Кіріспе

Адонис – Еуропа мен Азияда өсетін, қарақалпақ тұқымдасына (Ranunculaceae) жататын гүлді өсімдіктердің 20-30 түрінен тұратын туыс. Бұл өсімдіктердің биіктігі әртүрлі, жапырақтары қауырсын тәрізді, жіңішкеге бөлінген. Гүлдері қызыл, сары немесе қызғылт түсті болып келеді және 5-30 құлпынайдан тұрады. Күзгі адонис, фазан көзі (A. annua) – жарқырап тұратын қызыл құлпынайлары бар гүл. «Адонис» деген атау грек мифологиясындағы Афродита (Венера) және Персефонаның сүйіктісі болған Адонис есімді кейіпкерге сілтеме жасайды. Аңыз бойынша, Адонис қызғанышпен толған Арес (Марс) құдайының иелігіндегі жабайы шошқаның шабуылынан қаза тапқаннан кейін, оның қанынан қызыл гүлдер өскен. Овидийдің «Метаморфозаларында» Венера оның қанына нектар шашып, сол арқылы анемон гүлін жаратқан делінеді, ол да қарақалпақ тұқымдасына жатады.

1. Адонанта (спах)

Көп жылдық шөптесін өсімдіктер, қалың тамырсабақтары бар. Базальдық жапырақтарының кейбіреулері немесе барлығы төменгі сабақ өсінділерінде қабықша тәрізді қабыршақтарға дейін тоғысқан. Жапырақтарының соңғы бөлігі жұмыртқа тәрізді, үшбұрышты, сүйірленген немесе жіңішке сызықты. Гүл шоқпарлары (7-8) 9 немесе одан да көп, сары, ақ немесе көк түсті, негізінде қара дақтары жоқ. Тозаңдықтары лайлы. Жеміс түйіні арқасынан қысылған емес, арқасы бойымен қабырғалы емес, жұмыртқалықтан және гүл түтігінен анық бөлінген, жұмыртқалықтары көбінесе түкті, сирек тегіс. Жемісі жиынтығы кең жұмыртқа тәрізді немесе шар тәрізді, сопақ немесе сүйірленген гүл төсегімен. Типтік түрі: A. vernalia L.

1 бөлім Лейокарпа

Базальды жапырақтары 3-5 қалыпты дамыған, 3 тістікшелі бөлінген, ұзын сағақты, негізі кең және жұқа қабықшамен жабылған, сопақ жапырақ тілімдері, шамамен 4-і жұқа мембраналы, қара қоңыр, тар сопақ немесе сопақ пішіндес қабыршақтарға дейін томырқанған, ені 7-10 мм. Сабақтағы барлық жапырақтар қалыпты дамыған. Ахенийі түксіз, тегіс, артқы жағы дөңгелек өрнекті, көлденең қыртысы жоқ, бойлық бағытта екі қабырғалы, гүлсабағы қалдықтары 0,8 мм шамасындағы тік сызықты. Түрі: A. nepalensis Simon.

2 бөлім Анцистрокарпиум

Базальдық жапырақтар 1-3 қалыпты дамыған. 3-4 үш жапырақтан тұратын, үш жапырақшалы тілімделген, ұзын сағақты, үшбұрышты жапырақ тілімдері, 3-5 қабықшалы, қара қоңыр түсті сопақ немесе жұмыртқа тәрізді сопақ, ені шамамен 1,5 см, кішірейтілген, сирек қына тәрізді қабықшаларға дейін азайтылған. Сабақтағы жапырақтардың барлығы қалыпты дамыған, ең төменгісі ұзын сағақты. Ахений глабелді немесе түкті, доға тәрізді дөңгелек арқасы, өте дөңгелек ұшында сирек тік кесілген, тар көлденең қырқасымен жабдықталған немесе онсыз, екі жағынан да көзге көрінбейтін немесе анық бойлық тамырлары бар, сақталып қалатын стиль 1,2-4 мм ұзындықта, ілмекті қисық ұшы бар. Типтік түрі: A. chrysosyatha Hook. f. және Томас.

3 бөлім Адонант

Базальды жапырақтарының төменгі сабақтары қоңыр қағаз тәрізді қабықшаларға дейін қысқартылған, тар ұзын немесе ұзынша-ланцет пішіндес, сирек ұзын, 3-8 (10) мм енді. Орта және жоғарғы сабақ жапырақтары қалыпты дамыған, 3-4 үшқұлақты немесе 2-3 үшқұлақты, бойлық қысқа сағақталған немесе сағақсыз, жұмыртқа тәрізді немесе үшбұрышты пластиналар, сирек эллипс пішіндес. Ахенийі түкті, артқы ұшында дөңгелек, дөңгеленген-төменделген, көлденең қырқасы жоқ, екі жағынан да қыртысты немесе торлы, 0,4-1 мм ұзындығындағы қысқа, тұрақты стиль, көбінесе күшті иілген, ахенийге жақын, сирек тура немесе сәл иілген. Түрі: A. vernalis L.

1-ші серия. Амуренс

Төменгі сабақ жапырақтары сағақты, 3-4 үшқұлақты бөлінген, жұмыртқа тәрізді немесе үшбұрышты, сирек эллипс пішіндес жапырақтар. Гүлшолпандары сары немесе ақ, (7-8) 10-22. Тұрақты стиль көбінесе күшті иілген және ахенийге жақын, сирек тік немесе сәл иілген. Түрі: A. amurensis Regel et Radde.

2-ші серия. Coeruleae

Төменгі сабақ жапырақтары сағақты, 3-4 қанатты бөлінген, ұзын немесе жұмыртқа тәрізді ұзын пластиналар. Гүлшолпандары ақ немесе көк, 8-9. Стиль тұрақты түрде тік немесе аздап иілген, ахенийге жақын емес, немесе өте қысқа. Түрі: A. coerulea Maxim.

A. brevistylam Franch. және A. coerulea Maxim арасындағы түрлер аралық, олардан ұзын немесе ұзынша 3 қанатты бөлінген жапырақ пластиналарымен, гүлшолпандарының саны аздығымен және сабағының әлдеқайда биік болуымен, гүлшолпандары ақ түсті. Көпжылдық шөп. Сабағы 16-40 см биіктікте, көбінесе түбінен жоғары қарай тармақталған, глабесцентті, түбінде 3-4 қағаз тәрізді қоңыр немесе қоңыр-ақ, тар жұмыртқа тәрізді немесе ланцет пішіндес, 0,6-1,5 см ұзындығындағы кең қабықшалары бар. Сабақ жапырақтары сағақты, глабесцентті; жапырақ пластиналары жұмыртқа тәрізді ұзын немесе ұзын, 2,5-12 см ұзындығында, 1,2-3,5 см енінде, 3 қанатты сегменттелген, қанаттары 3-4 қырлы, сағақталған немесе жартылай сағақталған, соңғы бөліктері үшбұрышты немесе тар ланцет пішіндес, ұшында сүйір; сағақтары 1-6,8 см ұзындығында, гүлдері 1,2-2,4 см диаметрінде; тостағанша жапырақтары 5, субромбоидты немесе ланцет пішіндес, 5-8,5 мм ұзындығында, глабесцентті; гүлшолпандары ақ, 8-9, кеңінен кері-жұмыртқа тәрізді немесе ұзын кері-жұмыртқа тәрізді, 7-11 мм ұзындығында, 2,6-5 мм енінде, ұшы тұйық немесе дөңгелек; аталықтары көп, 3-5 мм ұзындығында, ұзынша тозаңдықтары 1-1,5 мм ұзындығында. Жеміс-жидек жиынтығы шар тәрізді, 7-9 мм диаметрінде; ахенийі көлбеу, дөңгелек, артқы жағында күшті дөңгелек, шамамен 4,5 мм ұзындығында, 3 мм енінде, торлы, қыртысты, тығыз түкті, тұрақты стильдер шамамен 0,6 мм ұзындығында, сәл иілген.

3-ші серия. Apenninae

Сабақ жапырақтары сағақсыз немесе жартылай сағақталған, 2-3 қанатты бөлінген, жұмыртқа тәрізді пластиналар. Гүлшолпандары сары, сирек ақ, 9-15. Тұрақты стиль көбінесе күшті иілген және ахенийге жақын, сирек сәл иілген. Түрі: A. turkestanica (Korsh.) Adolf.

4-ші серия. Vernales

Сабақ жапырақтары сағақсыз, 3 пальма тәрізді қанатты бөлінген, жұмыртқа тәрізді пластиналар. Гүлшолпандары сары, 12-18. Тұрақты стиль күшті иілген және ахенийге жақын. Түрі: A. vernalis L.

2-бөлімше.

Бір жылдық шөп, түбі ақшыл. Жапырақтары толық дамыған, 3-4 рет тілімделген, сирек 3 үш жапырақшалы тілімделген, соңғы бөліктері сызықты немесе тар сызықты. Гүлшолпандары 8 немесе одан аз, қызыл немесе сары, табаны көбінесе қараңғы дақты. Аталықтары қою қызғылт немесе қою көк түсті. Жеміршесі гүлдену кезеңінен бұрын дорсальды-вентральды қысылған, жалпақ, сүйір жапырақша тәрізді, гүл шоғынан жоғары қарай біртіндеп кеңейе түсетін стильге айналады, арқасы бойында 1 тік қабырғалы, түксіз. Жемистері жиынтығы әдетте конустық немесе конустық цилиндрлі, гүл төсегімен тіреледі. Түрі: А. жылдық L.

1-бөлім: Адонис

Ахенаның құрсақ жағындағы өскіні жоқ, көлденең қырқасы болмайды немесе аз дамыған, қысқа, сақталатын гүл түйіні. Түрі: А. жылдық L.

2. Ринхокарпа

Ахенаның құрсақ жағындағы өскіні жоқ, көлденең қырқасы бар, сақталып қалған гүл түйіні 0,8–3 мм ұзындықта, ұшы көбінесе иіліп тұрады. Типтік түрі: A. aleppica Boiss.

3. Лофокарпа

Ахенасы қарыншалық проекциясы және көлденең қыры бар, 0,2 л (2) мм ұзындықтағы қысқа, тұрақты стиль, көбінесе тік, сирек иілген. Түрі: А. жазғы L. 1-серия. Aestivales.

Ахенийдің қарыншалық проекциясы қарыншалық тігістің ортасынан жоғары орналасқан, тұрақты түрде алынған стильмен жабдықталған. Түрі: А. жазғы L. 2-серия. Dentate.

Ахена қарыншалық тігістің ұшына қарай ішке қарай проекцияланған, тұрақты стильмен жалғасқан. Түрі: A. dentata Del.

Өсіру және пайдалану

Олар бақшаларда өсіріледі және Солтүстік Америкаға әкелінген. Адонис түрлері Ranunculaceae тұқымдасының көптеген өкілдерінде кездесетіндей улы химиялық заттарды қамтиды.