамыр айында жоғарылап, жүздеген үндістердің өміне қауіп төндіретін ыстық толқындарға әкелуі мүмкін. Жаңбырлы маусым маусымнан қыркүйекке дейін созылады; жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері аймақ бойынша құрайды. Қыркүйекте солтүстік-шығыс муссоны басталганда, Үндістандағы ең көп жауын-шашын Тамил Наду мен Пудучерриге түседі, ал басқа штаттар салыстырмалы түрде құрғақ болады. Ганг дельтасы көбінесе тропикалық ылғалды климат аймағында орналасқан: оның батыс бөлігінде жыл сайын шамамен жауын-шашын түседі, ал шығыс бөлігінде жауын-шашын түседі. Жылдың ең суық айы қаңтар, ал ең жылы айлар сәуір мен мамыр. Қаңтар айының орташа температурасы , ал сәуір айының орташа температурасы . Шілде айы орташа есеппен ең суық және ылғалды ай: дельтаға жауатын жаңбырдың үлесінен астам.

A tropical rainy climate governs regions experiencing persistent warm or high temperatures, which normally do not fall below India hosts two climatic subtypes that fall into this group: tropical monsoon climate and tropical wet and dry climate. 1) The most humid is the tropical wet climate—also known as the tropical monsoon climate—that covers a strip of southwestern lowlands abutting the Malabar Coast, the Western Ghats, and southern Assam. India's two island territories, Lakshadweep and the Andaman and Nicobar Islands, are also subject to this climate. Characterised by moderate to high year round temperatures, even in the foothills, its rainfall is seasonal but heavy—typically above per year. Most rainfall occurs between May and November; this moisture is enough to sustain lush forests, swampy areas and other vegetation for the rest of the mainly dry year. December to March are the driest months, when days with precipitation are rare. The heavy monsoon rains are responsible for the exceptional biodiversity of tropical wet forests in parts of these regions. 2) In India a tropical wet and dry climate is more common. Noticeably drier than areas with a tropical monsoon type of climate, it prevails over most of inland peninsular India except for a semi arid rain shadow east of the Western Ghats. Winter and early summer are long and dry periods with temperatures averaging above Summer is exceedingly hot; temperatures in low lying areas may exceed during May, leading to heat waves that can each kill hundreds of Indians. The rainy season lasts from June to September; annual rainfall averages between across the region. Once the dry northeast monsoon begins in September, most significant precipitation in India falls on Tamil Nadu and Puducherry leaving other states comparatively dry. The Ganges Delta lies mostly in the tropical wet climate zone: it receives between of rainfall each year in the western part, and in the eastern part. The coolest month of the year, on average, is January; April and May are the warmest months. Average temperatures in January range from , and average temperatures in April range from July is on average the coldest and wettest month: over of rain falls on the delta.

Құрғақ және жартылай құрғақ аймақтар

Тропикалық құрғақ және жартылай құрғақ климат ылғалдың булану арқылы жоғалу жылдамдығы жауын-шашын мөлшерінен асып түсетін аймақтарда басым; ол үш климаттық субтипке бөлінеді: тропикалық жартылай құрғақ далалық, құрғақ климат, тропикалық және субтропикалық далалық климат. 1) Тропикалық жартылай құрғақ далалық климат (жылы жартылай құрғақ климат) Қатерлі ісік тропигінің оңтүстігінде және Батыс Гаттар мен Кардамон тауларының шығысында кең жайылған. Карнатака, Тамил Наду, Батыс Андхра Прадеш және Махараштраның орталық бөлігін қамтитын аймаққа жыл сайын аралығында жауын-шашын түседі. Аймақ құрғақшылыққа бейім, себебі оңтүстік-батыс муссонының кейде кешігуіне немесе тоқтауына байланысты жауын-шашынның сенімділігі төмен. Карнатака үш аймаққа бөлінеді: жағалау, солтүстік ішкі және оңтүстік ішкі. Олардың ішінде жағалау аймағы ең көп жауын-шашын алады, орташа жылдық мөлшері мемлекеттік орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. Кришна өзенінің солтүстігінде жазғы муссон жауын-шашынның көп бөлігін әкеледі; оңтүстікте қазан және қараша айларында муссоннан кейінгі маңызды жаңбырлар да болады. Наурыз бен мамыр аралығындағы айлар ыстық және құрғақ; орташа айлық температура шамамен 32 °C (90 °F), жауын-шашын аз. Сондықтан бұл аймақ жасанды суарусыз тұрақты егіншілікке жарамсыз. 2) Батыс Раджастханның көп бөлігі құрғақ климат режимін (қызыл шөлді климат) бастан кешіреді. Бұлт жарылысы аймақтағы жылдық жауын-шашынның барлық мөлшеріне жауап береді, ол 100 мм-ден кем. Мұндай жағдай шілде, тамыз және қыркүйек айларында муссондық желдер аймаққа енген кезде туындайды. Бұл жауын-шашын өте тұрақсыз; бір жылы жауын-шашын көрген аймақ келесі бірнеше жыл бойы жауын-шашынсыз қалуы мүмкін. Атмосфералық ылғалдың тұнбалануына үздіріссіз төмен ағындар және басқа факторлар кедергі келтіреді. Мамыр мен маусымның жаз айлары ерекше ыстық; аймақтағы орташа айлық температура шамамен, ал күндізгі ең жоғары температура кейде одан да асып түседі. Қыс айларында кейбір аймақтарда Орталық Азиядан келген суық ауа толқындарынан температура нөлден төмен түседі. Жазда күндізгі температураның ауытқуы шамамен, ал қыста бұл көрсеткіш бірнеше градусқа артады. Андхра-Прадеш штатындағы Адони қаласының оңтүстігінде шағын шөлді аймақ орналасқан, ол Оңтүстік Үндістандағы жалғыз шөл, жазда ең жоғары температурасы 47 °C (117 °F), ал қыста 18 °C (64 °F) құрайды. Батысқа қарай, Гуджаратта әртүрлі климаттық жағдайлар басым. Қыс жұмсақ, жағымды және құрғақ, күндізгі орташа температурасы шамамен 29 °C (84 °F), ал түнгі температурасы 12 °C (54 °F) шамасында, күн толық және түндер ашық. Жаз ыстық және құрғақ, күндізгі температурасы шамамен 41 °C (106 °F), ал түнгі температурасы 29 °C (84 °F) төмен емес. Муссонға дейінгі апталарда температура жоғарыда көрсетілгендей болады, бірақ жоғары ылғалдылық ауаны ыңғайсыз етеді. Мұссон жағдайды жақсартады. Температура шамамен 35 °C (95 °F), бірақ ылғалдылық өте жоғары; түнгі температура шамамен 27 °C (81 °F). Жауын-шашынның көп бөлігі осы маусымда түседі, ал жаңбыр қатты су тасқынына әкелуі мүмкін. Мұссон кезінде күн көбінесе жасырынады. 3) Тар шөлінің шығысында Пәнжаб-Харьяна-Катиявар аймағы тропикалық және субтропикалық далалық климатты бастан кешіреді. Харьянаның климаты солтүстік жазық аймақтарындағы басқа штаттарға ұқсайды: жазғы ыстық 50 °C (122 °F) дейін, ал қысқы суық 1 °C (34 °F) дейін төмендейді. Мамыр мен маусым айлары ең ыстық, ал желтоқсан мен қаңтар айлары ең суық. Жауын-шашын мөлшері әр түрлі, Шивалик таулы аймағы ең ылғалды, ал Аравалли таулы аймағы ең құрғақ. Жауын-шашынның 80 пайызы шілде мен қыркүйек аралығында болатын муссон кезінде түседі, бұл су тасқынына әкелуі мүмкін. Пәнжабтың климаты да қатты ыстық пен суықпен реттеледі. Гималай тауларының етегіндегі аймақтарда жаңбыр көп жауады, ал одан алыс жерлерде ыстық және құрғақ. Пәнжабтың үш маусымдық климаты сәуірдің ортасынан маусымның соңына дейін созылатын жаз айларын қамтиды. Пәнжабтағы температура әдетте, бірақ жазда 47 °C (117 °F) дейін жетеді және қыста 4 °C (25 °F) дейін төмендейді (елдің көпшілігі қыста 10 °C (50 °F) төмен температураны сезінбейді). Бұл аймақ тропикалық шөлді ылғалды субтропикалық саванна мен ормандардан бөлетін климаттық өріс аймағы, температурасы шөлдегіге қарағанда аз экстремалды. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері болса да, ол өте сенімді емес; Үндістанның қалған бөлігіндей, оңтүстік-батыстағы муссон көбіне жауын-шашынды құрайды. Жазғы күндізгі ең жоғары температура шамамен. Бұл жағдайлардың нәтижесінде табиғи өсімдіктер әдетте қысқа, ірі шөптерден тұрады.

A tropical arid and semi arid climate dominates regions where the rate of moisture loss through evapotranspiration exceeds that from precipitation; it is subdivided into three climatic subtypes: tropical semi arid steppe, arid climate, tropical and sub tropical steppe climate. 1) A tropical semi arid steppe climate (hot semi arid climate) predominates over a long stretch of land south of Tropic of Cancer and east of the Western Ghats and the Cardamom Hills. The region, which includes Karnataka, inland Tamil Nadu, western Andhra Pradesh, and central Maharashtra, gets between annually. It is drought prone, as it tends to have less reliable rainfall due to sporadic lateness or failure of the southwest monsoon. Karnataka is divided into three zones—coastal, north interior and south interior. Of these, the coastal zone receives the most precipitation, averaging per annum, far in excess of the state average of In contrast to norm, Agumbe in the Shivamogga district receives the second highest annual rainfall in India. North of the Krishna River, the summer monsoon is responsible for most rainfall; to the south, significant post monsoon rainfall also occurs in October and November. In December, the coldest month, temperatures still average around The months between March and May are hot and dry; mean monthly temperatures hover around 32 °C (90 °F), with precipitation. Hence, without artificial irrigation, this region is not suitable for permanent agriculture. 2) Most of western Rajasthan experiences an arid climatic regime (hot desert climate). Cloudbursts are responsible for virtually all of the region's annual precipitation, which totals less than Such bursts happen when monsoon winds sweep into the region during July, August, and September. Such rainfall is highly erratic; regions experiencing rainfall one year may not see precipitation for the next couple of years or so. Atmospheric moisture is largely prevented from precipitating due to continuous downdrafts and other factors. The summer months of May and June are exceptionally hot; mean monthly temperatures in the region hover around , with daily maxima occasionally topping During winters, temperatures in some areas can drop below freezing due to waves of cold air from Central Asia. There is a large diurnal range of about during summer; this widens by several degrees during winter. There is a small desert area in the south near Adoni in Andhra Pradesh, the only desert in South India, experiencing maximum temperatures of 47 °C (117 °F) in summers and 18 °C (64 °F) in winters. To the west, in Gujarat, diverse climate conditions prevail. The winters are mild, pleasant, and dry with average daytime temperatures around 29 °C (84 °F) and nights around 12 °C (54 °F) with virtually full sun and clear nights. Summers are hot and dry with daytime temperatures around 41 °C (106 °F) and nights no lower than 29 °C (84 °F). In the weeks before the monsoon temperatures are similar to the above, but high humidity makes the air more uncomfortable. Relief comes with the monsoon. Temperatures are around 35 °C (95 °F) but humidity is very high; nights are around 27 °C (81 °F). Most of the rainfall occurs in this season, and the rain can cause severe floods. The sun is often occluded during the monsoon season. 3) East of the Thar Desert, the Punjab–Haryana–Kathiawar region experiences a tropical and sub tropical steppe climate. Haryana's climate resembles other states of the northern plains: extreme summer heat of up to 50 °C (122 °F) and winter cold as low as 1 °C (34 °F). May and June are hottest; December and January are coldest. Rainfall is varied, with the Shivalik Hills region being the wettest and the Aravalli Hills region being the driest. About 80 percent of the rainfall occurs in the monsoon season of July–September, which can cause flooding. The Punjabi climate is also governed by extremes of hot and cold. Areas near the Himalayan foothills receive heavy rainfall whereas those eloigned from them are hot and dry. Punjab's three season climate sees summer months that span from mid April to the end of June. Temperatures in Punjab typically range from , but can reach 47 °C (117 °F) in summer and fall to 4 °C (25 °F) in winter (while most of the nation does not experience temperatures below 10 °C (50 °F) even in winter). The zone, a transitional climatic region separating tropical desert from humid sub tropical savanna and forests, experiences temperatures that are less extreme than those of the desert. Although the average annual rainfall is , it is very unreliable; like in much of the rest of India, the southwest monsoon accounts for most precipitation. Summer daily maxima are around All this results in a natural vegetation typically comprising short, coarse grasses.

Субтропикалық ылғалды

Солтүстік-шығыс Үндістанның көп бөлігі және Солтүстік Үндістанның үлкен бөлігі ылғалды субтропиктік және субтропиктік таулы климаттардың ықпалында болады. Олар жылыға дейін ыстық жазды бастан өткерсе де, ең суық айларда температура көбінесе төмендейді. Моссондық жаңбырлардың көп болуына байланысты Үндістанда Көппен жүйесі бойынша екі субтропиктік климаттық түрі бар: Cwa және Cwb. Бұл аймақтың көп бөлігінде қыс айларында жауын-шашын өте аз болады, себебі Орталық Азиядан күшті антициклондық және катабатикалық (төмен ағатын) желдер соғып тұрады. Ылғалды субтропиктік аймақтарда айқын құрғақ қыстар байқалады. Қысқы жаңбыр және кейде қар "Нор'вестерлер" және "Батыс бұзылыстары" сияқты ірі дауылдық жүйелермен байланысты; екіншісі батыс желдері арқылы Гималай тауларына қарай бағытталады. Жазғы жаңбырдың көп бөлігі оңтүстік-батыс жазғы муссонымен байланысты күшті найзағайлар кезінде жауады; кейде тропикалық дауылдар да әсер етеді. Жылдық жауын-шашын мөлшері батыста кемде кем болса, солтүстік-шығыста аса көп болады. Аймақтың көп бөлігі мұхиттан қашықта болғандықтан, континенттік климатқа тән кең температуралық ауытқулар басым; бұл ауытқулар тропикалық ылғалды аймақтардағыдан кеңірек, солтүстік-орталық Үндістаннан шығысқа қарай өзгереді.

Тау

Үндістанның ең солтүстік аймақтары таулық немесе альпілік климатқа ұшырайды. Гималайда ауа массасының температурасы биіктік санап өтелген әр километрге (3281 фут) төмендеуінің жылдамдығы (құрғақ адиабатикалық температура градиенті) 9,8 °C/км құрайды. Қоршаған ортаның температура градиенті бойынша, температура әр биіктік көтерілісіне сай төмендейді. Осылайша, тау етегіндегі дерлік тропикалық климаттан бастап, қар шебінен жоғары тундраға дейінгі климат бір-бірінен бірнеше жүз метр қашықтықта кездесе алады. Күндізгі және көлеңкелі беткейлер арасындағы үлкен температура контрасттары, күндізгі температураның жоғары өзгергіштігі, температура инверсиясы және жауын-шашынның биіктікке байланысты өзгеруі де кең таралған. Батыс Гималайдың солтүстік жағы, сондай-ақ транс-Гималай белдеуі деп аталатын аймақ, суық шөлді климатқа ие. Бұл – шөлге айналған, құрғақ, мұздай суық және жел соққан далалар. Гималайдың оңтүстігіндегі аймақтар Азия ішіндегі суық қысқы желдерден қорғалған. Таулардың желге қарсы беті (оңтүстік беті) көп жауын алады, ал желден қорғалған (солтүстік) бетіне жаңбыр аз жауады. Батыс Гималайдың оңтүстік беткейлері, муссонға толық ашық болғандықтан, мол жауын-шашын алады. 1070–2290 метр биіктікте орналасқан аймақтарда жауын-шашын мөлшері ең жоғары, ал биіктік артқан сайын ол тез төмендейді. Жауын-шашынның көп бөлігі қысқы және көктемгі айларда қар түрінде жауады. Гималайда желтоқсан мен ақпан аралығында қар ең көп жауады, ал биіктік артумен қар жаууы 100 метрге шамамен бірнеше он миллиметрге дейін артады. Биіктігі жоғары аймақтарда жаңбыр жаумайды, барлық жауын-шашын қар түрінде болады.

Қысқы

Муссон тоқтағаннан кейін, Үндістандағы орташа температура біртіндеп төмендейді. Күннің тік сәулелері экватордан оңтүстікке жылғалымен, елдің көп бөлігінде қоңыржай салқын ауа райы орналады. Желтоқсан мен қаңтар айлары ең суық айлар болып табылады, ал ең төменгі температура Үндістанның Гималайында тіркеледі. Шығыс және оңтүстікте температура жоғары болады. Солтүстік-батыс Үндістан аймағында қазан және қараша айларында көк аспан болады, нәтижесінде күндізгі температураның айырмашылығы күрт байқалады; Декан үстіртінің көп бөлігінде де осыған ұқсас жағдайлар тіркеледі. Бірақ қаңтар мен ақпан айларында "батыс желдері" қатты жаңбыр мен қар әкеледі. Бұл тропиктік емес төмен қысым жүйелері Жерорта теңізінің шығысында пайда болады. Олар Солтүстік Үндістанның ендігінде соғатын батыс желдерімен Үндістанға қарай жылжиды. Гималай таулары олардың жолын кессе, олар одан әрі ілгерілей алмайды және Оңтүстік Гималайда мол жауын-шашын жауады. Гимачал-Прадештің климаттық жағдайларында биіктіктің (450–6500 метр) өзгеруіне байланысты үлкен айырмашылықтар бар. Климат оңтүстік төмендіктерінде ыстық және ылғалды субтропиктік (450–900 метр), жылы және қоңыржай (900–1800 метр), салқын және қоңыржай (1900–2400 метр) және солтүстік және шығыс биік таулы аймақтарында суық мұздық және альпілік (2400–4800 метр) болып келеді. Қазан айында түндер мен таңдар өте суық болады. Шамамен 3000 метр биіктікте қардың қалыңдығы 3 метрге жетеді және желтоқсанның басынан наурыздың соңына дейін жауады. 4500 метрден жоғары жерлерде қар жыл бойы жатады. Көктем маусымы ақпанның ортасынан сәуірдің ортасына дейін басталады. Маусымда ауа райы жағымды және ыңғайлы. Жаңбырлы маусым маусым айының соңында басталады. Ландшафт жасыл және сергінеді. Маусым кезінде өзендер мен табиғи бұлақтар толығады. Шілде және тамыздағы қатты жаңбырлар эрозияға, су тасқынына және көшкіндерге әкеледі. Барлық штат аудандарының ішінде Дхарамшалада ең көп жауын-шашын жауады, ал Спитидегі жауын-шашын мөлшері 50 мм-ден төмен. Гималайдың бес штатында (солтүстіктегі Ладакх, Джамму және Кашмир, шығыстағы Химачал-Прадеш, Уттаракханд, Сикким және Аруначал-Прадеш) және Солтүстік Батыс Бенгалияда қар қатты жауады. Манипур мен Нагаленд Гималайда орналасқан жоқ, бірақ кейде қар жауады. Ладакх, Химачал-Прадеш және Джамму және Кашмирде қарлы борандар жиі болады, бұл жол жүруді және басқа да іс-шараларды бұзады. Солтүстік Үндістанның қалған бөлігінде, соның ішінде Индо-Ганга жазығында және Мадхья-Прадеште қар жаумайды. Жазық жерлерде температура кейде нөлден төмен түседі, бірақ ешқашан бір-екі күннен артық болмайды. Делидегі қысқы температура түнгі орташа температурадан басталады. Пенджабтың жазықтарында температура мұздықтан төмен түсіп, Амритсарда шамамен дейін жетеді. Кейде мұз болады, бірақ маусымның ерекшелігі - күндізгі өмірді жиі бұзатын тұман; тұман көруді тежейтін және жыл сайын 15–20 күн әуе қатынасын бұзатын қалыңдыққа жетеді. Бихарда Ганг жазығының ортасында ыстық ауа райы басталады және маусымның ортасына дейін созылады. Ең жоғары температура көбінесе мамыр айының соңы немесе маусым айының басында тіркеледі, бұл ең ыстық уақыт. Солтүстік аймақтағыдай, Бихарда да ыстық мезгілде шаңды дауылдар, найзағайлар және шаңды жел соғады. Шаң дауылдары жылдамдығы бойынша мамыр айында жиі кездеседі, ал сәуір мен маусымда екінші ең көп болады. Бихар жазығының ыстық желдері (loo) сәуір мен мамыр айларында соғады, орташа жылдамдығы шамамен 7 км/сағ. Жаңбыр жауады. Жаңбырлы маусым маусым айында басталады. Жаңбырлы айлар - шілде мен тамыз. Жаңбыр - оңтүстік-батыс муссонның сыйы. Бихарда үш түрлі аймақтарда жауын-шашын мөлшері шамадан тыс болады. Олардың екеуі - штаттың солтүстік және солтүстік-батыс бөліктерінде, ал үшіншісі Нетархаттың айналасында орналасқан. Оңтүстік-батыстағы муссон әдетте Бихардан қазанның бірінші аптасында кетеді. Шығыс Үндістанның климаты жұмсақ, бірақ солтүстік-батысқа қарай жылжи түскен сайын суық болады, күндері орташа жылы, ал түндері салқын болады. Патнадағы ең жоғары температура 18 °C-тен 23 °C-қа дейін (64 °F-тен 73 °F-қа дейін); Калькуттада 22 °C-тен 27 °C-қа дейін (72 °F-тан 80 °F-қа дейін); орташа төменгі температурасы 7 °C-тен 10 °C-қа дейін (Патнада 45 °F-тан 50 °F-қа дейін); Калькуттада 12 °C-тан 15 °C-қа дейін (54 °F-тан 59 °F-қа дейін). Мадхья-Прадеште, Ганг жазығының оңтүстік-батыс жағында, ылғалдылық деңгейі әлдеқайда төмен болғанымен, ұқсас жағдайлар қалыптасады. Басты қала Бхопалдағы төменгі температура және жоғары температура. Гималайдан соққан суық желдер Брахмапутра өзенінің жанындағы температураны төмендетуі мүмкін. Гималай субконтиненттің және Тибет платосының климатына үлкен әсер етеді, Арктиканың суық және құрғақ желдері субконтинентке оңтүстікке соқпауына кедергі келтіреді, бұл Оңтүстік Азияны басқа континенттердегі ұқсас қоңыржай аймақтардан әлдеқайда жылырақ ұстайды. Сонымен қатар, ол муссондық желдерге кедергі келтіретін тосқауыл болып табылады, олардың солтүстікке жылжуына жол бермейді және Терай аймағында қатты жаңбыр жаууын қамтамасыз етеді. Гималай Орталық Азияның Такла-Макан және Гобі сияқты шөлдерінің қалыптасуында маңызды рөл атқарады деп саналады. Таулы жоталар Ирандағы қысқы батыс желдерінің шығысқа қарай жылжуына кедергі келтіреді, нәтижесінде Кашмирде көп қар жауады және Пнджабтың және Солтүстік Үндістанның бір бөлігінде жаңбыр жауады. Гималай суық солтүстік қысқы желдеріне тосқауыл болғанына қарамастан, Брахмапутра аймағы мұндай желдердің бір бөлігін алады, бұл Солтүстік-Шығыс Үндістан мен Бангладештің температурасын төмендетеді. Гималай полюстерден басқа жердегі ең үлкен мұздықтар мен мәңгі жатқан топырақтардың ең үлкен ауданына ие және Азияның он ең ірі өзендерінің пайда болуына жауапты. Шығыстағы екі Гималай штаты, Сикким және Аруначал-Прадеш, көп қар жауады. Батыс Бенгалияның солтүстігі, Дәржилинг орталығында қар жауады, бірақ сирек. Оңтүстік Үндістанда, әсіресе Махараштраның ішкі аймақтарында, Карнатаканың және Андхра-Прадештің бір бөлігінде, біршама салқын ауа райы басылады. Шығыс Махараштра мен Чхаттисгархтағы ең төменгі температура шамамен ; Оңтүстік Декан үстіртінде олар жетеді. Жағалау аймақтарында, әсіресе Корамандел жағалауының жанындағы және оған жақын төменгі биіктіктегі аймақтарда, күндізгі ең жоғары температура және төменгі температура болады. Батыс Гаты, соның ішінде Нилгири жотасы ерекше; төменгі температура мұнда нөлден төмен түсуі мүмкін. Бұл Малабар жағалауындағы температура диапазонымен салыстырылады; онда, басқа жағалау аймақтарындағыдай, Үнді мұхиты ауа райына күшті әсер етеді. Аймақтағы орташа жауын-шашын мөлшері.

Once the monsoons subside, average temperatures gradually fall across India. As the Sun's vertical rays move south of the equator, most of the country experiences moderately cool weather. December and January are the coldest months, with the lowest temperatures occurring in the Indian Himalayas. Temperatures are higher in the east and south. In northwestern India region, virtually cloudless conditions prevail in October and November, resulting in wide diurnal temperature swings; as in much of the Deccan Plateau, they register at However, from January to February, "western disturbances" bring heavy bursts of rain and snow. These extra tropical low pressure systems originate in the eastern Mediterranean Sea. They are carried towards India by the subtropical westerlies, which are the prevailing winds blowing at North India's range of latitude. Once their passage is hindered by the Himalayas, they are unable to proceed further, and they release significant precipitation over the southern Himalayas. There is a huge variation in the climatic conditions of Himachal Pradesh due to variation in altitude (450–6500 metres). The climate varies from hot and subtropical humid (450–900 metres) in the southern low tracts, warm and temperate (900–1800 metres), cool and temperate (1900–2400 metres) and cold glacial and alpine (2400–4800 metres) in the northern and eastern elevated mountain ranges. By October, nights and mornings are very cold. Snowfall at elevations of nearly 3000 m is about 3 m and lasts from December start to March end. Elevations above 4500 m support perpetual snow. The spring season starts from mid February to mid April. The weather is pleasant and comfortable in the season. The rainy season starts at the end of the month of June. The landscape lushes green and fresh. During the season streams and natural springs are replenished. The heavy rains in July and August cause a lot of damage resulting in erosion, floods and landslides. Out of all the state districts, Dharamshala receives the highest rainfall, nearly about Spiti is the driest area of the state, where annual rainfall is below 50 mm. The five Himalayan states (Ladakh, Jammu and Kashmir in the extreme north, Himachal Pradesh, Uttarakhand, Sikkim and Arunachal Pradesh in far east) and Northern West Bengal experience heavy snowfall, Manipur and Nagaland are not located in the Himalayas but experience occasional snowfall; in Ladakh, Himachal Pradesh and Jammu and Kashmir, blizzards occur regularly, disrupting travel and other activities. The rest of North India, including the Indo Gangetic Plain and Madhya Pradesh almost never receives snow. Temperatures in the plains occasionally fall below freezing, though never for more than one or two days. Winter highs in Delhi range from Nighttime temperatures average In the plains of Punjab, lows can fall below freezing, dropping to around in Amritsar. Frost sometimes occurs, but the hallmark of the season is the notorious fog, which frequently disrupts daily life; fog grows thick enough to hinder visibility and disrupt air travel 15–20 days annually. In Bihar in middle of the Ganges plain, hot weather sets in and the summer lasts until the middle of June. The highest temperature is often registered in late May or early June which is the hottest time. Like the rest of the north, Bihar also experiences dust storms, thunderstorms and dust raising winds during the hot season. Dust storms having a velocity of are most frequent in May and with second maximum in April and June. The hot winds (loo) of Bihar plains blow during April and May with an average velocity of These hot winds greatly affect human comfort during this season. Rain follows. The rainy season begins in June. The rainiest months are July and August. The rains are the gifts of the southwest monsoon. There are in Bihar three distinct areas where rainfall exceeds Two of them are in the northern and northwestern portions of the state; the third lies in the area around Netarhat. The southwest monsoon normally withdraws from Bihar in the first week of October. Eastern India's climate is milder but gets colder as one moves north west, experiencing moderately warm days to cool days and cool nights to cold nights. Highs ranges from 18 °C to 23 °C (64 °F to 73 °F) in Patna; to 22 °C to 27 °C (72 °F to 80 °F) in Kolkata (Calcutta); lows averages from 7 °C to 10 °C (45 °F to 50 °F) in Patna; to 12 °C to 15 °C (54 °F to 59 °F) in Kolkata. In Madhya Pradesh which is towards the south western side of the Gangetic Plain similar conditions prevail albeit with much less humidity levels. Capital Bhopal averages low of and high of
Frigid winds from the Himalayas can depress temperatures near the Brahmaputra River. The Himalayas have a profound effect on the climate of the Indian subcontinent and the Tibetan plateau by preventing frigid and dry Arctic winds from blowing south into the subcontinent, which keeps South Asia much warmer than corresponding temperate regions in the other continents. It also forms a barrier for the monsoon winds, keeping them from travelling northwards, and causing heavy rainfall in the Terai region instead. The Himalayas are indeed believed to play an important role in the formation of Central Asian deserts such as the Taklamakan and Gobi. The mountain ranges prevent western winter disturbances in Iran from travelling further east, resulting in much snow in Kashmir and rainfall for parts of Punjab and northern India. Despite the Himalayas being a barrier to the cold northerly winter winds, the Brahmaputra valley receives part of the frigid winds, thus lowering the temperature in Northeast India and Bangladesh. The Himalayas contain the greatest area of glaciers and permafrost outside of the poles, and account for the origin of ten of Asia's largest rivers. The two Himalayan states in the east, Sikkim and Arunachal Pradesh, receive substantial snowfall. The extreme north of West Bengal centred on Darjeeling experiences snowfall, but only rarely. In South India, particularly the hinterlands of Maharashtra, parts of Karnataka, and Andhra Pradesh, somewhat cooler weather prevails. Minimum temperatures in eastern Maharashtra and Chhattisgarh hover around ; in the southern Deccan Plateau, they reach Coastal areas—especially those near the Coromandel Coast and adjacent low elevation interior tracts—are warm, with daily high temperatures of and lows of around The Western Ghats, including the Nilgiri Range, are exceptional; lows there can fall below freezing. This compares with a range of on the Malabar Coast; there, as is the case for other coastal areas, the Indian Ocean exerts a strong moderating influence on weather. The region averages

Жазғы

Солтүстік-батыс Үндістанда жаз сәуір айынан басталып шілдеде аяқталады, ал елдің қалған бөлігінде наурыздан мамырға дейін, бірақ кейде маусымның ортасына дейін созылады. Солтүстікте температураның көтерілуіне Күн сәулесінің тік бұрышпен Рак тропигіне жеткені себеп. Елдің батыс және оңтүстік аймақтарында ең ыстық ай сәуір, ал Солтүстік Үндістанның көп бөлігінде мамыр айы. Осы маусымда Үндістанның әртүрлі аймақтарында 27 градус Цельсийден жоғары температуралар тіркелді. Жаздың тағы бір ерекшелігі – "Лоо" желдері. Бұл күндіз Үндістанда соғатын қатты, ыстық, құрғақ және күшті желдер. Осы желдермен бірге келген ыстыққа тікелей ұшырау өлімге әкелуі мүмкін. Солтүстік Үндістанның салқын аймақтарында маусымдық дауылдар, жергілікті тұрғындар "Норвестер" деп атайтын, үлкен градус жауады. Химачал-Прадеште жаз сәуірдің ортасынан маусымның соңына дейін созылады, көп бөлігінде өте ыстық болады (алпий аймағында ылғалды жаз болады), орташа температура 0-ден 0 градусқа дейін жетеді. Жағалауға жақын температура шамамен 30 градусқа дейін өзгереді, ал теңізге жақындығы ылғалдылықты арттырады. Оңтүстік Үндістанда шығыс жағалауы батыс жағалауына қарағанда бірнеше градусқа ыстық. Мамыр айында Үндістанның ішкі аймақтарының көп бөлігінде орташа температура 30 градустан жоғары, ал ең жоғары температура одан да асып кетеді. Сәуір және мамыр айларында батыс желдерінің салқындату әсері әлі де байқалуы мүмкін, бірақ жаздың өршуімен олардың жиілігі азаяды. Айта кетерлігі, сәуір айындағы мұндай желдердің жиілігі жоғары болса, Солтүстік-батыс Үндістанда маусымның кешігуіне (яғни жаздың ұзаруына) себеп болады. Шығыс Үндістанда маусымның басталу мерзімі соңғы онжылдықтарда бірте-бірте жылжуда, нәтижесінде жаз мерзімі қысқаруда. Биіктік температураға елеулі әсер етеді, Декан жазығының және басқа да аймақтардың биік бөліктері салыстырмалы түрде салқын. Батыс Гат тауларындағы Оотакамунд ("Ооти") және Шығыс Гималайдағы Калимпонг сияқты тау курорттарында орташа ең жоғары температура шамамен 30 градусқа жетеді, бұл ыстықтан құтылуға мүмкіндік береді. Төменгі жазықтарда, Солтүстік және Батыс Үндістанның кейбір аймақтарында күндіз батыстан күшті, ыстық және құрғақ "Лоо" желдері соғады, температура кейде 30 градусқа дейін жетеді, бұл қызып кетуге алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, Үндістанның солтүстік-шығысынан Пәкістанға қарай созылатын аймақта құйындар пайда болуы мүмкін. Алайда, олар сирек кездеседі, 1835 жылдан бері бірнеше ондаған құйын тіркелген.

Summer in northwestern India starts from April and ends in July, and in the rest of the country from March to May but sometimes lasts to mid June. The temperatures in the north rise as the vertical rays of the Sun reach the Tropic of Cancer. The hottest month for the western and southern regions of the country is April; for most of North India, it is May. Temperatures of and higher have been recorded in parts of India during this season. Another striking feature of summer is the Loo. These are strong, gusty, hot, dry winds that blow during the day in India. Direct exposure to the heat that comes with these winds may be fatal. In cooler regions of North India, immense pre monsoon squall line thunderstorms, known locally as "Nor'westers", commonly drop large hailstones. In Himachal Pradesh, Summer lasts from mid April till the end of June and most parts become very hot (except in alpine zone which experience mild summer) with the average temperature ranging from to Near the coast, the temperature hovers around , and the proximity of the sea increases the level of humidity. In southern India, the temperatures are higher on the east coast by a few degrees compared to the west coast. By May, most of the Indian interior experiences mean temperatures over , while maximum temperatures often exceed In the hot months of April and May, western disturbances, with their cooling influence, may still arrive, but rapidly diminish in frequency as summer progresses. Notably, a higher frequency of such disturbances in April correlates with a delayed monsoon onset (thus extending summer) in northwest India. In eastern India, monsoon onset dates have been steadily advancing over the past several decades, resulting in shorter summers there. Altitude affects the temperature to a large extent, with higher parts of the Deccan Plateau and other areas being relatively cooler. Hill stations, such as Ootacamund ("Ooty") in the Western Ghats and Kalimpong in the eastern Himalayas, with average maximum temperatures of around , offer some respite from the heat. At lower elevations, in parts of northern and western India, a strong, hot, and dry wind known as the loo blows in from the west during the daytime; with very high temperatures, in some cases up to around ; it can cause fatal cases of sunstroke. Tornadoes may also occur, concentrated in a corridor stretching from northeastern India towards Pakistan. They are rare, however; only several dozen have been reported since 1835.

Муссондық

Оңтүстік-батыстағы жазғы муссон – төрт айға созылатын кезең, онда Үндістан ауа райына күшті конвективті дауылдар басымдық етеді, және ол Жердегі ең өнімді жауын-шашын маусымы болып табылады. Оңтүстік-шығыс пассаттарынан пайда болатын, Оңтүстік Үнді мұхитының үстіндегі жоғары қысымдық аймақтан бастау алатын муссондық сулар Үндістанның жылдық жауын-шашынының 80% астамын қамтамасыз етеді. Оңтүстік Азиядағы төмен қысымдық аймаққа тартылып, оңтүстік-батыстан Үндістанға ылғалды ауа әкелетін желдер тудырады. Бұл ағындар жергілікті реактивті ағынның солтүстікке қарай жылжуының нәтижесінде пайда болады, ал бұл өз кезегінде Тибет және Үндістан субконтинентінің үстіндегі жазғы температураның көтерілуіне байланысты. Реактивті ағын Гималай тауларының оңтүстігінен Тибеттің солтүстігіне ауысқанда пайда болатын бос кеңістік жылы, ылғалды ауаны өзіне тартады. Бұл өзгерістердің басты себебі – жаз айларында Орталық Азия мен Үнді мұхиты арасындағы температураның айырмашылығы. Бұған қоса, әдетте экваторлық аралық конвергенция аймағы (ITCZ) – ауа райының өте тұрақсыз, төмен қысымдық белдеуі маусымдық түрде солтүстікке қарай Үндістанға жылжумен қатар жүреді. Тибет қыраттарының көтерілуі, 34-49 миллион жыл бұрын болған эоцен-олигоцен кезеңіне сәйкес келіп, жаһандық суыну мен құрғақшылықтың күшті эпизоды, осы жүйені қазіргі күшіне жеткізді. Оңтүстік-батыс муссоны екі тармаққа бөлінеді: Бенгал шығанағы тармағы және Араб теңізі тармағы. Соңғысы Тар шөлінің үстіндегі төмен қысымдық аймаққа қарай созылады және Бенгал шығанағы тармағынан шамамен үш есе күшті. Муссон әдетте 25 мамырда Үндістан аумағына жетеді, Бенгал шығанағындағы Андаман және Никобар аралдарына соққы береді. 1 маусымда Үндістанның Малабар жағалауына жақын жерге жетеді. 9 маусымда Мумбаиға, ал 29 маусымда Делиге жетеді. Бастапқыда Капур жағалауынан солтүстік-шығысқа қарай Коморин мүйісінен Ориссаға дейін созылатын Бенгал шығанағы тармағы, солтүстік-батысқа бұрылып Индо-Ганг жазығына қарай жылжиды. Араб теңізі тармағы солтүстік-шығысқа қарай Гималай тауларына қарай қозғалады. Шілде айының бірінші аптасында елдің барлық аймақтары муссон жаңбырына тап болады. Орташа есеп бойынша, Оңтүстік Үндістанда Солтүстік Үндістанға қарағанда көбірек жауын-шашын жауады. Дегенмен, Солтүстік-Шығыс Үндістан ең көп жауын-шашын алады. Муссон бұлттары тамыз айының соңында Солтүстік Үндістаннан шегіне бастайды, ал 5 қазанға дейін Мумбаиден толығымен кетеді. Қыркүйек айында Үндістан суыған сайын оңтүстік-батыс муссоны әлсірейді. Қараша айының соңына қарай ол елді толығымен тастап кетеді. Муссон жаңбыры Үндістан экономикасының жағдайына әсер етеді. Үндістанның ауыл шаруашылығында 600 миллион адам жұмыс істейді және ол ұлттық ЖІӨ-нің 20% құрайды, сондықтан жақсы муссон жағдайы экономиканың өркендеуімен байланысты. Муссонның нашарлауы немесе сәтсіздігі (құрғақшылық) ауыл шаруашылығында кең ауқымды шығындарға және экономикалық өсудің айтарлықтай төмендеуіне әкеледі. Алайда, мұндай жаңбырлар температураны төмендетіп, жер асты суларын және өзендерді толықтыруға мүмкіндік береді.

The southwest summer monsoon, a four month period when massive convective thunderstorms dominate India's weather, is Earth's most productive wet season. A product of southeast trade winds originating from a high pressure mass centred over the southern Indian Ocean, the monsoonal torrents supply over 80% of India's annual rainfall. Attracted by a low pressure region centred over South Asia, the mass spawns surface winds that ferry humid air into India from the southwest. These inflows ultimately result from a northward shift of the local jet stream, which itself results from rising summer temperatures over Tibet and the Indian subcontinent. The void left by the jet stream, which switches from a route just south of the Himalayas to one tracking north of Tibet, then attracts warm, humid air. The main factor behind this shift is the high summer temperature difference between Central Asia and the Indian Ocean. This is accompanied by a seasonal excursion of the normally equatorial intertropical convergence zone (ITCZ), a low pressure belt of highly unstable weather, northward towards India. This system intensified to its present strength as a result of the Tibetan Plateau's uplift, which accompanied the Eocene–Oligocene transition event, a major episode of global cooling and aridification which occurred 34–49 Ma. The southwest monsoon arrives in two branches: the Bay of Bengal branch and the Arabian Sea branch. The latter extends towards a low pressure area over the Thar Desert and is roughly three times stronger than the Bay of Bengal branch. The monsoon typically breaks over Indian territory by around 25 May, when it lashes the Andaman and Nicobar Islands in the Bay of Bengal. It strikes the Indian mainland around 1 June near the Malabar Coast of Kerala. By 9 June, it reaches Mumbai; it appears over Delhi by 29 June. The Bay of Bengal branch, which initially tracks the Coromandal Coast northeast from Cape Comorin to Orissa, swerves to the northwest towards the Indo Gangetic Plain. The Arabian Sea branch moves northeast towards the Himalayas. By the first week of July, the entire country experiences monsoon rain; on average, South India receives more rainfall than North India. However, Northeast India receives the most precipitation. Monsoon clouds begin retreating from North India by the end of August; it withdraws from Mumbai by 5 October. As India further cools during September, the southwest monsoon weakens. By the end of November, it has left the country. Monsoon rains affect the health of the Indian economy; as Indian agriculture employs 600 million people and constitutes 20% of the national GDP, good monsoons correlate with a booming economy. Weak or failed monsoons (droughts) result in widespread agricultural losses and substantially hinder overall economic growth. Yet such rains reduce temperatures and can replenish groundwater tables and rivers.

Муссоннан кейінгі кезең

Моссоннан кейінгі немесе қазаннан желтоқсанға дейінгі күз айларында басқа бір муссон циклі, солтүстік-шығыс (немесе "қайта оралу") муссоны Үндістанның көптеген аймақтарына құрғақ, салқын және тығыз ауа массаларын әкеледі. Жел Гималай тауларынан шығып, елдің оңтүстік-батысына қарай соғады, нәтижесінде аспан ашық және күн шуақты болады. Үндістанның метеорологиялық департаменті (IMD) және басқа да көздер бұл кезеңді төртінші ("моссоннан кейінгі") маусым деп атаса да, басқа көздер тек үш маусымды белгілейді. Бұл кезеңнің ұзақтығы орналасқан жерге байланысты қазан мен қараша айлары аралығында, оңтүстік-батыс муссонының ең жоғары нүктесінен кейін басталады. Жауын-шашын азаяды және өсімдіктер кеуіп кетуге бастайды. Үндістанның көп бөлігінде бұл кезең ылғалды маусымнан құрғақ маусымға өтуді білдіреді. Оңтүстік аймақтардағы күнделікті орташа ең жоғары температуралар аралығында өзгереді. Солтүстік-шығыс муссоны қыркүйек айында басталып, моссоннан кейінгі маусымдар арқылы жалғасады және наурыз айында ғана аяқталады. Ол жазғы муссонға керісінше, бұрын ылғалдылығын жоғалтқан желдерді мұхитқа қарай алып жүреді. Олар Үндістанды солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай диагональ бойынша кесіп өтеді. Алайда, Бенгал шығанағының Үндістанның шығыс жағалауына жасаған үлкен ойысы, ағындар Коморин мүйісіне және Тамил Надудың қалған бөлігіне жеткенге дейін ылғалдануын білдіреді. Осының салдарынан, аталған штат, сондай-ақ Кераланың кейбір аймақтары моссоннан кейінгі және қысқы кезеңдерде айтарлықтай жауын-шашынға тап болады. Дегенмен, Батыс Бенгалия, Одиша, Андхра-Прадеш, Карнатака және Мумбаидың кейбір бөліктері де солтүстік-шығыс муссонынан шамалы жауын-шашын алады.

Статистика

Төменде таңдалынып алынған Үндістан қалаларының температурасы және жауын-шашын деректері келтірілген. Бұл деректер Үндістанның негізгі климат түрлерінің толық көрінісін береді. Сандар Үндістан метеорологиялық департаменті қолданатын төрт маусымдық жіктеу схемасы бойынша топтастырылған, сондай-ақ жылдық орташа және жалпы сомалары да көрсетілген.

Апат

Климатқа байланысты табиғи апаттар үнді халқының өміріне және мүлкіне зор шығын келтіреді. Құрғақшылықтар, тасқын сулар, циклон, қар көшкіндері, күшті жаңбырлар салдарынан туындаған көшкіндер мен қарлы борандар ең үлкен қауіпті құрайды. Басқа қауіптердің қатарында, әдетте солтүстіктен оңтүстікке қарай жылжып, Солтүстік Үндістанда көптеген мүлікті зақымдайтын және шөл аймақтардан көп мөлшерде шаң әкелетін жазғы құмды дауылдар бар. Сондай-ақ, Үндістанның кейбір аймақтарында да жиі болатын бұршақтар күріш және бидай сияқты егістерге ауыр зиян келтіреді.

Су тасқыны мен жер сілкінісі

Төменгі Гималайда жер көшкіні жиі болады. Аймақтың төбелерінің жас болуы тұрақсыз тау жыныстарының қалыптасуына себеп болады, олар сығуға бейім. Қысқа мерзімді, жоғары қарқынды жаңбырлар көбінесе шағын жер көшкіндерін тудырады, ал ұзақ мерзімді, төмен қарқынды жаңбырлар ірі масштабты, апатты жер көшкіндерін тудырады. Халық санының өсуі және даму қысымы, әсіресе орман шаруашылығы мен туризмден туындаған, орманды жоюға алып келеді. Нәтижесінде, жалаңаштанған беткейлер жер көшкінінің ауырлығын күшейтеді, себебі ағаштар судың төмен ағынын тоқтатады. Батыс Гат тауларының кейбір бөліктері де аз қарқынды жер көшкіндерінен зардап шегеді. Қар көшкіндері Джамму және Кашмирде, Химачал-Прадеште, Уттаракхандта, Сиккимде және Аруначал-Прадеште болады. Су тасқыны – Үндістандағы ең көп кездесетін табиғи апат. Ауыр оңтүстік-батыс муссонды жаңбырлар Брахмапутра және басқа да өзендердің арналарын кеңейтіп, айналасындағы жерлерді су басады. Олар күріш шаруаларына үлкен сенімділікпен табиғи суару және тыңайту көзін ұсынады, бірақ су тасқыны мыңдаған адамдардың өмірін алып, миллиондаған адамды қоныстандыруға әкелуі мүмкін. Муссонның артық, тұрақсыз немесе мерзімінен бұрын жаууы да егінді шайып кетіруге немесе жоюға себеп болуы мүмкін. Үндістанның барлық аймағы су тасқынына бейім, ал соңғы ондаған жылдарда Үндістанның орталық бөлігінде кенеттен су тасқыны және құйындар сияқты экстремалды жауын-шашын оқиғалары жиілеуде, бұл температураның өсуімен сәйкес келеді. Жауын-шашынның орташа жылдық көлемі тұрақты болып қалуда, себебі орташа жаңбыр жасайтын ауа райы жүйелерінің саны азайып барады.

Тропикалық циклондар

Тропикалық циклон – тропикалық аймақтан пайда болатын күшті дауылдар, олар Үндістанның жағалау аймақтарында тұратын мыңдаған адамдарға әсер етуі мүмкін. Тропикалық циклогенез, әсіресе, Үнді мұхитының солтүстік бөлігінде және Бенгал шығанағында жиі кездеседі. Циклонмен бірге күшті жаңбырлар, дауыл толқындары және жел соғады, бұл зардап шеккен аймақтарға көмек пен жабдықтама жеткізуді қиындатады. Солтүстік Үнді мұхиты бассейнінде циклон маусымы сәуірден желтоқсанға дейін созылады, ал ең белсенді кезеңі мамыр мен қараша аралығында болады. Жыл сайын шамамен сегіз дауыл пайда болады, олардың екеуі нағыз тропикалық циклонға айналады. Орташа есеп бойынша, ірі (3-ші санат немесе одан жоғары) циклон екі жылда бір рет пайда болады. Жаз айларында Бенгал шығанағы қатты қызып, ылғалды және тұрақсыз ауа массаларын тудырады, олар циклонға айналады. 1737 жылғы Калькутта циклоны, 1970 жылғы Бхола циклоны және 1991 жылғы Бангладеш циклоны Үндістанға соққан ең күшті циклонның қатарына жатады, олар Шығыс Үндістан мен көрші Бангладештің жағалауларын қиратты. Жыл сайын Батыс Бенгалия, Одиша, Андхра-Прадеш және Тамил Наду штаттарында жаппай өлім мен мүліктің жойылуы туралы хабарлар таралады. Үндістанның батыс жағалауы, Араб теңізімен шектесетін аймақ, циклонға сирек тап болады; олар негізінен Гуджарат және Махараштра штаттарына соқтығысады, ал Керала штатында одан да сирек кездеседі. 1999 жылғы Одиша циклоны осы бассейндегі ең күшті тропикалық циклон және Үндістанға соққан ең күшті тропикалық циклон болып табылады. Желдің ең жоғары жылдамдығы сағатына болды, бұл 5-ші санаттағы дауылға тең. Шамамен екі миллион адам үйсіз қалды, тағы 20 миллион адамның өміріне әсер етті. Ресми мәліметтер бойынша, дауылдан 9803 адам қаза тапты, ал бейресми есептер бойынша, қаза болғандардың саны 10 000-нан асып кеткен.

Құрғақшылық

Үндістанның ауыл шаруашылығы су көзі ретінде муссонға қатты тәуелді. Үндістанның кейбір аймақтарында муссонның жетіспеуі су тапшылығына алып келеді, нәтижесінде егін өнімділігі орташа деңгейден төмен болады. Бұл әсіресе құрғақшылыққа бейім аймақтарда, атап айтқанда Оңтүстік және Шығыс Махараштра, Солтүстік Карнатака, Андхра-Прадеш, Батыс Орисса, Гуджарат және Раджастан штаттарында байқалады. Бұрынғыда құрғақшылықтар Үндістанда ірі ашаршылықтарға себеп болған. Олардың қатарында 1770 жылғы Бенгалия ашаршылығы, онда зардап шеккен аймақтарда халықтың үштен бірі қаза тапты; 1876-1877 жылдардағы ашаршылық, оның салдарынан бес миллионнан астам адам көз жұмды; 1899 жылғы ашаршылық, онда 4,5 миллионнан астам адам қайтыс болды; сондай-ақ 1943 жылғы Бенгалия ашаршылығы, онда бес миллионнан астам адам аштықтан және ашаршылыққа байланысты аурулардан көз жұмды. Мұндай ауыр құрғақшылықтың барлық эпизодтары Эль-Ниньо-Оңтүстік тербелісі (ENSO) құбылысымен байланысты. Эль-Ниньомен байланысты құрғақшылықтар Үндістанның ауыл шаруашылығы өнімділігінің мерзімік төмендеуіне де ықпал еткен. Дегенмен, ENSO құбылыстары, Үнді мұхитында теңіз бетінің температурасының қалыптыдан жоғары болған кезеңдерде, мысалы, 1997 және 1998 жылдары шамамен бірнеше градусқа дейін, мұхиттан буланудың артуына және Үндістан аумағында жауым-шашынның күшеюіне әкелді. Мұндай аномалиялар 1990 жылдары басталған ұзаққа созылған жылы кезеңде орын алды. Керісінше, әдеттегідей Үнді мұхитының оңтүстігіндегі жоғары қысымды ауа массасының орнына, ENSO құбылысымен байланысты мұхиттық төмен қысымды конвергенциялық орталық пайда болады; ол Орталық Азиядан құрғақ ауаны үздіксіз тартып, ылғалды жазғы муссон маусымында Үндістанды құрғатады. Осы ауа ағынының өзгеруі Үндістандағы құрғақшылықтарға себеп болады. ENSO құбылысының Тынық мұхитының орталық бөлігіндегі теңіз бетінің температурасын қаншалықты көтеруі, құрғақшылықтың ауқымын анықтайды.

Жылу толқындары

2005 жылғы зерттеуде 1991-2000 жылдар аралығында 1971-1980 және 1981-1990 жылдар аралығындағы кезеңмен салыстырғанда, жылу толқындарының жиілігі, ұзақтығы және географиялық аумағы айтарлықтай артқандығы анықталды. 1998 жылы Орисса штатында болған қатты ыстықтан шамамен 1300 адам қаза тапты. Байқауларға сүйенсек, 2005 жылға дейін Үндістанда жылу толқындарынан туындаған өлім-жітім көбейген. 2015 жылы Үндістандағы жылу толқыны 2500-ден астам адамның өмірін қиды. 2024 жылдың сәуір айында Үндістан метеорологиялық департаменті (IMD) сәуір және маусым айлары аралығындағы үш айлық кезеңде, әдеттегі төрт-сегіз күндік мерзімнен шамамен он-жиырма күнге созылатын жылу толқыны күтілетінін болжады.

Төтенше температура: төмен

Үндістанның ең төменгі температурасы Ладакхтың Драс қаласында тіркелді. Алайда, Билафонд Ла және Сиа Ла маңындағы Сиачен мұздығында температура -50°C-тан төмен түсіп, қарлы борандар желдің жылдамдығы сағатына 120 километрден асып, Бофорт шкаласы бойынша 12 балға – ең жоғары деңгейге – жетеді. Сиачен қақтығысында шамамен 15000 үнді және пакистан сарбазының қаза болуының басты себебі жауынгерлік қимылдар емес, осы ауқымды қиын жағдайлар болды.

Төтенше температура: жоғары

Үндістанда ең жоғары температура 2016 жылдың 19 мамырында Раджастан штатының Жодхпур ауданындағы Фалоди қаласында тіркелді. Бұған дейін ең жоғары сенімді температура 1955 жылы Раджастан штатының Альвар қаласында тіркелген. Үндістан метеорологиялық департаменті 2005 жылы Одиша штатындағы өлшемдердің дұрыстығына күмән келтіреді.

Жаңбыр

Мегалайяның солтүстік-шығысындағы таулы аймақта орналасқан Маусинрам ауылындағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері Азияда және, мүмкін, Жер бетінде ең жоғары көрсеткішті құрайды. Ауылдың биіктігі - 2200 метр. Ол Гималай тауларына және Бенгал шығанағына жақын орналасқандықтан, осы факторларға байланысты осындай жағдай қалыптасқан. Алайда, шығысқа қарай орналасқан Черрапунжи қаласында ғана метеорологиялық кеңсе болғандықтан (Маусинрамда ешқашан болған емес), әлемдегі ең ылғалды орын ресми түрде Черрапунжи деп есептеледі. Соңғы жылдары Черрапунжи-Маусинрам аймағында жыл сайын шамамен 200-300 миллиметр жаңбыр жауады, бірақ Черрапунжиде шамамен екі жыл бойы күнделікті жаңбыр жауған кездер болған. Үндістандағы бір тәулік ішіндегі ең көп жауын-шашын 2005 жылдың 26 шілдесінде Мумбайда жауды, нәтижесінде болған ауқымды су тасқынынан 900-нан астам адам қаза тапты.

Қар

Жамму және Кашмирдің шалғай аймақтары, мысалы, шығыстағы Барамулла ауданы және оңтүстік-шығыстағы Пир-Панжал жотасында өте көп қар жауады. Кашмирдегі ең көп қар жауғаны 1967 жылғы ақпан айында Гүлмаргта тіркелген, бірақ IMD бірнеше Кашмир аудандарында қардың қалыңдығына қарай тіркелген. 2005 жылғы ақпан айында төрт күн ішінде батыстан келген ауа райының өзгеруінен мемлекеттің бір бөлігіне өте көп қар жауды, нәтижесінде 200-ден астам адам қаза тапты.

Атмосфераның ластануы

Солтүстік-батыс Үндістандағы биомассаның өртелуінен пайда болған қалың тұман мен түтін, сондай-ақ Солтүстік Үндістандағы ірі өнеркәсіптік қалалардың ауа ластануы көбінесе Ганг алқабында жиналады. Батыстан соққан желдер Тибет таулы аймағының оңтүстік жиегімен аэрозольдерді Үндістанның шығысына және Бенгал шығанағына қарай жеткізеді. Гималайдың оңтүстік жиегіндегі желдермен биікке көтерілген шаң мен қара көміртек, қысқа толқынды сәулеленуді сіңіріп, Тибет таулы аймағындағы ауаны қыздыруы мүмкін. Аэрозольдің сіңіруінен туындаған атмосфераның жалқы жылуы ауаны қыздырып, жоғары қарай конвекцияны күшейтеді, бұл тропосфераның ортаңғы қабаттарындағы ылғалдың концентрациясын арттырып, аэрозольдің одан әрі қызуын стимулдайтын оң кері байланысқа себеп болады.