Кіріспе

Tropaeolaceae тұқымдасына жататын өсімдіктер туысы. Tropaeolum туысына жататын гүлді өсімдіктер, көбінесе настурциум деп аталады. Tropaeolum (/t//r//ə/'/p//iː//ə//l//əm//, /t//r//oʊ///), әдетте настурциум (/n//ə/'/s//t//ɜːr//ʃ//əm//, /n//æ///; сөзбе-сөз "мұрынды қытырлатушы" немесе "мұрынды тартып алушы") деп танылады, бұл бір және көп жылдық шөптесін гүлді өсімдіктердің шамамен 80 түрін қамтитын туыс. Оны Карл Линней Species Plantarum кітабында сипаттаған және Tropaeolaceae тұқымдасының жалғыз туысы болып табылады. Настурциумдар олардың су кресс (Nasturtium officinale) сияқты май өндіру қабілетіне байланысты осылай аталып кеткен. Tropaeolum туысы, Оңтүстік және Орталық Америкаға тән, бірнеше өте танымал бақша өсімдіктерін қамтиды, ең көп таралғандары – T. majus, T. peregrinum және T. speciosum. Ең төзімді түрлерінің бірі – Чилиден шыққан T. polyphyllum, оның көп жылдық тамырлары қыста жер астында тіршілік ете алады. Бұл туысқа жататын өсімдіктердің жарқын, көбінесе өте ашық түсті гүлдері және ортасынан жапырақ шығатын дөңгелек пішінді (қалқанша тәрізді) жапырақтары бар. Гүлдері екі жынысты және зигоморфты, бес күлтесі, жоғары орналасқан үш қабықтық аналық безі және бес тостаған жапырақшаның біреуінің өзгеруінен пайда болған түтік тәрізді нектар шұңқырына ие.

Тарих

Тропеоллды Испанияға испан ботанигі Николас Монардес енгізді, ол оны 1569 жылғы Historia medicinal de las cosas que se traen de nuestras Indias Occidentales еңбегінде сипаттады, ал ағылшын тіліне Джон Фрэмптон оны Ioyfull newes out of the newe found worlde деп аударған. 1597 жылы ағылшын шөпшісі Джон Жерард өзінің Herball, or Generall Historie of Plantes кітабында осы өсімдіктің тұқымын Еуропадан алғанын жазды. Tropaeolum majus деген атауды швед ботанигі Карл Линней таңдады, себебі бұл өсімдік оған ежелгі дәстүрді еске түсірді: Римдіктер шайқаста жеңіске жеткен соң, жеңілген жаудың қару-жарағын іліп қоятын трофей бағанасын (немесе тропеум, грекше tropaion, ағылшын тілінде "трофей") орнататын. Өсімдіктің дөңгелек жапырақтары Линнейге қалқандарды, ал гүлдері – қанға боялған шлемдерді еске түсірді. Настурциумды бұрын "үнді капустасы" деп атаған, өйткені олар Америкадан әкелінген, сол кезде "Үнді" деп белгілі болған, және салатқа қосылатын ингредиент ретінде кресс сияқты қолданылған. Джон Жерард өзінің шөпшілік еңбегінде "үнді кресінің" гүлдерін сарыбас тұқымдасына жататын бұтақшақ гүлдің (Consolida regalis) гүлдерімен салыстырды.

Сипаттама

Tropaeolum – екіжарнақты бір жылдық немесе көп жылдық өсімдіктер туысы, көбінесе шырынды сабақтары және кейде түйіршікті тамырлары болады. Кезектесіп орналасқан жапырақтары түксіз, қалқанша тәрізді және толық немесе алақан тәрізді бөлінген. Жапырақ тірек сабақтары ұзын, көптеген түрлерінде басқа сабақтарға оралып, қолдау көрсетеді. Гүлдері екі жынысты және әдемі, жапырақ қойнауларындағы ұзын сабақтарда жалғыз орналасқан. Оларда бесеу септалдары бар, жоғарғысы нектар шұңқырына созылған. Бес құлпынайы тырнақты, төменгі үш құлпынасы жоғарғы екеуінен өзгеше. Сегіз аталық екі қатарға орналасқан, олардың ұзындығы әртүрлі, ал жоғарғы жұмыртқалық үш бөлікке бөлінген және бір мойыншада үш мойыншасы бар. Жемісі қабықсыз, жаңғаққа ұқсас және үш тұқымдық бөлігі бар.

Ас үй

Tropaeolum majus-тің барлық бөліктерін тамаққа пайдалануға болады. Көбінесе гүлдері желінеді, әсіресе әдемі салатқа қосымша ретінде қолданылады; оның дәмі сулы кресске ұқсас, сәл ащы және қуырып дайындалатын тағамдарға да қосылады. Гүлдерде шамамен 130 мг С витамині бар, бұл петрушкадағы мөлшермен тең. Сонымен қатар, 100 граммында 45 мг-ға дейін лютеин қамтылған, бұл жеуге жарамды кез келген өсімдіктегі ең жоғары көрсеткіш. Піспеген тұқым қабықтарын жинап, дәмдеуіш және гарнир жасау үшін хош иісті сірке суына салады, кейде каперстердің орнына қолданылады. Машуа (T. tuberosum) жеуге жарамды жер асты түйнегін өндіреді, ол Анд тауларының кейбір аймақтарында маңызды тағамдық көз болып табылады.

Өсімдіктер

T. majus дәстүрлі медицинада тыныс алу және несеп жолдары инфекцияларын емдеу үшін қолданылған. Германияда лицензияланған дәрігерлер настурция мен қарақұмық тамырынан ғана жасалған Ангоцин Анти Инфект Н өсімдік антибиотығын тағайындауға құқылы.

Қауымдастықты қоректік отырғызу және зиянкестерді биологиялық бақылау

Настурциялар зиянкестерді биологиялық жолмен бақылау үшін серіктес өсімдіктер ретінде қолданылады, кейбір зиянкестерді қуып шығарады, ал басқаларын өздеріне тартып алып, тұзаққа айналдырады және пайдалы жәндіктерді тартады. Серіктес өсімдіктерді отырғызу кең таралған практика болғанымен, осы мәлімдемелерді қолдайтын ғылыми дәлелдер аз және көбінесе тәжірибелік байқауларға негіделген.

Таксономия

Tropaeolum бұрын Tropaeolaceae тұқымдасына Magallana Cav. және Trophaeastrum басқа екі туыспен бірге жатқызылған. Монотиптік Magallana туысы қанатты жемістерімен ерекшеленсе, Trophaeastrum туысының екі түрінде шпоры болмаған. Tropaeolum туысы тек басқа екі туыстың ерекшеліктерінің болмауы арқылы анықталған. 2000 жылы жүргізілген молекулалық зерттеуде, егер басқа екі туыс бөлініп қарастырылса, Tropaeolum парафилетикалық екені анықталды, сондықтан Magallana және Trophaeastrum Tropaeolum туысының синонимдері деп танылды. Осылайша, Tropaeolaceae моногенетикалық тұқымдасқа айналды, яғни бір ғана туысты қамтитын тұқымдас болды.

Түрлер

"Өсімдіктер тізімі", Миссури ботаникалық бағы мен Кьюдегі Корольдік ботаникалық бақшаларының бірлескен жобасы, Tropaeolum түрлерінің келесі қабылданған атауларын қамтиды. Қазіргі уақытта қаралып жатқан түрлер "U" әрпімен белгіленген.