Кіріспе

Iridaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, гүлдер туысы.

Crocus (['/k//r//oʊ//k//ə//s/']; көпше түрі: crocuses немесе croci) – Iridaceae тұқымдасына (көкнәр тұқымдасы) жататын, 100-ге жуық көпжылдық өсімдіктерді қамтитын маусымдық гүлді өсімдіктер туысы. Бұл төмен бойлы өсімдіктер, олардың гүл сабақтары топырақ астында қалады. Олар салыстырмалы түрде ірі ақ, сары, қызғылт немесе күлгін гүлдер береді және гүлдегеннен кейін қыстап ұйықтайды. Көптеген түрлері күзде, қыста немесе көктемде гүлдейді. Гүлдері түнде және бұлтты ауа райында жабылады. Крокус тарих бойы шафранның негізгі көзі ретінде белгілі. Шафран – Crocus sativus түрінің (көктемде гүлдейтін) кептірілген мойынынан (стигмасынан) алынады. Ол дәмдеуіш және бояу ретінде бағалы, сонымен қатар әлемдегі ең қымбат дәмдеуіштердің бірі. Шафран өндірісінің орталығы – Иран. Крокустар Жерорта теңізінен, Солтүстік Африкадан, Орталық және Оңтүстік Еуропадан, Эгей теңізі аралдарынан, Таяу Шығыстан және Орталық Азия арқылы Қытайдың батысындағы Синьцзянға дейін орманды жерлерде, бұталар арасында және шабындықтарда, теңіз деңгейінен бастап Альпілік тундраға дейін өседі. Крокустар тұқымдар арқылы немесе түйнекте пайда болатын қосалқы түйнектер (cormels) арқылы көбейтіледі, олар кейін толыққанды өсімдіктерге айналады. Олар 16 ғасырда Түркиядан Еуропаға әкелінді және сәндік гүлді өсімдік ретінде кеңінен танылды.

Жалпы

Крокустар Iridaceae тұқымдасының жалпы сипаттамаларын көрсетеді, оларға сабақтың табанын қаптаған базальды каулинді (ауа сабағынан өсетін) жапырақтар, салыстырмалы түрде ірі және әдемі гермафродит гүлдер, әрқайсысы үш тепалдан екі қатар периант петалоид және септалдық нектарийлер кіреді. Гүлдері үш аталықтан және үш біріккен карпельден тұратын гинециуммен, төмен орналасқан жұмыртқалықтан, үш ұяшықтан және орталық плацентациядан тұрады, ал жемісі – локулицидтік қапшық. Crocus – сабағы жоқ (жер бетінде көрінбейтін төменгі сабағы жоқ) кішкентай, маусымдық, кормустан өсетін, көп жылдық шөптесін геофит туысы. Кормустар симметриялық және шар немесе жалпақ пішіндес (жоғарғы және төменгі бөлігі жалпақ), және талшықты, қабықты немесе былғары (терідей) қабық жапырақтармен жабылған. Кормустар талшықты тамырларды және кормустың топырақтағы тереңдігін реттейтін жирылатын тамырларды жасайды, олар топыраққа терең сіңірілуі мүмкін. Тамырлар кормустың төменгі бөлігінен кездейсоқ пайда болады, бірақ кейбір түрлерінде – табандағы тізімнен өседі.

Жапырақтары

Өсімдіктердегі түйірлерден шығатын бірнеше базальдық, жіңішке, екі жақты жасыл жапырақтар болады. Олардың жоғарғы беті (оське қарайтын жағы) жалпақ немесе орталықта ақшыл жолақтары бар канал тәрізді, ал қарама-қарсы (абаксиальдық) беті екі жағында ойықтары бар, қатайған қырлы болады. Жапырақтар көлденең қимасы бойынша ерекше пішінге ие, екі бүйірлі қолдары бар қайық пішіндес, шеттері орталық қырлы бөлігіне қарай иіліп, "қайықтың" қабырғаларын құрайды. Қырлы бөлігі шаршы немесе тікбұрышты болуы мүмкін, бірақ C. carpetanus түрінде ол жоқ. Ақшыл орталық жолақ хлоропластары жоқ паренхималық жасушаларынан пайда болады және құрамында ауа қуыстары болуы мүмкін. Жапырақтарынан бастап, ені және ұзындығы болады. Жапырақ тәрізді гүлсершіктері (брактеялары) қабықшалы, ал кішірек гүлсершікшелері (брактеолалары) қабықшалы немесе жоқ болуы мүмкін. Жапырақтардың түбін 5-ке дейін қабықшалы қаптамалар – катафиллалар, ерекше жапырақтар қоршап тұрады. Катафиллалардың түбі түйірдің қабығын құрайды, олардың саны 3-тен 6-ға дейін өзгереді және шынайы жапырақтарды (эуфиллаларды), гүлсершіктерін, гүлсершікшелерін және гүлшоғыр сабағын қамтиды.

Гүлдер

Гүл сабақтарының саны бірден бірнешеге дейін өзгереді және жер астында қалады, тек жеміс беру кезеңінде ғана пайда болады, гүлдері жалғыз немесе бірнеше болады, сондықтан нағыз гүлшоғыры болмайды. Гүлдері педункулға қысқа жер асты педицель сабағы арқылы бекітіледі. Кейде педицельдің төменгі жағында мембраналы, қаптамалы профиль (жапырақ тәрізді құрылым) орналасады. Көрнекті, сальвер тәрізді немесе тостаған пішіндес, жалғыз немесе топталған актиноморфты гүлдер тар түтікке айналады; гүлдер жерден шығады және ақ, сары, лила түстен қою күлгінге дейін немесе сорттарында түрлі-түрлі болуы мүмкін. Гүл түтігі ұзын, цилиндр тәрізді және жұқа, жоғары жағына қарай кеңейеді. Гүл түтігі ұзын және тар, 2 қатарда 6 тісшелі болады. Гүл қабығы 3+3 (3 тостаған жапырақша + 3 гүл жапырақшасы) және гамофилді (біріккен бөліктері бар). Гүл жапырақшаларының қатарлары ұқсас, тең немесе шамалы тең болып келеді, ал ішкі қатары кішкентай және иілісқан. Жапырақшалар мембраналы, бірақ ішкі жапырақшалары кейде болмайды. 3 аталық тік және сызықтық, гүл қабығы түтігінің жұтқыншағына орналасқан, ал тозаңдықтары жіпшелерден қысқа. Тозаң дәншелері апертурасыз (саңылаулар жоқ), бірақ кейде спираль тәрізді (спираль пішіндес) болады. Әрбір гүлде бір ғана түйінше бар, ол гүлдің түтігінен сыртқа шығып тұрады және үштен көп тармаққа дейін жұқа. Тармақтары өте өзгермелі, қысқа немесе ұзын, қарапайым, екіге бөлінетін немесе көп тармақты, кейде ұшы тегістелген. Төменгі жұмыртқалық 3 карпельден тұрады және орталық орналасқан тұқымталдыққа ие. Ол жер астында қалады, ал тұқымдар піскен кезде педицель (гүл сабағы) ұзарады, сондықтан жеміс топырақ бетінен жоғары орналасады.

Жемістер мен тұқымдар

Жемісі – кішкентай қабықшалы капсула, пішіні эллипсоид немесе сопақ эллипсоид, көптеген тұқымдары шар немесе эллипсоид пішіндес. Тұқымның беті әртүрлі, оның ішінде папиллятты (кішкентай өскіндермен жабылған), саусақ тәрізді және басқа эпидермалық жасуша түрлері кездеседі. Кейбір түрлерінің тұқымдарында ет тәрізді қосымшалар болады (арилл). Крокустың тұқымдарында ішкі және сыртқы қабықшалары бар, ал кейбір түрлерінде сыртқы эпидермисте ұзын папилляттар кездесуі мүмкін. Ұрық қалтасының дамуы Polygonum типіне жатады. Дегисценция (капсуланың тұқымды шығару үшін ашылуы) локулицидтік типте болады, онда ол локулдердің қабырғасы арқылы жарылады, ал оларды бөліп тұрған септумдар бұзылмай қалады.

Кариология

Крокуста кең ауқымды анеуплоидия (хромосомалардың қалыпты емес саны) байқалады, хромосомалардың негізгі саны туралы нақты мәліметтер жоқ. Хромосома саны бір түрдің ішінде 2n=6-дан 2n=70-ке дейін қатты өзгереді.

Тарих

Крокюс ежелгі заманнан бері белгілі болған, кем дегенде Теофраст (б.з.д. 371-287 жж.) оны сипаттаған, ал римдіктер оны Британияға әкелген, онда шафран крокусы бояу ретінде қолданылған. Батыс Еуропаға оны крест жорықтары арқылы енгізген. Көктем мен күзде гүлдейтін крокустар орта ғасырлық және кейінгі дәуірлердегі шөптер туралы еңбектерде кездеседі. Уильям Тернер (1548) крокусты ағылшын тілінде шафран деп атаған, бұл сол кезде тек C. sativus түрі ғана белгілі болғандығын көрсетеді. Алайда, 1597 жылы Джон Жерард «шафранның түрлі сорттары» туралы жазған. Ол көктемгі және күзгі гүлдейтін крокустарды атап, жабайы шафранды (крокус) дала шафранынан (Colchicum) ажыратқан. Ол он бір формасын сипаттаған. Оның кейбір үлгілері Клюзийден алынған. Келесі ғасырда Джон Паркинсон егжей-тегжейлі сипаттамасында Crocus немесе шафран туралы жеке тарауларды қосып, Colchicum-ды, оның жалпы атауы алаш шафраны, бөлек қарастырған. Паркинсон (1656) жазғы гүлдейтін 27 өсімдік және күзгі гүлдейтін 4 өсімдік туралы жазып, олардың тек біреуін – Crocus verus sativus autumnalis – нағыз шафран крокусы деп атаған, сондай-ақ «шафранның әртүрлі сорттары» бар екенін айтқан. Осыған ұқсас мәліметтер континенттік Еуропаның шөптер туралы еңбектерінде де кездеседі, мысалы, Фландриядағы Л’Обель (1576) және Бавариядағы Беслердің Hortus Eystettensis (1613) еңбектерінде. Crocus туысын алғаш рет 1753 жылы Линней ресми түрде сипаттаған, оған үш таксон және екі түрі кірген: C. sativus (типілік түрі), var. officinalis (қазір C. sativus-тың синонимі) және var. vernus (қазір C. vernus) және C. bulbocodium (қазір Romulea bulbocodium). Осылайша, Линней қазіргі классификацияларда жеке түрлер ретінде қабылданған екі таксонды – көктемгі және күзгі крокустарды – таныған, бірақ олардың тек бір түрдің сорттары екенін дұрыс түсінбеген, ал оның екінші түрі шын мәнінде кейінірек танылған, жақын туыс туысқа жататын (1772). Алайда, Линнейдің үлгілерін кейіннен қайта қарау оның жеке түрлер ретінде танымаған бірнеше түрлі түрлердің бар екенін көрсетті. Линнейдің жыныстық белгілеріне негізделген жүйесінде Crocus Triandra Monogynia (үш аталық, бір тостағанжапырақ) деп жіктелген. Линнейдің жүйесі өсімдіктің құрылымдық ерекшеліктерінің маңыздылығын ескере отырып құрылған таксономиялық дәрежелердің иерархиясын қолданған «табиғи» жүйемен алмастырылды. Юссие (1789) Crocus туысын өзінің Ordo (отбасы) Irides немесе Les iris класына, монокотиледондылардың бөлігі ретінде, гүлді өсімдіктерді жіктеудің бірінші деңгейі ретінде, Stamina epigyna (көкшеденің үстіне орналасқан аталықтар) класына орналастырған. 1809 жылы Хаворт, 1829 жылы Сабина және 1847 жылы Герберт туысқа қатысты алғашқы монографияларын жариялаған. 1853 жылы Линдли Crocus-ты 53 туыстың бірі ретінде Iridaceae отбасына қосып, оны монокотиледондылардың жоғары сатысы – Нарциссаларға (Narcissales) енгізген. Бейкер 1874 жылы Герберттің схемасынан мүлдем өзгеше схеманы қабылдап, туыс туралы монография жариялаған. 1883 жылы Бентам мен Хукер Irideae (Iridaceae) отбасының 700-ден астам түрі бар екенін сипаттап, оны 3 тайпаға және одан әрі кіші тайпаларға бөлген. Sysyrinchieae тайпасы 2 кіші тайпаны қамтыды, соның ішінде Ixieae. Соңғысы төрт туыспен шектелген: Crocus, Syringodea, Galaxia (Moraea) және Romulea. Бұл құрамы, Moraea өз алдына жеке тайпаға тиесілі болғандықтан, содан бері өзгермеген. Он тоғызыншы ғасырдың ең ықпалды монографиясы – Моу (1886) монографиясы, ол қазіргі заманғы туыс туралы түсініктің негізін құрайды. Моу Герберттің жұмысына сүйене отырып, Бейкердің жіктелуін қабылдамаған. ХХ ғасырдың соңында молекулалық филогенетикалық әдістердің қолжетімділігі Iridaceae отбасының Asparagales ордеріне тиесілі екенін көрсетті.

Ботаникалық сурет

Сегізінші ғасырдың соңындағы осы тұқымның ғылыми зерттелуі, Уильям Кертистің (1787) және Симстің (1803) ботаникалық иллюстрациялары бар егжей-тегжейлі сипаттамалармен бірге жүрді, олар Кертистің «Ботаникалық журналында» Сиденхэм Эдвардстың суреттерімен жарияланды. Басқа иллюстрацияларды Хаворттың (1809) және Сабинаның (1830) монографияларында табуға болады, оларды Чарльз Джон Робертсон салған. Ең ірі жиын Маудың (1886) ең толық монографиясында кездеседі. Басқа дереккөздерге суреттер жинағы кіреді, мысалы, Масклефтің (1891) Франция өсімдіктерінің зерттеуі. Ол кезде Франция флорасына тек C. sativus және C. vernus түрлері енгізілген.

Филогения

Crocus тұқымдасы Iridaceae (iris отбасы) монокорттар тұқымдасына, нақтырақ айтқанда, ірі Crocoideae кіші тұқымдасына жатады. Бұл кіші тұқымдада крокус Ixieae (синонимі Croceae) тайпасына кіреді, ол бес тайпаның бірі. Ixieae тайпасы өз кезегінде субтайпаларға бөлінеді, ал Crocus, Romulea және Syringodea тұқымдары Romuleinae субтайпасын құрайды. Ixieae ішінде Romuleinae субтайпасының ерекшелігі – ауадағы сабақтарының прогрессивті түрде қысқаруы, сабақтарында жалғыз гүлдердің болуы, түйіршіктерінде ағаш тәрізді қабықшалардың қалыптасуы. Олардың көпшілігінде стильдің тармақталған бөлімдері де кездеседі. Дегенмен, Crocus түйіршігінің қабықшалары ағаш емес, сүтті және қабықшалы болып келеді, Syringodea сияқты емес. Сонымен қатар, Crocus-тың жапырақтарының төменгі беті жоталы және көбінесе кеуекті, ал Syringodea-да дөңгелектелген, және Crocus-тың жапырақтарының үстіңгі бетінің орталық сызығындағы мөлдірлігі Syringodea-да жоқ. Romulea екі басқа тұқымдастан негізінен ауадағы сабақтарының болуымен немесе кем дегенде жер бетіндегі жұмыртқалығының болуымен ерекшеленеді, acaulescent тұқымдастармен салыстырғанда, сонымен қатар жапырақтарының бір жақты болуы және тозаңның құрылымы да айырмашылықты құрайды. Romuleinae субтайпасы ішінде Crocus, Syringodea-ның туыс тобы болып табылады, ал екі тұқымдас Romulea-ның туыс тобын құрайды.

Түрлендіру

Крокус популяцияларының инфра-спецификалық айырмашылығы өте жоғары, морфологиялық және фенотипілік түрлерінің кең спектрі бар, ал әртүрлі түрлерге жататын көптеген жеке даналар бір-біріне ұқсас болуы мүмкін. Оқшауланған популяциялар арасындағы морфологиялық ерекшеліктерге сүйене отырып, көптеген жаңа түрлер сипатталған, бірақ молекулалық және/немесе кариологиялық мәліметтерге негізделген жаңа түрлердің анықтамасы болмаса, түрлерді растау мүмкін емес, бұл түр пайда болуын және, демек, түрлердің нақты санын анықтауда қиындықтар тудырады. Гибридтесу (таксиндердің қосылуы) және интрогрессия (генетикалық материалдың ауысуы) ескерілгенде жағдай одан да күрделене түседі.

Молекулалық филогенез

Молекулалық филогенезия әдістерінің пайда болуы морфологияға ғана негізделген дәстүрлі жүйелердегі мәселелерді анықтады. Толық туысқа қатысты алғашқы талдау 2008 жылы Мэтью және әріптестері пластид аймақтарынан нуклеотидтік тізбектерді пайдаланып жүргізді. Атап айтқанда, ДНҚ деректері C. banaticus-ты жеке Crociris субтуысына бөлуге негіз жоқ екенін көрсетеді, бірақ ол туыстағы бірегей түр. Оның сабаудың түбінде профил бар, сондықтан ол Crocus бөліміне жатады, бірақ оның қалған субтуысқа қатысты нақты байланысы белгісіз. Мэтью схемасындағы 15 серияның тек жетісі ғана монофилетикалық, ал ең ірі сериялар, атап айтқанда, барлық түрлердің үштен бірін қамтитын Biflori және Reticulati монофилетикалық емес. Тағы бір ерекше түр, C. baytopiorum, енді Baytopi сериясына орналастырылуы керек. C. gargaricus subsp. herbertii түр мәртебесіне көтерілді, C. herbertii. Күзгі гүлдейтін C. longiflorus, Longiflori сериясының типтік түрі (Мэтью ұзақ уақыт бойы «бір-бірінен өзгеше жиынтық» деп қараған), Verni сериясының ішінде жатқан сияқты. Сонымен қатар, C. malyi-нің жағдайы қазірге белгісіз. ДНҚ талдауы және морфологиялық зерттеулер Reticulati, Biflori және Speciosi серияларының «бөліне алмайтындығын» көрсетеді, C. adanensis және C. caspius Biflori-ден алынып тасталуы керек, C. adanensis C. paschei кладына жатады, бұл Flavi сериясының туысқан тобы, ал C. caspius Orientales сериясының туысқан тобы болып көрінеді. Зерттеу «қазіргі кезде анықталған бөлімдер жүйесін қолдамайды», дегенмен, 1982 жылғы Мэтью жіктелуі мен қазіргі гипотеза арасындағы көптеген қайшылықтарға қарамастан, «осы жүйенің бөлімдері мен серияларына түрлердің негізгі жатқызылуы нақты қолдау табады». Авторлар «иерархиялық жіктеу жүйесі туралы нақты шешімдер қабылдамас бұрын қосымша зерттеулер қажет» деп мәлімдейді және «болашақта қайта жіктеу барлық инфрагенерлік деңгейлерді, субтуыстарды, бөлімдерді және серияларды қамтиды» деп қорытындылайды. Ядролық рибосомалық ДНҚ (рДНҚ) ішкі транскрипцияланған аралық аймағын (ITS) хлоропласт маркерімен бірге пайдаланған қосымша зерттеу осы нәтижелерді негізінен растады. Crocus монофилетикалық кладты құрайды, базалық политомиясы төрт субкладтан тұрады. Crocus бөліміне сәйкес келетін бірінші клад (А), бірақ оған C. sieberi және бірнеше жақын туысқан түрлер (алғашқыда Nudiscapus бөліміне кіретін Reticulati сериясы) кіреді. Қалған үш кладқа (B–D) Nudiscapus бөлімінің қалған барлық түрлері кіреді. Олардың ішінде B және C кішкентай, сәйкесінше Orientales және Carpetani серияларына сәйкес келеді, қалған барлық сериялар үлкен D кладына жатады. Ерекшелік – C. caspius, бастапқыда Biflori сериясында, ол B кладында бөлінеді. Осылайша, туысты екіге бөлу жақсы қолдау тапса да, бұл екі топты бірде-бір морфологиялық белгі анықтай алмайды. C. sieberi тобы екінші рет профолин жоғалтқан деп есептеледі. Сериялардың сегізі монофилетикалық екені дәлелденді; Crocus, Kotschyani және Scardici (Crocus бөлімі) және Aleppici, Carpetani, Laevigati, Orientalis және Speciosi (Nudiscapus бөлімі). Гүлдеу маусымы молекулалық топтастыруларға сәйкес келмеді, сондай-ақ бұрын қолданылған морфологиялық сипаттамалардың ешқайсысы да, әртүрлі туыстарда белгілердің тәуелсіз пайда болуын немесе жоғалуын көрсететін жоғары дәрежедегі гомоплазияны көрсетті. Қалған сериялар табиғи топтамалар ретінде қолдау таба алмады. C. biflorus ішіндегі Мэтьюдің субтүр мәртебесі туралы тұжырымдамасы қолдау таппады, әрқайсысы жеке түр деп саналады, нәтижесінде туыстың кем дегенде 150 түрі бар. Verni сериясының (Crocus бөлімі) молекулалық және морфологиялық зерттеулері оны, сондай-ақ жақын туысқан серияны жақсы сипаттауға және шектеуге мүмкіндік берді. Verni sensu Mathew сериясы екі топтан тұрады, біріншісі C. vernus sensu Mathew, ал екіншісі C. etruscus, ilvensis, kosaninii және longiflorus. C. vernus-тың таксономиялық мәртебесі біраз уақыт бойы белгісіз болды, бұл атау C. albiflorus-қа дұрыс қолданылған, бұл бұрын C. vernus деп аталатын C. neapolitanus жаңа атауын қажет етеді. Кейіннен C. vernus 5 түрге бөлінді. C. longiflorus-ты Verni сериясына қосу Longiflori сериясын заңды таксономиялық бірлік ретінде қабылдамауға әкелді. Nudiscapus бөлімінде Reticulati сериясы Biflori және Speciosi серияларымен араласқан түрлермен полифилетикалық болды, бұл монофилияны алу үшін Reticulati-ді 8 түрге шектейтін қайтадан жазуды қажет етті. Осылайша орын ауыстырылған түрлердің арасында көптеген өте жақын туысқан таксондар бар, олар жаңа сериялы Sieberi ретінде ұсынылған Crocus sieberi агрегаты деп аталады. Biflori сериясынан басқа да жаңа сериялар, мысалы Isauri және Lyciotauri құрылуда. Мэтьюдің Crocus жіктелуі субтүр дәрежесін енгізді, олардың ең көп саны (14) Crocus biflorus Miller-ге, Biflori сериясының типтік түріне тиесілі, бұл сан одан әрі өсті. Молекулалық әдістер оларды жақын туысқан инфраспецификалық таксондар емес, полифилетикалық жиынтық екенін анықтады. Бұл Biflori сериясын толық таксономиялық қайта қарауды қажет етті, әрбір субтүрді түр мәртебесіне көтерді. Ұқсас мәселе C. reticulatus sensu Mathew-та туындайды, ол екі субтүр жасады, нәтижесінде 9 жаңа түр анықталды.

Ұқсас атаумен аталған түрлер

"Күзгі крокус" деп аталатын кейбір крокус түрлері жаздың соңында және күзде, (күзгі) жаңбыр кезінде, жазғы ыстық пен құрғақшылықтан кейін гүлдейді. "Күзгі крокус" атауы көбінесе Colchicum үшін де қолданылады, бірақ ол нағыз крокус емес, өз отбасынан (Colchicaceae) және лилиялар отрядынан (Liliales) тарайды. Өсімдіктер улы, бірақ емдік қасиеттері бар. Colchicum-ды "шалғы шафраны" деп те атайды, алайда нағыз шафран улы емес. Крокус түрлерінде үш аталық торабы, ал Colchicum түрлерінде алты торабы болады; крокустың бір түйіншесі бар, ал Colchicum-да үш. Pulsatilla түрлерінің кейбіреулерін "дала крокусы" (бұрын Anemone patens) немесе "жабайы крокус" деп те атайды, бірақ олар ранункулюс тұқымдасына (Ranunculaceae) жатады. Көптеген жағдайда "паскуе гүлі" деп аталатын Pulsatilla түрлері, крокустардан айырмашылығы, тамырсабақты болады, жапырақтары ұзын, жұмсақ түктермен жабылған, ал гүлдері жер үстіндегі сабақтарда өседі.

Этимология

"Крокус" атауы кейінгі орта ағылшын тілінен (14 ғасырдың соңы) келген және шафранды да білдіреді. Ол латынша crocus арқылы грекше κρόκος (krokos) сөзінен туындайды, ал ол өзі, болжам бойынша, семит тілінен алынған қарыз сөз, еврейше כרכום (karkōm), арамейше ܟܟܘܪܟܟܡܡܐ (kurkama) және арабша كركم (kurkum) сөздерімен байланысты, олардың барлығы шафран (Crocus sativus), "шафран сарысы" немесе куркума (қараңыз) – тағы бір сары бояуды білдіреді. Сөздің бастауы санскрит тіліндегі kunkumam (कुङ्कुमं) – "шафран" деген сөзге жетеді. Ағылшынша атау 16 ғасырда латынша safranum сөзінен алынған, бірақ көне ағылшын тілінде римдіктер шафранды croh деп атаған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Кроккустар Жерорта теңізінен, Иберия түбегінен және Солтүстік Африкадан бастап, Орталық және Оңтүстік Еуропа, Эгей теңізінің аралдары, Таяу Шығыс және Орталық және Оңтүстік-Батыс Азия арқылы Қытайдың батысындағы Синьцзянға дейін таралады, бірақ көптеген түрлері Түркия, Кіші Азия және Балқан түбегімен шектелген. Балқан түбегінде түрлердің ең көп саны (кем дегенде 31) кездеседі, бұл оның түрлердің орталығы екенін көрсетеді, алайда олар кеңінен таралған. Түрлердің таралуы батыстан шығысқа қарай бес біріккен аймақ бойынша сипатталған (суретті қараңыз). Крокус өсетін жерлер теңіз деңгейінен бастап субальпілік биіктіктерге дейін, орманды жерлерден шалғындарға және шөлдерге дейін әртүрлі, көбінесе жақсы су өткізгіш тасты тау беткейлерінде кездеседі. Көптеген түрлер суық қысы мен ыстық, жаңбыр аз жауатын жазға бейімделген, өсімділік әдетте күзден көктемнің ортасына дейін белсенді болады. Крокус түрлерінің табиғи ортасы урбанизация, индустрияландыру, жерлердің бұзылуы және рекреациялық пайдалану сияқты адам қызметінен қорқады. Бақылаусыз жинау және малдың тым көп жаюы оларға кері әсер етеді.

Экология

Крокус түрлерінің өмірлік циклі тұқымнан басталады, 3–5 жылда көшетке және жетілген өсімдікке өседі, бірақ тұқымдар топырақта бірнеше жыл бойы ұйықтау күйінде қалуы мүмкін. Тұқымның өсу кезеңдерін алғаш рет Мау 1886 жылғы монографиясында сипаттап, суреттеген. Бірінші жылы крокус тек бір жапырақ шығарады және түрлеріне қарай 5–8 мм шамасындағы жұқа қабықшамен жабылған жуан қабық (корм) құрайды. Солтүстік жарты шарда күзгі крокустар қыркүйек пен қараша айлары аралығында гүлдейді. Көктемгі крокустардың гүлдеу уақыты климатқа және өсетін ортаға байланысты, бірақ көбінесе қыс ортасынан көктемге дейін болады. Жапырақтары гүлдеу кезінде (синантты) немесе гүлдері құрғағанда (гистерантты) пайда болуы мүмкін. Жазда, ыстық және құрғақ жағдайда өсімдік ұйықтап қалады, жер бетіндегі барлық бөліктері қурап өледі. Қысқы суық температуралар кормуды белсендіреді. Крокус тұқым арқылы жыныстық және кормудың қосымшасында (кормельдер немесе кормулалар) пайда болатын ұсақ кормулар арқылы жыныссыз жолмен көбейеді. Жеміс қапшығы піскенде гүл шоғырының тамырында топырақтан шығып, ашылып (жарылып) тұқымдарды шығарады. Тұқымдарды таратуға, кем дегенде, тұқымдары бар түрлердегі құмырсқалар көмектеседі. Түнде және бұлтты ауа райында гүлдің жапырақтары (периант) жабылады. Жұмыртқалықтан бал араларын (әсіресе аналық қоңыздарды) және көбелектерді (Lepidoptera) тартатын нектар бөлінеді.

Зиянкестер мен аурулар

Егілген өсімдіктердің жуандары тышқандар мен басқа да кеміргіштер, оның ішінде құс, бөрік, аққулар және сұр тышқандар жеуі мүмкін. Оларға сондай-ақ шілде, сұр шілің, ботритис және фузарий шірігі шабуылдайды. Stromatinia gladioli және Pythium түрлерінің тудырған тамыр шіруі де кездесуі мүмкін, сондай-ақ Pratylenchus penetrans нематоды да тамыр шіруіне себеп болуы мүмкін. Crocus spp зарарланатын вирустар: Потивирустар, әсіресе бұршақ сары мозаика вирусы, сондай-ақ темекі дірілдеу вирусы, темекі некрозы вирусы және қияр мозаика вирусы. Жапырақтары шіруге, тот басуға және қабыну ауруларына шалдығуы мүмкін, ал бұталар, кенелер, құмырсқалар және жұмсақ денелілер олармен қоректенеді. Жапырақтарын қоян, ақ қоян және бұғы жейді; гүлдерін кейде қарға, қара қарға және сұрқылдақ сияқты құстар жұлып алып кетеді.

Сафран

Жанрдың экономикалық маңызы негізінен бір ғана түрі – *Crocus sativus*-қа байланысты, ол қазір тек өсіруде ғана белгілі. *C. sativus* шафран өндіру үшін өсіріледі, ол кептірілген мойындарының (стигма) қызыл-сары түсінен алынатын және әлемдегі ең қымбат дәмдеуіштердің бірі. *C. sativus* өсімдіктерінің әлемдік өндірісі 205 тоннаға жуық деп есептеледі. Шафран өндіру үшін 60 000 гүлден 180 000-ға жуық мойын (стигма) қажет, ол шамамен 10 000 АҚШ долларына сатылады (2018 жылғы дерек). Қазіргі шафран өндірісі Кашмир, Иран, Түркия, Ауғанстан және Испаниядан Кіші Азияға дейінгі Жерорта теңізі аймақтарында кеңінен өсіріледі. Грекияның Козани аймағындағы Крокос қаласы маңызды орталық болып табылады. Шафран өнімі – *Krokos Kozanis*, ол ТҚА (Түпнұсқа атауы қорғалған) статусына ие. Өндіріс негізінен жергілікті, ал Иран 72,162 гектарды алып жатқан әлемдік өндірістің 65%-ын құрайды. Шафран ежелгі Египетте бальзамдау кезінде қолданылған деп есептеледі. Ол Ежелгі Келісімде, "Песня о песнях" кітабында құнды дәмдеуіш ретінде айтылады және "Илиада" кітабында, сондай-ақ жазба тарихының барлық кезеңінде бояу және хош иіс беру үшін қолданылған. Шафран үшін *C. sativus*-ты өсіру және жинау алғаш рет Жерорта теңізінде, әсіресе Крит аралында тіркелген. Оны бейнелейтін фрескалар бронза дәуіріндегі Миной мәдениетінің Кносс қалашығында, сондай-ақ Эгей теңізіндегі Санторини аралының Акротири қалашығында табылған. Олар Миной экономикасы мен мәдениетінің маңызды бөлігі болған, қасиетті рөл атқарған және психоактивті зат, сондай-ақ тағамға қосылатын ингредиент ретінде қолданылған. Акротири аймағында әйелдер әлі күнге дейін крокустар жинайды.

Бау-бақша және гүл шаруашылығы

16 ғасырдың басында түрік бақшаларында сипатталған крокустар Осман империясының шалқар далаларынан жиналған, онда оларды еуропалық ботаниктер мен саяхатшылар көрген, алғашқыларының бірі – Пьер Белон, ол 1547 жылы Константинопольге келді. Нидерландыда алғаш рет пайда болған крокус түрлері жергілікті емес еді, 1562 жылы Константинопольден Венаға Киелі Рим императорының елшісі Огиер Жизелин де Бусбек әкелді. Бірқатар түйірлер Лейдендегі ботаникалық бақтағы Каролус Клюзиусқа жіберілді. Бұл, әрине, жабайы емес, егілген сорттар болды. Түркияға келген еуропалық саяхатшылар өз елдерінің бақтары үшін үлгілер алып келді. Олардың арасында Нидерландыдағы Миддельбург бақтары ерекше көзге түсті. 1592 жылы Миддельбург саудагері Жехан Сомер өзінің басқа үлгілерімен бірге крокустарды да әкелді, олар Клюзиус қана емес, сонымен қатар алғашқы голланд гүл суретшілерінің, әсіресе Амброзиус Босхарттың назарын аударды. 1620 жылға қарай жаңа бау-бақша сорттары дамыды және сол кездегі суреттерде, мысалы, Криспийн ван де Пасс 1614 жылғы «Hortus floridus» суретінде бейнеленді. 17 ғасырда крокус бақтары туралы мәліметтер бар, мысалы, Йоркширдегі Дарфилдтегі Уолтер Стоунхаустың Сафран Гарт бағы. Бұл гүл индустриясындағы ең маңызды геофиттердің бірі, 2003-2008 жылдар аралығында Голландияда гүл тебін өндірісі бойынша алтыншы орында тұр (463–668 гектар). Крокус қыс аясында және көктем басында бақта ең көп кездесетін гүлдің бірі. Олардың 30-ға жуығы өсіріледі, ең танымалдары – C. chrysanthus, C. flavus, C. sieberi, C. tommasinianus және C. vernus, сондай-ақ олардан алынған жүздеген сорттар. Көктемде де, күзде де гүлдейтін крокустар гүлдері үшін өсіріледі. Көктемде гүлдейтін алғашқы гүлдердің бірі, олардың гүлдеу мерзімі күзден қыс соңына дейін өзгеруі мүмкін, C. tommasinianus гүлдейді; ал күзде ең ерте гүлдейтін түрі, C. scharojanii, шілде айының соңғы апталарында гүлдейді. Бау-бақшалар мен топыраққа отырғызу үшін өсірілетін сорттар негізінен алты түрді құрайды: C. vernus, C. chrysanthus, C. flavus, C. sieberi, C. speciosus және C. tommasinianus. 2009/2010 жылғы бау-бақша өндірісі кезеңінде 366 гектар жерге 70-тен астам сорт өсірілді, ең көп таралғандары – «Flower Record» және «King of the Stripes» (42 гектар), сонымен қатар C. chrysanthus, C. tommasinianus және C. flavus та өсірілді. Бірақ ең көп өсірілетін өсімдіктер – голландтық гибридтер, гүлдерінің әртүрлі түстерімен ерекшеленеді. Өсімдіктердің санын көбейту үшін жынысты және жыныссыз әдістер қолданылады; тұқымдар мен түйірлердің көбеюі – өндірістің ең көп таралған әдістері, бірақ тіндерді өсіру де қолданылуы мүмкін, әсіресе шафран крокусы үшін. Жаңа түйірлер ескі түйірдің үстінде пайда болады, ол кеуіп барады, ал түйірлер қосалқы бүршіктерден өседі. Жаңа өсімдіктерді өндіру маусымның соңынан шілде айының басына дейін жиналған түйірлермен басталады, түйірлер мөлшері бойынша сұрыпталғаннан кейін қазан айының басына дейін 22 градус температурада сақталады, содан кейін қазан мен қарашада отырғызылғанға дейін 17 градусқа дейін төмендетіледі; гүлдеу наурыз айында жүреді және гүлдер алынып тасталмайды. Крокустар маусымдық емес гүлдейтін өсімдіктерді өндіру үшін күшпен гүлдейтіледі, ең көп қолданылатын түрлері – C. vernus және C. flavus, ал күшпен гүлдейтілуге қолданылатын түйірлердің көпшілігі Нидерландыдан келеді. Көктемде гүлдейтін түрлер күзде, ал күзде гүлдейтін түрлер жаздың соңында отырғызылады; әдетте, түйірлер толық күн сәулесі түсетін, жақсы дренажталған топыраққа 3-4 дюйм тереңдікте орналастырылады. Олар ауыр сазды немесе ылғалды топырақтарда, әсіресе жазғы тынығу кезеңінде жақсы өспейді. Коммерциялық егістер дренажды қамтамасыз ету үшін көтерілген төсектерде және беткейлерде өсіріледі, ал бау-бақшашылар осы мақсатта көбінесе құмды төсектерге отырғызады. Көктемде гүлдейтін түрлер жапырақты ағаштар өсетін жерлерде де жақсы өседі, олар гүлдеп, жапырақ шығарады, ағаштар толық жапырақтанғанға дейін. Крокустар USDA қысқы аймақтарында 3-8 өсіріледі. Барлық түрлер жоғарғы аймақтарда төзімді емес; C. sativus 6-дан 8-ге дейінгі USDA аймақтарында қыста төзімді, ал C. pulchellus 5-тен 8-ге дейінгі аймақтарда төзімді. Кейбірлері шөпте табиғи түрде өсуге жарайды, бірақ жапырақты сарғаюдан бұрын кесу қысқа өмір сүретін өсімдіктерді береді. Кейбір крокустар, әсіресе C. tommasinianus және оның таңдалған түрлері мен гибридтері (мысалы, «Whitewell Purple» және «Ruby Giant») көп тұқым береді және табиғилану үшін өте қолайлы. Алайда, олар тау бақшаларында арамшөпке айналуы мүмкін, онда олар көбінесе талғамды, төсеніш құрайтын альпілік өсімдіктердің арасында пайда болады және оларды алу қиын. Крокус гүлдері мен жапырақтары қыраудан қорғалған, олардың бетінде балауыз тәрізді қабықша бар; қар мен қыраудың көктемнің басында кейде түсуі мүмкін болған жерлерде, көктемде ерте гүлдейтін крокустар қардың арасынан гүлдеп шығуы жиі кездеседі.

Қолданылуы

Сирияда крокустардың түйнекпіялары тағам ретінде қолданылған. Crocus түрлерінің, әсіресе C. sativus түрлерінің мойындарынан табылған каротиноидтер қатерлі жасушалардың өсуін тежейтіні дәлелденді және бұл фармацевтикалық қолданысқа ықтимал мүмкіндіктерге деген қызығушылықты арттырды.

Мәдениет

Крокус немесе крокос ежелгі заманнан бері белгілі және сәндік өнерде қолданылып келген, мысалы Санторинидегі минойлық қабырға суреттерінде б.з.д. 1600 жыл шамасында. Шафран крокусының бейнелері миной өнерінде жиі кездеседі және ерте қола дәуірінен микен дәуіріне дейінгі Эгей өнерін кесіп өтеді. Теофраст (б.з.д. 4 ғасыр) шафран крокусын дәмдеуіш және бояу ретінде бағалы деп сипаттаған, ал Гомер гүлдің түсіне күн шығуын теңеген. Шафран түсті киім-кешектер көне замандағы әйелдердің арасында қатты құрметтелген, соның салдарынан киімге "Крокота" деген ат қойылған. Майы да косметикалық құрал ретінде бағаланған. Грек аңызы бойынша, Крокус немесе Крокус – құдайлардың оны өзімен аттас өсімдікке айналдырған жас жігіт, оның Смилякс деген бақташы қызына деген үлкен құштарлығы мен орындалмаған махаббатынан кейін қайтыс болған. Басқа нұсқаларда оның өлімі кезінде гүлге үш тамшы жас түсіп, осының нәтижесінде үш мойынша пайда болған делінеді. Крокус көптеген гүл суреттерінде кездеседі, олардың ең ертесі Амброзиус Босхарттың "Көктем гүлдерінің композициясы" (1620) туындысы. Бұл суретте гүл шоғының түбіндегі қола түсті кремді крокус сол кездегі нарықтағы әртүрлі сорттарды көрсетеді. Босхарт көктемнің барлық сұлулығын бейнелейтін композициялық туындысын жасау үшін алдын ала сызба жасап, крокусты осылай кескіндеген, оның сыртқы түрі лала гүлдеріне ұқсағанмен, оның жіңішке, шөп тәрізді жапырақтары оны танытады. Крокус көбінесе көктем мен жаңа бастамаларды символдық тұрғыдан бейнелеу үшін қолданылады. Мысалы, ол Польшада өткен 2019 жылғы FIFA U-20 әлем чемпионатының эмблемасы ретінде жаңа таланттардың пайда болуын көрсете білді.