Кіріспе
Өсімдіктер туысы
Оңтүстік Африканың қызғалдақтары туысы – амариллис (/æməˈrɪlɪs/) – Амариллидиндер тайпасының (Amaryllideae тайпасының) ішіндегі жалғыз туыс. Бұл гүлдейтін қызғалдақтардың шағын туысы, оған екі түрі кіреді. Екеуінің ішінде жақсы танымал түрі – амариллис белладонна, Оңтүстік Африканың Батыс Кейп аймағының тумасы, әсіресе Олифантс өзені аңғары мен Книсна арасындағы тасты оңтүстік-батыс аймағында өседі. Ботаниктер арасында амариллис және гиппеаструм аттарының арасында көп жылдар бойы шатасушылық болды, соның салдарынан «амариллис» деген атау көбінесе гиппеаструм туысының гибридтеріне қолданылады, олар қыс айларында үй ішінде гүлдеу қабілеті үшін кеңінен сатылады. Амариллис туысына жататын өсімдіктер белладонна лилиясы, Джерси лилиясы, жалаңаш қыз, амарилло, Оңтүстік Австралиядағы Пасха лилиясы немесе Оңтүстік Африкада наурыз айында гүлдеуіне байланысты наурыз лилиясы деп те аталады. Бұл гүлдің пішіні мен өсу ерекшеліктеріне байланысты «лилия» деген жалпы атауға ие көптеген туыстардың бірі. Дегенмен, олар нағыз лилия – лилиуммен тек қана алыс туыс. Виктория дәуіріндегі гүлдер тілінде амариллис «махаббат, сұлулық және нық қадам» дегенді білдіреді, сондай-ақ үміт пен жетістікті де көрсетеді.
a genus of southern African bulbs
Amaryllis (,/æ//m//ə/'/r//ɪ//l//ɪ//s/) is the only genus in the subtribe Amaryllidinae (tribe Amaryllideae). It is a small genus of flowering bulbs, with two species. The better known of the two, Amaryllis belladonna, is a native of the Western Cape region of South Africa, particularly the rocky southwest area between the Olifants River Valley and Knysna. For many years there was confusion among botanists over the generic names Amaryllis and Hippeastrum, one result of which is that the common name 'amaryllis' is mainly used for cultivars of the genus Hippeastrum, widely sold in the winter months for their ability to bloom indoors. Plants of the genus Amaryllis are known as belladonna lily, Jersey lily, naked lady, amarillo, Easter lily in Southern Australia or, in South Africa, March lily due to its propensity to flower around March. This is one of numerous genera with the common name 'lily' due to their flower shape and growth habit. However, they are only distantly related to the true lily, Lilium. In the Victorian language of flowers, amaryllis means "love, beauty, and determination", and can also represent hope and achievement.
Сипаттама
Амариллис - ұңғымалы өсімдік, оның әрбір ұңғымасы диаметріне тең. Оның бірнеше жолақты, гистерантоздық, жасыл жапырақтары бар, олардың ортасы анық көрінетін, ұзын және кең, екі қатарға орналасқан. Әрбір ұңғымадан бір немесе екі жапырақсыз, жуан, берік және тік сабақ өседі, олардың биіктігі . Әрбір сабақтың жоғарғы жағында екіден он екіге дейін зигоморфты, түтікшелі гүлшоғыры орналасқан. Әрбір гүлдің диаметрі , алты жайылған тостағаншадан (үш сыртқы тостағанша, үш ішкі тілше, бір-біріне ұқсас) тұрады. Көбінесе ақ түсті және қызыл тамырлары бар, бірақ қызғылт немесе күлгін түстілері де табиғатта кездеседі. Аталықтар негізінде өте қысқа біріккен, иілген, әртүрлі өлшемдес. Аналық бағанасы иілген, аналық ұшы үш бөлікті. Жұмыртқалары әрбір ұяшада шамамен 8. Тұқымдары қысыңқы шар тәрізді, ақтан қызғылтқа дейін. Хромосомалар саны 2n = 22.
Таксономия
Жалғыз туыс Amaryllidinae кішітуымына жатады, ал ол Amaryllideae тайпасының құрамында. Туыстың таксономиясы күмәнді болып келген. 1753 жылы Карл Линней Amaryllis belladonna деген атауды жасады, ол Amaryllis туысының типтік түрі. Ол кезде Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Америка өсімдіктері бір туысқа жатқызылды; кейін олар екі бөлек туысқа бөлінді. Басты сұрақ – Линнейдің типтік түрі Оңтүстік Африка өсімдігі ме, әлде Оңтүстік Америка өсімдігі ме? Егер соңғысы болса, Amaryllis Hippeastrum туысының дұрыс атауы болар еді, ал осы жерде талқыланған туыс үшін басқа атау қолданылуы керек. Алан В. Мироу және авторлар тобы 1938 жылдан бастап Атлантиканың екі жағындағы ботаниктер арасында болған пікір таласын қысқаша баяндады. Нәтижесінде 1987 жылы өткен 14-ші Халықаралық ботаникалық конгресс Amaryllis атауын сақтап қалу керектігін (яғни, басымдыққа қарамастан дұрыс) шешім етті және оны Лондонның Табиғи тарих мұражайындағы Клиффорд гербариясынан алынған Оңтүстік Африка Amaryllis belladonna үлгісіне негіздеді.
Этимология
Амариллис атауы Вергилийдің пасторальдық «Эклогтар» поэмасындағы қойшы қыздан алынған (грек тілінен [[:wikt:ἀμαρύσσω]). 1987 жылғы шешім осы тұқымның ғылыми атауына қатысты мәселені шешкенімен, «амариллис» деген жалпы атау әлі де әртүрлі қолданылып келеді. «Амариллис» деп сатылатын және «мерекеге гүлдеуге дайын» деп сипатталатын түйірлер Hippeastrum туысына жатады. «Жылаңаш әйел» деген жалпы атау өсімдіктің жапырақтары қурағаннан кейін гүлдеу үлгісінен туындаған. Бұл атау ұқсас өсу және гүлдеу үлгісіне ие басқа да түйірлерге қолданылады; олардың кейбіреулерінің өздері кеңінен қолданылатын және қабылданған жалпы атаулары бар, мысалы, қайта тірілу лилиясы (Lycoris squamigera).
Тіршілік ету ортасы
Оның туған ортасында, таулы финбос өсетін аймақтарда гүлдеу, өрттен кейін ғана басталады, себебі тығыз жапырақ жамылғысы өсуге тосқауыл қояды. Батыс Кейптің көбінесе ашық құмды жерлерінде бұл өсімдік жыл сайын гүлдейді. Brithys crini және/немесе Diaphone eumela.
Өсіру
Амариллис беладонна өсіруге сегізінші ғасырдың басында кірістірілді. Ол пияз бөліну немесе тұқымдар арқылы баяу көбейеді және АҚШ-тың батыс жағалауының көп бөлігіндегі төменгі жазықтардағы және жағалау аймақтарындағы қалалық және қала маңындағы егістерден біртіндеп табиғиланған, себебі бұл орталар олардың Оңтүстік Африкадағы туған жеріне ұқсас. Қаттылық аймақтары 6–8. Ол Австралияда да табиғи түрде тараған. Австралияда 1800 жылдары селекцияланған Амариллис беладонна гибриді бар. Оны қандай түрмен будандастырғанын ешкім білмейді, нәтижесінде ақ, қаймақ, шапақ, фуксия және қызыл түстің әртүрлі реңктері пайда болды. Гибридтер бастапқы Амариллис беладоннамен және бір-бірімен будандастырылды, нәтижесінде табиғи тұқым беретін будандар алынды, олар гүлдің мөлшері, пішіні, сабақтың биіктігі және қызғылт түстің қарқындылығы бойынша кең ауқымды. Жасыл сабақтары бар таза ақ сорттар да өсірілді. Гибридтердің ерекшелігі – қызғылт түстің көптеген нұсқаларында жолақтар, тамырлар, қараңғы шеттер, ақ және ашық сары орталықтар болады, бұл оларды бастапқы ашық қызғылт түстен ерекшелендіреді. Сонымен қатар, гибридтер гүлдерін "ескі стильдегі" қызғылт түстің "жаққа қараған" түрінен гөрі толық шеңберде шығарады. Гибридтер жыл бойы суару мен тыңайтуға бейімделген, бірақ қажет болған жағдайда жазғы құрғақшылықты да көтере алады. А. беладонна Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшаға сіңірген еңбегі үшін» марапатын алды. Амариллис беладонна Crinum moorei-мен будандастырылып, × Amarcrinum гибриді алынды, оның сорттары аталды. Амариллис беладонна мен Brunsvigia josephinae арасындағы гибридтер × Amarygia деп аталды. Ешбір гибридтік туыс атауы Таңдалған өсімдіктер отбасыларының әлемдік тізімімен қабылданбады.