Кіріспе

Вильгельм Зайсер (20 маусым 1893 – 3 наурыз 1958) – неміс саясаткері және мемлекеттік қайраткер, Германия Демократиялық Республикасының мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің негізін қалаушы және тұңғыш министрі (1950–1953).

Ерте өмір

Вестфалияның Гельзенкирхен қаласында туған Зайсер 1910 жылдан 1913 жылға дейін Эссенде мұғалім болу үшін оқыды. Бір жыл өткен соң, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Зайсер Императорлық неміс армиясына қосылды. 1918 жылы әскери қызметтен босатылғаннан кейін Зайсер Германияның Тәуелсіз әлеуметтік-демократиялық партиясына (USPD) қосылды және 1919 жылы Эссенге оралды, онда ол мектеп мұғалімі болды. Осы кезеңде Зайсер белсенді коммунистке айналды. 1920 жылы Капп төңкерісі кезінде ол жаңа құрылған Қызыл Рур армиясының әскери жетекшісі болды, бұл оның 1921 жылы тұтқындалуына және мұғалім қызметінен босатылуына әкелді. Бостандыққа шыққаннан кейін Зайсер Германия Коммунистік партиясында (КПД) пропагандист ретінде жұмыс істеді. 1921-1922 жылдары Зайсер "Рур Эхо" және "Бергишенский халық дауысы" газеттерінің редакторы болды. 1923 жылы Зайсер КПД-ның барлау бөліміне қабылданды және Рур аймағын Францияның үшінші республикасының басып алуын құпия түрде әлсіретуге жұмыстанды. Зайсердің тиімді жұмысы бір жылдан кейін оны Мәскеуге шақырып, ГРУ-дан саяси және әскери барлау саласында оқытудан өтті.

Кеңес Одағындағы барлау қызметі

1924 жылы Веймар Республикасына оралғаннан кейін Зайсер КПД-ның барлау бөлімінің жетекшілерінің бірі болды және тікелей Орталық Комитетке есеп берді. 1920 жылдары Зайсер Рейн, Вестфалия және Берлин аймақтарында КПД-ның әскери-саяси нұсқаушысы және саяси жетекшісі қызметін атқарды. Сонымен қатар, ол 1925-1926 жылдары Сирияның әскери кеңесшісі ретінде GRU үшін жасырын жұмыс істеді. 1927 жылдан бастап Зайсер Коминтерннің Атқару комитетінде жұмыс істеді, Қытай (1927–1930) және Чехословакия армиясының (1930–1932) әскери кеңесшісі болды. Оның жасырын қызметі 1932 жылы КСРО Коммунистік партиясының толық мүшелігімен және 1940 жылы КСРО азаматтығымен марапатталды. 1936 жылы Зайсер "Гомес" деген жасырын есіммен Екінші испан Республикасына сапарлады. КСРО атынан ол Испания Республикалық Армиясына әскери кеңесші болды, сонымен қатар GRU агенті және Екінші испан Республикасының саяси полициясы – Servicio de Investigación Militar басшысы болып қызмет атқарды. Вильгельм Зайссердің орынбасары – "Фриц Лейснер" атты жасырын есімді NKVD қызметкері және болашақ Штази министрі Эрих Миелке болды. Зайссер мен Миелкеден басқа, S. I. M. GRU және NKVD агенттерімен толы болды, ал испан резиденті – генерал Александр Михайлович Орлов еді. Автор Дональд Рейфилдтің сөзінше: "Сталин, Ежов және Берия Испания соғысына қатысқан кеңес адамдарына сенімсіздікпен қарады. Владимир Антонов Овсеенко сияқты әскери кеңесшілер мен Колцов сияқты журналистер республика тарапкерлері арасында кең таралған, әсіресе Троцкийдің идеяларына ұшырау қаупі бар еді. Сондықтан Испанияға жіберілген NKVD агенттері Франкоға қарсы күреске қарағанда, республикалық көшбасшылар мен Халықаралық бригада командирлері арасындағы Сталинге қарсылардың тұтқындалуы мен өлтірілуіне көбірек мүдделі болды. Сталиннің пікірінше, Республиканың жеңілісіне NKVD-ның диверсиялық әрекеттері емес, еретиктердің сатқындығы себеп болды". Зайсер тез арада бригадир-генерал шеніне жетті (бастапқыда XIII Халықаралық бригаданы басқарды) және 1937 жылы Испаниядағы барлық республикалық Халықаралық бригадалардың жетекшісі болды. 1939 жылы Испания Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Зайсер Коминтерн үшін жұмыс істеу үшін Мәскеуге оралды, бірақ Испанияға кеңес интервенциясының сәтсіздігіне байланысты түрмеге қамалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Зайсер неміс әскери тұтқындарына сталиндік қайта тәрбие курстарын оқыды.

Үкімет

1947 жылы Зайсер Германияға оралып, Социалистік бірлік партиясына (СЭД) қосылды. Зайсердің мансабы көп ұзамай тез дамыды, ал 1948 жылы ол Ішкі істер министрі және Саксония-Анхальт президентінің вице-министрі болды. 1949 жылдан 1954 жылға дейін Зайсер Халық палатасында (Волкскаммер) өкіл болып қызмет етті және 1950 жылы Маркс-Энгельс-Ленин-Сталин институтында әскери және тактикалық мәселелер бойынша жұмыс істеді, бұл мекемеге кеңестік емес адамдардың өте аз бөлігіне ғана рұқсат берілген. 1950 жылы Зайсер Шығыс Германияның Сяси бюросына (Политбюро) және СЭД Орталық Комитетіне мүше болды, осылайша елдегі ең ықпалды адамдардың біріне айналды. Сол жылы Зайсерге Карл Маркс медалі табысталды және Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің директоры болып тағайындалды. Зайсер тыңдау ісіндегі мол білімін пайдаланып, Штазиді күшті ұйымға айналдырды. 1953 жылдың 5 наурызында Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин қайтыс болғаннан кейін Мәскеу Шығыс Германияның сталиндік партиясының жетекшісі Уолтер Ульбрихтті алмастыруды қалап, Зайсерді әлеуетті кандидат деп қарады. Алайда, 17 маусымда Қызыл Армия тарапынан басып осырылған жұмысшылардың көтерілісі салдарына әкелді. Көтерілістен сақтанған Лаврентий Берия, Кеңес Одағының бірінші вице-премьері және Ішкі істер министрлігінің басшысы, Мәскеуден Шығыс Берлинге жеке сапар жасады. Ол Вильгельм Зайсермен және оның орынбасары Эрих Милькемен кеңесті, екеуін де 1930 жылдардың басынан таныған. Екі әңгіме барысында Берия Штазидің халықтың наразылығын неге байқамағанын және партия басшылығына хабарламағанын білуді талап етті, бұл олардың көтерілістің алдын алу үшін қатаң шаралар қолдануына мүмкіндік берген болар еді. Зайсер мен Мильке Берияның сұрақтарына сақтықпен жауап берді және осыған сәйкес өз қызметтерінде қалды. Берия Ульбрихтті премьер-министр лауазымынан алу мақсатымен Мәскеуге оралды. Алайда, ол 1953 жылдың 26 маусымында Никита Хрущев пен маршал Георгий Жуков басқарған төңкеріс кезінде тұтқындалды. Берия 357 зорлау және мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталды. 1953 жылдың 23 желтоқсанында Қызыл Армияның генерал-полковнигі Павел Батицкий оны өлім жазасына кесіп, атып өлтірді. Осы арада, Шығыс Германияның Сяси бюросы 8 шілдеде жиналғанда, Ульбрихттің партияның Бас хатшысы лауазымынан алынатын сияқты көрінді. Зайсердің айтуынша, СЭД-тің бүкіл Сяси бюросы "социализмді жеделдетілген құрылысына" және одан кейінгі салдарларына жауапты. Бірақ ол Ульбрихтті премьер-министр ретінде қалдыру "Жаңа бағыт үшін катастрофалық болады" деп қосты. Кездесу соңында Сяси бюроның тек екі мүшесі ғана Ульбрихттің басшылығын қолдады: Еркін неміс жастар лигасының басшысы Эрих Хонеккер және партиялық бақылау комиссиясының төрағасы Герман Маттерн. Ульбрихт сол айдың соңында жоспарланған СЭД Орталық Комитетінің (ОК) XV пленумында мәлімдеме жасауға уәде бергенімен, шешімді кейінге қалдыруға қол жеткізді. Жаңа кеңес премьер-министрі Никита Хрущевтің толық қолдауын алғанын білгеннен кейін, Ульбрихт Зайсерді және оның басшылығын сынаған барлық басқа да сыншыларды СЭД-тің басқаратын Сяси бюросынан алып тастады. Зайсер 1953 жылдың шілдесінде Мемлекеттік қауіпсіздік министрі лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Алайда, 1953 жылы Зайсер Карл Маркс орденімен марапатталды. Ақырында, Зайсер және Сяси бюро мен Орталық Комитеттің Ульбрихтке қарсы барлық басқа да мүшелері барлық басқа лауазымдарынан босатылды. Ульбрихт Зайсерді 1953 жылғы маусым көтерілісі кезінде Штазидің репрессивті күшін жеткілікті пайдаланбағаны үшін айыптады. Зайсердің барлық лауазымдары алынып тасталды, ол СЭД-ден шығарылды және халық жауы деп жарияланды.

Өлім және мұра

Вильгельм Зайссер өмірінің соңғы жылдарын аудармашы болып жұмыс істеумен және Марксизм және Ленинизм институтында өткізді. Ол 1958 жылы Шығыс Берлинде көпке белгісіз қайтыс болды. Тек 1989 жылғы бейбіт революциядан және 1990 жылғы Германияның бірігуінен кейін Зайссер ресми түрде ақталу алды. Оның партия мүшелігі 1993 жылы SED-тің жалғасы болған Демократиялық социализм партиясы (PDS) тарапынан қайта жаңартылды.