Солтүстік Кавказ: Ингушетияның тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Солтүстік Кавказдағы Ресей Федерациясы

Солтүстік Кавказдағы қарулы қарсылықтың салдарынан Ингушетия Ресейдің ең кедей және тұрақсыз аймақтарының бірі болып қала береді. Соңғы жылдары зорлық-зомбылық басылса да, көршілес Чеченстандағы қарулы қарсылық кейде Ингушетияға да тарап кететін. 2008 жылы Human Rights Watch ұйымының мәліметтері бойынша, республикада жемқорлық, бірқатар резонансты қылмыстар (оның ішінде мемлекеттік қауіпсіздік күштерінің бейбіт тұрғындарды ұрлап алуы және өлтіруі), үкіметке қарсы наразылықтар, әскерилер мен офицерлерге жасалған шабуылдар, Ресей әскерлерінің артық өкілеттіктерді пайдалануы және адам құқықтары жағдайының нашарлауы байқалады. Бұған қарамастан, Ингушетиядағы өмір сүру ұзақтығы 80,52 жылды құрайды, бұл Ресейдегі ең жоғары көрсеткіш. Екінші орындағы Дағыстанды шамамен 4 жылмен басып озады.

Этимология

Ингушетия атауы ингуш халқының орыс тіліндегі атынан шыққан, ал ол өз кезегінде ежелгі ингуш ауылы Ангушттан және грузин тіліндегі "эти" жұрнағынан туындаған. Ингуш тіліндегі атауы – Гӏалгӏайче (Галгайче). 1920-1930 жылдары Ингуш автономиялық облысы үшін біртұтас атау әлі қалыптаспаған. Облыс ресми түрде Ингушетия деп аталғанымен, Яковлев, Николай Феофанович және Семёнов, Леонид Петрович сияқты ғалымдар оның дұрыс атауы – Ингушия деп санайтын.

Солтүстік Кавказ Таулы Республикасының құрамында

1917 жылы 21 желтоқсанда Ингушетия, Чечня және Дагестан Ресейден тәуелсіздік алды және "Солтүстік Кавказдың Біріккен тау тұрғындары" (сонымен қатар Солтүстік Кавказ Таулы Республикасы деп те аталады) деген бір мемлекет құрды. Оны Орталық державалар (Германия, Австро-Венгрия және Түркия), Грузия және Әзірбайжан (олар 1918 жылы Ресейден тәуелсіздік алды) тәуелсіз мемлекет ретінде мойындады. Мысалы, Анна Зелькина 1918 жылғы мамыр айында тәуелсіздікті алғаш мойындаған ел – Түркия болғанын жазады: Солтүстік Кавказдың бірінші құрылтайы Солтүстік Кавказ еркін мемлекетінің уақытша үкіметін (СевероКавказское Свободное Государство) құрды және 1918 жылғы мамыр айында Солтүстік Кавказ Республикасының құрылуын жариялады. Оны мойындаған жалғыз мемлекет – Түркия болды. Кейін Германия және басқалары да оған қосылды. П. Косоктың сөзінше: Әзірбайжан мен Армения (28 мамыр 1918). Содан кейін үш мемлекет те Түркиямен тәуелсіздік туралы шарттар жасасты, ол да Солтүстік Кавказдың тәуелсіздігін мойындады және 1918 жылғы 8 маусымда онымен достық туралы шарт жасады. Содан кейін Германияның ерекше өкілдігінің басшысы генерал фон Лоссов пен Солтүстік Кавказ сыртқы істер министрі Баммат арасында дипломатиялық ноталар алмасылды, нәтижесінде Германия Солтүстік Кавказдың тәуелсіздігін де-факто мойындады. Британдық соғыс кеңсесінің мәліметінше, немістер Ингушетияда әскери база құруға тырысты: неміс басшылығының мақсаты – ингуш аумағында неміс полктерінің болуын қамтамасыз ету. Ингуштер Терек аймағына кіруге тырысатын кез келген шетелдік қарулы күштердің барлық әрекеттерін өздеріне жасалған шабуыл ретінде қарастырады және ингуштер мұндай әрекеттерге барлық күштерімен қарсы тұрады деп мәлімдеді. Жаңа мемлекеттің астанасы Темірханшураға (Дагестан) көшірілді. Мемлекеттің алғашқы премьер-министрі болып чеченнің көрнекті мемлекет қайраткері Тапа Чермоев сайланды; екінші премьер-министр – ингуш мемлекет қайраткері Васан Гирей Джабагиев, ол сонымен қатар 1917 жылы ел Конституциясын жасаған автор болды. 1920 жылы ол үшінші мерзімге қайта сайланды. 1921 жылы орыстар шабуыл жасап, елді басып алып, күштеп Кеңес мемлекетіне қосты. Кавказ тәуелсіздігі үшін соғысы жалғасты, ал үкімет эмиграцияға кетті.

On 21 December 1917 Ingushetia, Chechnya, and Dagestan declared independence from Russia and formed a single state called the "United Mountain Dwellers of the North Caucasus" (also known as Mountainous Republic of the Northern Caucasus), which was recognized by Central Powers (Germany, Austro Hungary and Turkey), Georgia, and Azerbaijan (which declared their independence from Russia in 1918) as an independent state. For example, Anna Zelkina writes that in May 1918 the first country to recognize independence was Turkey:
The First Congress of the North Caucasus formed a Provisional Government of the North Caucasian Free State (SeveroKavkazskoye Svobodnoye Gosudarstvo) and in May 1918 declared the establishment of the North Caucasian Republic. The only country to recognize it was Turkey. Later Germany and others followed the recognition. According to P. Kosok:
Azerbaidzhan and Armenia (May 28, 1918). All three states then concluded independent treaties with Turkey, which similarly acknowledged the independence of the Northern Caucasus and concluded a treaty of friendship with it on June 8, 1918. An exchange of diplomatic notes then took place between the head of the German Extraordinary Delegation, General von Lossov, and the North Caucasian Minister of Foreign Affairs, Bammat, resulting in the de facto recognition by Germany of the independence of the Northern Caucasus. According to the British War Office, Germans tried to establish the military base in Ingushetia: the German Command with the object of securing the presence of German regiments within Ingush territory. The Ingushi declare that all attempts of any foreign armed force to enter into the Terek region will be regarded by the Ingushi as an attack upon themselves, and the Ingushi will oppose all their forces to such attempts. The capital of the new state was moved to Temir Khan Shura (Dagestan). The first prime minister of the state was elected Tapa Chermoyev, a Chechen prominent statesman; the second prime minister was Ingush statesman Vassan Girey Dzhabagiev who also was the author of the Constitution of the land in 1917. In 1920 he was reelected for a third term. In 1921 Russians attacked and occupied the country and forcefully merged it with the Soviet state. The Caucasian war for independence continued and the government went into exile.

1944 жылғы геноцид

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылы неміс әскерлері Солтүстік Кавказға енді. Үш апта ішінде немістер Солтүстік Кавказдың жартысынан астамын басып алды. Олар тек екі чечен-ингуш қаласында – Малгобек пен Орджоникидзеде (әрі қарай "Владикавказ" деп аталады) Чечен-Ингуш АССР-інің тумаларының батыл қарсылығына тап болды. 1944 жылдың 23 ақпанында ингуштар мен шешендер нацистермен байланыс жасады деген жалған айып тағылды. Кеңес басшысы Иосиф Сталиннің бұйрығымен "Лентиль" операциясы аясында бүкіл ингуш және шешен халқы Қазақстан, Өзбекстан және Сібірге жер аударылды. Олардың көп бөлігі сол кезде майдан даласында соғысып жатқан болатын. Жер аударудың алғашқы кезеңі американдық Studebaker жүк көліктерімен жүзеге асырылды, олар қашуды болдырмау үшін депортацияланғандардың үстіне үш пулемет ұясы орнатылған арнайы түрлендірілген еді. Америкалық тарихшы Норман Неймарк былай деп жазады: Депортацияланғандар теміржол станцияларына жиналды, ал екінші кезеңде мал вагондарына тиеліп, көшірілді. Сапар барысында немесе жер аударудың алғашқы жылында халықтың 30%-ға дейін қаза тапты. "Прагалық күзетші ит" басылымы "жер аударудың алғашқы жылдарында шешендер мен ингуштардың шамамен жартысы аштықтан, суықтан және аурулардан қайтыс болды" деп мәлімдейді. 2004 жылы Еуропа Парламенті осы депортацияны геноцид деп таныды. Жер аударудан кейін ингуштардың кеңес үкіметіне қарсы күресі қайта жаңғырды. Депортациядан қашқандар, соның ішінде депортация кезінде тауларда мал өріп жүрген қойшылар, Ингушетиядағы орыс әскерлеріне үнемі шабуыл жасайтын партизандық топтар құрды. Партизандық топтарды Ахмет Хучбаров, Цитскиев ағайындары және ингуш снайпері Лайсат Байсарова басқарды. 1977 жылы КГБ қызметкерлері соңғы ингуш партизанын өлтірді, ал Байсарова ешқашан қолға түспеді не өлтірілмеді. Чечен және ингуш тіл біліміне маманданған американдық профессор Йоханна Николс депортацияның себептерін түсіндірді:

Орталық Азиядан оралғаннан кейін

13 жылдық сүргіннен кейін ингуштарға Чечен-Ингушетияға (бірақ Орджоникидзеге, басқаша айтқанда "Владикавказға" немесе Пригородный ауданына емес) қайта оралуға рұқсат берілді. Ингушетияның аумағының көп бөлігі осетиндермен қоныстандырылған, ал аймақтың бір бөлігі Солтүстік Осетияға берілді. Қайтып келген ингуштар осетиндер тарапынан үлкен қарсылыққа тап болды. Ингуштар өз үйлерін осетиндер мен орыстардан қайта сатып алуға мәжбүр болды. Осы қиындықтар мен әділетсіздіктер 1973 жылғы 16 қаңтарда Грозныйде бейбіт ингуш наразылығына әкелді, ол Кеңес әскерлерімен жаншылды басып тасталды. 1989 жылы ингуштар басқа ұлттармен бірге, қуғын-сүргінге ұшырағандардың қатарында, толыққанды ақталуға ие болды.

Кеңес Одағынан кейінгі кезең

1991 жылы шешендер Кеңес Одағынан тәуелсіздік жариялап, Чечен Ичкерия Республикасын құрғанда, ингуштар Чечен-Ингуш Республикасынан бөлінуге шешім қабылдады. Бұл халық қалауымен бекітілді және 1992 жылы ингуштар Осетиямен болатын қақтығысты бейбіт жолмен шешу мақсатында, сондай-ақ, ресейліктердің адалдығына баға ретінде жерлерін қайтарып беретініне үміттене отырып, жаңа құрылған Ресей Федерациясына қосылды.

1992 жылғы этникалық тазалау

Алайда, Солтүстік Осетиядағы этникалық шиеленістерді осетиялық ұлтшылдар ұйымдастырды (Хельсинкидегі Human Right Watch мәліметінше), бұл 1992 жылдың қазан-қараша айларында Осетия-Ингуш қақтығысында зорлық-зомбылықтың өршуіне әкелді, осымен ингуш халқының тағы бір этникалық тазалануы басталды. Солтүстік Осетияның Пригородный ауданында 60 мыңнан астам ингуш азаматы үйлерінен қуылды. Бұл туралы адам құқықтары жөніндегі «Мемориал» және «Mashr» ұйымдары хабарлады. Ингушетияда көтерілісшілердің шабуылдары көбейді, әсіресе Ресей қауіпсіздік күштерінің саны үш есеге артқаннан кейін. Мысалы, Ресейдің бір жаңалық агенттігі хабарлағандай, Ингушетияда орыс ұлтының мектеп мұғалімін өлтіргені үшін екі орыс және осетин әскери қызметкері кінәлі болды. Сол қылмысты шешкен ингуш полициясының тергеушісі Исса Мерзхоев, қылмыскерді анықтағаннан кейін көп ұзамай «белгісіз» шабуылдаушылар тарапынан атылып өлтірілді. 2008 жылдың 24 наурызында көлік жарылып, кем дегенде төрт адам жарақаттанды. Осы айларда жергілікті полиция қызметкерлері мен қауіпсіздік күштеріне бағытталған зорлық-зомбылық күшейді. 2008 жылдың қаңтар айында Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі, көтерілісшілердің бірнеше шабуылды дайындап жатқаны туралы ақпарат алғаннан кейін Ингушетияда «терроризмге қарсы» операциясын бастады. 2008 жылдың тамызында Грузия мен Оңтүстік Осетия арасында соғыс басталды, оған Ресей Федерациясы да қатысты. Соғыс басталғаннан кейін «белгісіз» күштердің ингуш азаматтарына шабуыл жасауы немесе оларды ұрлауы тоқтап қалды. Ресей әскерлерінің көп бөлігі Солтүстік және Оңтүстік Осетияға ауыстырылды. 31 тамыз күні 2008 жылы Ингуш оппозициясының жетекшісі және ingushetiya.ru сайтының иесі Магомед Евлоев Ресей қауіпсіздік күштері тарапынан өлтірілді. Осыған дейін, Ресейдің мойындамаған оппозициялық тобы – Ингушетияның Халық Парламенті (Мехк Кхел) Ресейдің жартылай тәуелсіз республикасының тәуелсіздігін мойындауды талап еткен болатын, ал оппозициялық белсенді Магомед Хазбиев: «Біз Еуропа немесе Америкадан Ресейден бөлінуімізді сұрауымыз керек», – деп мәлімдеді. 2008 жылдың 18 қазанында Назранға жақын жерде Ресейдің әскери колоннасы гранаталық шабуылға ұшырап, автоматтан атылды. Ресейлік ресмилердің мәлімдемесіне сәйкес, бұл шабуылға жергілікті мұсылман сепаратистері кінәлі, нәтижесінде екі сарбаз қаза тауып, кем дегенде жеті адам жарақат алды. Ингуш оппозициясының деректері бойынша, 40-тан 50-ге дейін орыс сарбаздары қаза тапқан. 2008 жылдың 30 қазанында Зязиков лауазымынан босатылды (өзінің айтуынша, ол өз еркімен отставкаға кетті). Келесі күні Дмитрий Медведев Юнус Бек Евкуровты президенттік лауазымға ұсынды және Ингушетия Халық Ассамблеясы оны президент етіп бекітті (кейін Президент атағы Бас етіп өзгертілді). Бұл шешімді Ресейдің ірі саяси партиялары мен ингуш оппозициясы қолдады. Евкуровтың қазіргі билігі кезінде Ингушетия бұрынғыдан гөрі тынышталды және Ресей үкіметінің кейбір белгілерін көрсетуде. Полиция қызметкерлеріне жасалған шабуылдар 40%-ға, ал ұрлаулар 80%-ға азайды.

However, ethnic tensions in North Ossetia which were orchestrated by Ossetian nationalists (per Helsinki Human Right Watch), led to an outbreak of violence in the Ossetian–Ingush conflict in October–November 1992, when another ethnic cleansing of the Ingush population started. Over 60,000 Ingush civilians were forced from their homes in the Prigorodny District of North Ossetia. according to Human rights watchdogs Memorial and Mashr. The number of rebel attacks in Ingushetia rose, especially after the number of Russian security forces was tripled. For example, according to a Russian news agency a murder of an ethnic Russian school teacher in Ingushetia was committed by two ethnic Russian and ethnic Ossetian soldiers; Issa Merzhoev the Ingush Police detective who solved the crime was shot at and killed by "unknown" assailants shortly after he had identified the murderer. At least four people were injured when a vehicle exploded on 24 March 2008. An upsurge in violence in these months targeted local police officers and security forces. In January 2008, the Federal Security Service of the Russian Federation launched a "counter terrorism" operation in Ingushetia after receiving information that insurgents had been preparing a series of attacks. Early in August 2008, the war between Georgia and South Ossetia broke out, in which the Russian Federation subsequently became involved. After the outbreak of the war, there were virtually no more attacks or abductions of Ingush civilians by "unknown" forces. Most of the Russian forces were transferred to North and South Ossetia 31 August 2008 Magomed Yevloyev, the head of Ingush opposition and the owner of the website ingushetiya. ru, was killed by Russian security forces Shortly before the unrecognised opposition group People's Parliament of Ingushetia Mekhk Kkhel called for the recognition of the Russian semi autonomous republic's independence, opposition activist Magomed Khazbiyev proclaimed, "We must ask Europe or America to separate us from Russia." On 18 October 2008, a Russian military convoy came under grenade attack and machine gun fire near Nazran. Official Russian reports of the ambush, which has been blamed on local Muslim separatists, said two soldiers were killed and at least seven injured. Reports from Ingush opposition sources suggested as many as forty to fifty Russian soldiers were killed. On 30 October 2008, Zyazikov was dismissed from his office (he himself claimed he resigned voluntarily). On the next day, Yunus Bek Yevkurov was nominated by Dmitry Medvedev and approved as President by the People's Assembly of Ingushetia (later the title President was renamed Head). This move was endorsed by major Russian political parties and by the Ingush opposition. Under the current rule of Yevkurov, Ingushetia seems much calmer, showing some semblance of the Russian government. Attacks on policemen have fallen by 40% and abductions by 80%.

Әскери тарих

Профессор Йоханна Николс жазғандай, тарихтың барлық жазбаларында және қайта құруға болатын тарихқа дейінгі кезеңдерде ингуш халқы тек қорғану үшін ғана шайқасқан. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, "Жабайы дивизияның" ингуш полкінен 500 атты әскер неміс "Темір дивизиясына" шабуыл жасады. 1915 жылы орыс-неміс майданындағы Брусиловтың шабуылы кезінде ингуш және чечен полктерінің көрсеткен ерлігін бағалап, Ресей императоры Николай II Терскі облысының генерал-губернаторы Флейшерге телеграмма жолдады: text=Ингуш полкі қар көшкінідей неміс "Темір дивизиясына" шабуылдады. Оған дереу чечен полкі қолдау көрсетті. Ресей тарихында, оның ішінде біздің Преображенский полкіміздің тарихында, ауыр артиллериямен қаруланған жауға атты әскердің шабуыл жасаған жағдайы тіркелмеген: 4,5 мың адам қаза тапты, 3,5 мың адам тұтқынға алынды, 2,5 мың адам жараланды. Бір сағаттан астам уақыт өткен соң, одақтастарымыздың ең үздік армияларында үрей тудырған "Темір дивизия" жойылды. Менің атымнан патша сарайы және бүкіл Ресей армиясы, неміс әскерін талқандаған Кавказдың осы батыр ұлдарының әкелеріне, аналарына, қарындастарына, әйелдеріне және келіндеріне құттықтауларын білдіреді. Ресей батырларға бас иіп, оларды ешқашан ұмытпайды. Мен сіздерге бауырластық сәлем жолдаймын, Николай II, 1915 жылдың 25 тамызы. 1994-1996 жылдары ингуш еріктілері Бірінші шешен соғысында чечендермен бірге шайқасты. Бірнеше оқиғадан басқа (оның ішінде орыс әскерлерінің ингуш азаматтарын өлтіруі), президент Руслан Аушевтың бейбітшілік саясатының арқасында Ингушетия соғыстан көп бөлігін сақтап қалды. Мәскеу 25 мыңға жуық ІІМ және ФСБ әскерін жіберіп, Ингушетиядағы арнайы күштердің санын үш есеге арттырды.

Қарсылық

1800-1860 жылдар: Ресейдің жаулап алуына қарсы көтеріліс. 1860-1890 жылдар: Грузия әскери тас жолы мен Моздокқа ингуш абректерінің шабуылдары. 1890-1917 жылдар: Чечен абрегі Зелимхан Гушмазукаев пен Сагопшидің ингуш абрегі Сулумбек басшылығымен ингуш қарсылығының көтерілісі, ингуш қарсылық күресшісі Бузуртановтың Ингушетияның полковнигі Митникке қарсы жасаған өлтіруі. 1917-1920 жылдар: Ингуш күресшілерінің ресейлік ақ гвардияшылар, казактар, осетиндер және генерал Деникиннің күштеріне қарсы көтерілісі. 1920-1930 жылдар: Ингуш халқының коммунистерге қарсы көтерілісі, ингуш бүлікшісі Ұжаховтың Ингушетияның коммунистік көшбасшысы Черноглазды өлтіруі. Ингуш бүлікшілерінің Ингушетияның коммунистік партиясының жетекшісі Ивановты өлтіруі. 1944-1977 жылдар: Ингуш бүлікшілері ингуш ұлтының жер аударылуы үшін кек алады. Орыс армиясының, НКВД-ның, КГБ-ның көптеген офицерлері қаза тапты. 1992 жыл: Осетиялық-ингуш қақтығысы. Жауынгерлік операцияларда ингуш көтерілісшілері қару-жарақтарды басып алады, кейіннен олар чечендерге беріледі немесе қақтығыс аяқталғаннан кейін ресей армиясына қайтарылады. 1994 жыл. Назран. Ингуш азаматтары Ресей әскерін тоқтатады, брондарын бұрады, Ресей-Чечня соғысында Чечняға қарай аттанған әскери жүк көліктерін өртеп жіберді. Ингуш көтерілісшілерінің қолынан алғашқы ресейлік құрбандар туралы хабарланды. 1994-1996 жылдар: Ингуш көтерілісшілері Грозныйды қорғап, чечен жағында жауынгерлік операцияларға қатысады. 1999-2006 жылдар: Ингуш көтерілісшілері чечен көтерілісшілеріне қосылды, тәуелсіздік соғысы джихадқа айналды. 13 шілде 2001 жыл: Ингуш халқы орыс әскерлері тарихи христиандық ингуш шіркеуі Тхаба Ердиді қоғамдық дәретханаға айналдырғаннан кейін "арамдауға және қорлауға" наразылық білдірді. Ингуштар мұсылман болғамен, олардың христиандық өткенін жоғары бағалайды. 15 қыркүйек 2003 жыл: Ингуш көтерілісшілері бомба жүк көлігін пайдаланып, Магхастағы ФСБ штаб-пәтеріне шабуыл жасады. Ресейдің бірнеше ондаған ФСБ қызметкерлері қаза тапты, соның ішінде Чечен Республикасындағы ФСБ-ны басқаратын аға офицер де бар. Бірнеше қабатты бас басқарма ғимараты қатты зақымдалды. 6 сәуір 2004 жыл: Ингуш көтерілісшілері Ингушетияның президенті болып тағайындалған Ресейдің президенті Мурат Зязиковқа шабуыл жасады. Ол көлікке бомба құйып, жарақат алды. 22 маусым 2004 жыл: Чечен және ингуш көтерілісшілері Ингушетиядағы ресейлік әскерлерге шабуыл жасады. Жүздеген орыс сарбаздары қаза тапты. 10 шілде 2006 жыл: Түнде Чечен саясаткері және боевиктердің басшысы Шамил Басаев және тағы төрт боевик Екажево ауылында жүк көлігі жарылысынан қаза тапты. 31 тамыз 2008 жыл: Магомед Евлоевтің өлтірілуі – Ингуш диссиденті, журналист, заңгер, кәсіпкер және "Ингушетия" жаңалық веб-сайтының иесі, Ресей режимін Ингушетияда қатты сынға алғаны үшін белгілі. Ол ғибадатханада атып өлтірілді. Қайтыс болғаннан кейін марапатталды, оның есімі Бае, Франция және Вашингтон, АҚШ-тағы Журналистер ескерткіштеріндегі тасқа ойылып жазылған. 30 қыркүйек 2008 жыл: Өзін-өзі қаза жасаған бомбалаушы Ингушетияның полициясының жоғары лауазымды адамы Руслан Меириевтің автоколоннасына шабуыл жасады. 10 маусым 2009 жыл: Снайперлер облыстық Жоғарғы соттың бас судьясының орынбасары Аза Газгирееваны балаларын мектепке апарып бара жатқанда өлтірді. Ресейлік ақпарат агенттіктері тергеушілердің айтуынша, ол 2004 жылы ингуш полициясына чечен жауынгерлері жасаған шабуылды тергеген кезінде қаза тапқан болуы мүмкін. 13 маусым 2009 жыл: Екі қарулы адам аймақтың басты қаласы Назранның сыртындағы үйінің қақпасында көлікінен шығып жатқанда бұрынғы вице-премьер Башир Аушевке автоматты қарудан атқан. 22 маусым 2009 жыл: Ингушетияның ресейлік президенті болып тағайындалған Юнус Бек Евкуров президент конвойы өтіп бара жатқан кезде жанкешті бомбалаушы жарылғыш заттар салынған көлікті жарылғанына қатты жарақат алды. Шабуыл кезінде үш жансақшы қаза тапты. 12 тамыз 2009 жыл: Қарулы адамдар Ингуш астанасы Магаста құрылыс министрі Руслан Амерхановты кеңсесінде өлтірді. 17 тамыз 2009 жыл: Өзін-өзі қазаға тігуші 21 ингуш полиция қызметкерін және Назран қаласында орналасқан Ресей Ішкі істер министрлігінің белгісіз санындағы әскерлерін өлтірді. 25 қазан 2009 жыл: Ингуш бизнесмені, диссидент және Ингушетиядағы Ресей режимінің саясатын қатты сынға алған Макшарип Аушевті өлтірді. Оның денесінде 60-тан астам оқ жарасы бар. 2009 жылы АҚШ Мемлекеттік департаментімен өлгеннен кейін марапатталды. 2 наурыз 2010 жыл: Екажево ауылында тағы бір боевик қаза тапты, оның аты Саид Бурятский, бірақ шын аты Александр Александрович Тихомиров, ол Бурятия Республикасында туған. 5 сәуір 2010 жыл: Өзін-өзі қаза жасаған бомбалаушы Карабулақта үш полиция қызметкерін жарақаттады. Ауруханада екі қызметкер жарақаттарынан қайтыс болды. Тергеушілер оқиға орнына келген кезде екінші көлік бомбасы қашықтан жарылды. Екінші жарылыста ешкім зардап көрген жоқ. 24 қаңтар 2011 жыл: Өзін-өзі қаза жасаған бомбалаушы Магомед Евлоев (соққан Ингуш оппозициялық журналисі Магомед Евлоевтің есімімен) Мәскеудегі Домодедово әуежайында 37 адамды өлтірді. 2012 жыл: Ингуш көтерілісшілері Сирияда Башар Ассадқа, ирандықтарға және ресейлік кеңесшілерге қарсы соғысқа қатысады, ингуш көтерілісшілері бұл соғысты Ресейге және иран тілді осетиндерге қарсы соғыс деп қарастырады. Көтерілісші ингуш командирлері – Осетиялық-Ингуш қақтығысының, Чечнядағы соғыстардың ардагерлері, Паланаж (Катса) ауылынан шыққан Дауд Халухаев және 1860 жылдардағы депортациядан шыққан Сирияда туған Валид Дидигов. 6 маусым 2013 жыл: Ростов-на-Дондағы аймақтық ресейлік сотта бұрынғы ингуш көтерілісшілерінің басшысы Әли "Магхас" Тазиевке тағылған айып, ол 9 маусым 2010 жылы Ингушетиядағы ресейлік күштерге ерікті түрде берілген, ресейліктер оның туыстарын құпияда ұстап тұрған. 27 тамыз 2013 жыл: Ингушетияның қауіпсіздік басшысы Ахмет Котиев пен оның қауіпсіздік күзетшісі ингуш көтерілісшілерімен өлтірілді. Котиев Магомед Евлоевты өлтіруге белсенді қатысты. 10 желтоқсан 2013 жыл: Ингуш оппозициялық көшбасшысы Магомед Хазбиев, өлтірілген Магомед Евлоевтың жақын досы Украинадағы Euromaidan-ға қатысып, онда ресейге қарсы науқанға қатысты, содан кейін оның ата-анасына Ресейде қорқытулар мен мазақтаулар жасалды. Ол өзінің веб-сайтында: "Путиннің құлдарының ата-анама мазақтауы бекер емес, егер сіздер (орыстар) мені тоқтатуды қаласаңдар, Магомед Евлоев пен Макшарип Аушев сияқты мені өлтіруіңіз керек" деп жазды. 2 ақпан 2014 жыл: Ресейлік ФСБ 2013 жылдың желтоқсанында төрт Солтүстік Кавказдық инструкторлар Украинада жұмыс істегенін және "ресейлік мүдделерге қарсы көше шайқасына" украиндерді дайындағанын ресми түрде мәлімдеді. 20 сәуір 2014 жыл: Белгілі ингуш құқық қорғаушысы Ибрагим Лянов Ингушетия Ресейден бөлініп, Украинадан Қырымның бөлінуі мысалында тәуелсіз мемлекет болуға ниетті екенін мәлімдеді. 24 мамыр 2014 жыл: Ингуш көтерілісшілерінің басшысы Артур Гетагашев, төрт көтерілісші және екі бейбіт тұрғын Сагопши ауылында ресейлік күштермен болған шайқаста қаза тапты. 2 шілде 2014 жыл: Бірнеше айлық жоққа шығарудан кейін, Ингушетияның проресейлік президенті Украинада "екі тарапта" да ингуш халқының соғысқа қатысқанын мойындады. 2 шілде 2014 жыл: Ингуш көтерілісшілері Ингушетиядағы ресейлік брондалған әскери конвойға шабуыл жасап, бір сарбазды өлтіріп, жеті сарбазды жаралады. 6 шілде 2014 жыл: Ресейлік арнайы күштері Назран ауруханасының мәйітханасының жанында Артур Гетагашевтің денесін қайтаруға тырысатын ингуш көтерілісшілеріне тықсырды. Барлау мәліметтері бойынша, ингуш көтерілісшілері өлтірілген көшбасшының денесін қайтаруға тырысады. Барлау дұрыс болды. Кавказға маманданған Radio Free Europe, орта күндіз екі ингуш көтерілісшісі шабуылға шабуыл жасады, ресми емес деректер бойынша, көтерілісшілер 40 секундтан кем уақытта жеті ресейлік ФСБ және арнайы күштер офицерін өлтіріп, төртіншісін жаралады, содан кейін оқиға орнынан зардапсыз кетті. Анонимді қалуды өтінген Ингуш полициясының дереккөзі өлтірілгендердің нақты саны ФСБ-ға ғана белгілі екенін, бірақ ешкім оны ресми түрде жариялауға батыл болмайтынын айтты. Кремльге жақын LifeNews телеарнасы жариялаған видеода шабуыл 19 секундтан кем уақытқа созылғаны көрсетілді. 17 қаңтар 2015 жыл: Магхас. Батысқа қарсы көңіл күйдің өрбуі. Соңы...

1800s–1860s: Insurgency against Russian conquest. 1860s–1890s: Raids of Ingush abreks on the Georgian Military Highway and Mozdok. 1890s–1917: Insurgency of Ingush resistance under Chechen abrek Zelimkhan Gushmazukaev and Ingush abrek Sulumbek of Sagopshi, execution of Russian viceroy to Ingushetia colonel Mitnik by Ingush resistance fighter Buzurtanov. 1917–1920s: Insurgency of Ingush resistance fighters against combined Russian White Guards, Cossacks, Ossetians, and general Denikin forces. 1920s–1930s: Insurgency of Ingush people against Communists, executions of Communist leader of Ingushetia Chernoglaz by Ingush rebel Uzhakhov. Execution of Communist party leader of Ingushetia Ivanov by Ingush rebels. 1944–1977: Ingush rebels avenging the deportation of the Ingush nation. Scores of Russian army units and NKVD, KGB officers killed. 1992: Ossetian Ingush conflict. In combat operations Ingush rebels capture armor which later transferred to Chechens or given back to Russian army after the conflict ended. 1994: Nazran. Ingush civilians stop Russian army, flip armor, burn military trucks which were on the march to Chechnya in Russian Chechen war. First Russian casualties reported from hands of Ingush rebels. 1994–1996: Ingush rebels defend Grozny and participate in combat operations on Chechen side. 1999–2006: Ingush rebels join Chechen rebels, the independence war turns into Jihad. 13 July 2001: Ingush people protest "defiling and desecration" of historical Christian Ingush church Tkhaba Yerdy after Russian troops made the church into a public toilet. Though Ingush are Muslims they highly respect their Christian past. 15 September 2003: Ingush rebels use bomb truck and attack FSB headquarters in Maghas. Several dozens of Russian FSB officers killed including the senior officer overseeing the FSB in Chechen republic. The several story HQ building is severely damaged. 6 April 2004: Ingush rebels attack Russian appointed president of Ingushetia Murat Zyazikov. He was wounded when a car bomb was rammed into his motorcade. 22 June 2004: Chechen and Ingush rebels raid on Russian troops in Ingushetia. Hundreds of Russian troops killed. 10 July 2006: In the night, Chechen politician and leader of the militants Shamil Basayev and other four militants were killed in the village of the Ekazhevo during a truck explosion. 31 August 2008: Execution of Magomed Yevloyev Ingush dissident, journalist, lawyer, businessman, and the owner of the news website Ingushetiya. ru, known for being highly critical of Russian regime in Ingushetia. He was shot in the temple. Awarded posthumously, and his name is engraved in stone on the monuments at the Journalists' Memorials in Bayeux, France and Washington D. C., the United States. 30 September 2008: A suicide bomber attacked the motorcade of Ruslan Meiriyev, Ingushetia's top police official. 10 June 2009: Snipers killed Aza Gazgireyeva, deputy chief justice of the regional Supreme Court, as she dropped her children off at school. Russian news agencies also cited investigators as saying she was likely killed for her role in investigating the 2004 attack on Ingush police forces by Chechen fighters. 13 June 2009: Two gunmen sprayed former deputy prime minister Bashir Aushev with automatic weapon fire as he got out of his car at the gate outside his home in the region's main city, Nazran. 22 June 2009: Russian appointed president of Ingushetia Yunus Bek Yevkurov was badly hurt when a suicide bomber detonated a car packed with explosives as the president's convoy drove past. The attack killed three bodyguards. 12 August 2009: Gunmen killed construction minister Ruslan Amerkhanov in his office in the Ingush capital, Magas. 17 August 2009: A suicide bomber killed 21 Ingush police officers and unknown numbers of Russian Internal Ministry troops which were stationed in Nazran, after he drove a truck full of explosives into a MVD police base. 25 October 2009: Execution of Maksharip Aushev, an Ingush businessman, dissident, and a vocal critic of Russian regime policies in Ingushetia. His body had over 60 bullet holes. Awarded posthumously by the U. S. Department of State in 2009. 2 March 2010: Another militant has been killed in the village of the Ekazhevo, his name is Said Buryatsky, but his real one is Aleksandr Aleksandrovich Tikhomirov, although he was born in Republic of Buryatia. 5 April 2010: A suicide bomber injured three police officers in the town of Karabulak. Two officers died at the hospital as a result of their injuries. While investigators arrived on scene, another car bomb was set off by remote. Nobody was hurt in the second blast. 24 January 2011: A suicide bomber, Magomed Yevloyev (same first and last name as the slain Ingush opposition journalist Magomed Yevloyev), killed 37 people at Domodedovo airport, Moscow, Russia. 2012: Ingush rebels participate in the war against Bashar al Assad, Iranian, and Russian advisors in Syria, which is largely viewed by Ingush rebels as a war against Russia and the Iranian speaking Ossetians. The rebel Ingush commanders are veterans of Ossetian Ingush conflict, wars in Chechnya, Daud Khalukhayev from the Ingush village of Palanazh (Katsa), and a descendant of Ingush deportee of 1860s Syrian born Walid Didigov. 6 June 2013: Accusation of former Ingush rebel leader Ali "Maghas" Taziev in Rostov On Don regional Russian court, who was captured after he voluntarily gave himself in on 9 June 2010 to Russian forces in Ingushetia on the agreement that Russians will liberate his relatives held hostage in one of the Russian military bases. 27 August 2013: Execution of the head of security of Ingushetia Akhmet Kotiev and his bodyguard by Ingush rebels. Kotiev was actively involved in the assassination of Magomed Yevloyev. 10 December 2013: Ingush opposition leader Magomed Khazbiev, who was a close friend of assassinated Magomed Yevloyev, attends Euromaidan in Ukraine and participates in anti Russian campaign there, after which his parents were threatened and harassed in Russia. On his website he wrote: "the fact that Putin's slaves harass my parents does not make any sense [is in vain], if you [Russians] want me to stop you have to kill me like Magomed Yevloyev and Makhsharip Aushev". 2 February 2014: Russian FSB officially claimed that in December 2013 four North Caucasian instructors operated in Ukraine, and prepared Ukrainians for "street battles against Russian interests". 20 April 2014: Famous Ingush human rights defender Ibragim Lyanov stated that Ingushetia wants to separate from Russia and become an independent state, using the example of the Crimean separation from Ukraine. 24 May 2014: Ingush rebel leader Arthur Getagazhev, four rebels, and two civilians were killed in action in the village of Sagopshi by Russian forces. 2 July 2014: After several months of denial, pro Russian president of Ingushetia finally recognizes that there are Ingush people fighting in Ukraine on "both sides". 2 July 2014: Ingush rebels attack Russian armored military convoy killing one and wounding seven soldiers. 6 July 2014: Russian special forces prepared an ambush near the morgue in Nazran hospital where the body of Arthur Getagazhev was located. The intelligence reported that Ingush rebels will try to recover the body of the slain leader. The intelligence was correct. Radio Free Europe (section specializing in the Caucasus), reports that in the middle of the day two Ingush rebels attacked the ambush, according to unofficial source two rebels killed seven and wounded four Russian FSB and spetsnaz officers in less than forty seconds, after which the rebels left the scene unharmed. The source in Ingush police who wanted to stay anonymous said that exact number of killed are known only by the FSB but nobody would dare to declare it officially. According to pro Kremlin LifeNews, released video of the attack lasted less than 19 seconds. 17 January 2015: Maghas. Rise of anti Western sentiments. Over 20,000 Ingush citizens protest against Europe. 28 February 2015: Russian opposition leader Nemtsov's death linked to Ingushetia by Russian police. 26 March 2019: Thousands of people in Ingushetia have protested against a controversial border deal with neighboring Chechnya, denouncing land swaps under the agreement and calling for Ingushetia head Yunus Bek Yevkurov to step down. 25 June 2019: Yunus Bek Yevkurov, has announced his resignation after almost 11 years in the position. De facto Ingushetia has no active leader. Civil protests continue, Ingush people boycotting the Russian appointed elections. 2 March 2024: Clashes between militants and the Russian police began in Ingushetia.

Өмір сүру ұзақтығы

Ингушетияда өмір сүру ұзақтығы Ресей Федерациясының басқа да федералдық субъектілеріне қарағанда едәуір жоғары. Осылайша, Ингушетия Ресейдің "көк аймағы" болып табылады. 2019 жылы, пандемия басталмас бұрын, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) бағалауынша, Ингушетиядағы өмір сүру ұзақтығы Швейцариядағыдай – 83,4 жылды құрады. 2019-2021 жылдар аралығындағы орташа көрсеткіш: 83,4 жыл – 80,5 жыл. Еркектер үшін: 80,0 жыл – 77,3 жыл. Әйелдер үшін: 86,3 жыл – 83,3 жыл.

Дін

Ингушетия – Ресейдегі ең діни аймақтардың бірі. Ингуш халқы көбінесе суниттік исламның Шафии мазхабын ұстанады, сонымен қатар суфизмнің күшті ықпалында болады. Суфизм көбінесе екі дәстүрлі суфи орденімен байланысты: Ингушетияда Дени Арсановтың бауырластығы арқылы ұсынылған Нақшбанди тариқасы және Кунта Хажи Кишиевпен байланысты Кадирия тариқасы.

Білім

Ингуш мемлекеттік университеті, Ингушетия тарихындағы жоғары білімнің алғашқы мекемесі, 1994 жылы Оржоникидзевскаяда құрылды.

География

Ингушетия Кавказдың солтүстік беткейлерінде орналасқан. Оның аумағы әртүрлі дереккөздерде немесе көрсетілген; есептесудегі айырмашылық негізінен Сунженский аудандарының бөліктерін қосу немесе алып тастаумен байланысты. Республика Солтүстік Осетия – Аланиямен (Оңтүстік-Батыс/Батыс/Солтүстік-Батыс/Солтүстік), Чеченстанмен (Солтүстік-Шығыс/Шығыс/Оңтүстік-Шығыс) және Грузиямен (Мцхета-Мтианети) (оңтүстікке қарай) шектеседі. Ең биік нүктесі – Гора-Шан (4451 м). Республика аумағынан Кавказ тауларының бір бөлігі өтеді.

Табиғи ресурстар

Ингушетия мәрмәр, ағаш, доломит, гипс, әк тас, қиыршық тас, гранит, саз, термалды медициналық су, сирек металдар, минералды су, мұнай (60 миллиард тоннадан астам) және табиғи газ қорына бай.

Экономика

Ингушетияда кейбір табиғи ресурстар бар: Ачалукиде минералды су, Малгобекте мұнай және табиғи газ, Джеирахта орман, Галашкиде металл кендері. Жергілікті билік туризмді дамытуды қарастырып жатыр, бірақ республикадағы тұрақсыз жағдай мен кейбір даулы аймақтардың жақын орналасуы салдарынан бұл қиындық тудыруда. Дегенмен, Ингушетия соғыс, жемқорлық және қоғамдық тәртіпсіздіктердің салдарынан Ресейдің ең кедей республикаларының бірі болып қалып отыр. Жұмыссыздық деңгейі шамамен 53% құрайды, ал өрбуде кедейлік – өзекті мәселе.