Кіріспе
1633 жылы Нидерландыда құрылған Лейден обсерваториясы (Sterrewacht Leiden) – Нидерландыдағы Лейден университетінің астрономиялық институты. 1633 жылы Рудольф Снеллиус квадрантын орналастыру үшін құрылған, бұл әлемдегі ең көне жұмыс істейтін университет обсерваториясы, жалғыз ескі әлі де бар обсерватория Ватикан обсерваториясы болып табылады. Голиус обсерваторияда Снеллиус квадрантынан басқа қандай да бір құралдар болды ма, жоқ па – белгісіз. 1682 жылы Бурхардус де Вольдер университеттің математика профессоры болып, обсерваторияны басқаруды өз міндетіне алды. Оның қызмет ету кезеңінде обсерватория кеңейтілді, оның ішінде ол сатып алған мыс секстантты орналастыру үшін екінші мұнара салынды және ескі мұнара қайта жаңартылды. Екі мұнараның да төбелері айналатын болды. 1705 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін де Вольдер обсерваторияда тағы екі квадрант, 12 дюймдік телескоп, екі линза және бірнеше кішкентай телескоптар бар екенін көрсететін құралдар тізімін тапсырды. Келесі екі жыл бойы Лотариус Зумбах де Косфельд обсерваторияны басқарды, 1708 жылы ол Кассельде математика профессоры болып тағайындалғанға дейін. Одан кейін 1717 жылға дейін обсерваторияда директор болмады, содан кейін Виллем Грейвсанде директор болып тағайындалды. Обсерваторияда қызмет еткен кезінде Грейвсанде 1742 жылы қайтыс болғанға дейін жаңа телескоптар мен құралдарды қоса алғанда, көптеген жаңа құралдарды сатып алды.
Leiden Observatory (Sterrewacht Leiden) is an astronomical institute of Leiden University, in the Netherlands. Established in 1633 to house the quadrant of Rudolph Snellius, it is the oldest operating university observatory in the world, with the only older still existing observatory being the Vatican Observatory. It is not known whether Golius had any instrumentation other than Snellius' quadrant at the observatory. In 1682 Burchardus de Volder became professor of mathematics at the university and thus took over responsibility for the observatory. During his tenure, the observatory was enlarged, including a second turret to house a brass sextant which he purchased, and the rebuilding of the old turret. Both turrets had rotating roofs. Upon retiring in 1705, de Volder handed over a catalogue of instruments which showed that the observatory owned two other quadrants, a 12 inch telescope, two objectives, and several smaller telescopes. For the next two years, Lotharius Zumbach de Coesfeld ran the observatory until his appointment as professor of mathematics in Kassel in 1708. Between then and 1717 the observatory went without a director until Willem 's Gravesande was appointed director. During his time at the observatory, Gravesande purchased a number of new instruments including new telescopes and tools, before his death in 1742.
18601974 жыл
1860 жылы жаңа обсерватория ғимараты аяқталды. Жаңа ғимарат қаланың тыныш бөлігінде, университеттің ботаникалық бағында салынды. Онда бірнеше кеңселер, астрономдардың тұрғын жайлары және телескоптар орналасқан бірнеше бақылау күмбездері болды. 1873 жылы ғимаратқа теңіздік аспаптарды – компастарды, секстанттарды және басқа да құралдарды сынау үшін қажетті құралдарды орналастыруға екі жаңа бөлме қосылды. Екі күмбез қайта жаңартылды, біреуі 1875 жылы, екіншісі 1889 жылы. Ынтымақтастық 1972 жылға дейін сақталды. Осы кезеңдегі ескі обсерватория ғимараты 2008-2012 жылдары қалпына келтіріліп, 2010 жылдары келушілер орталығына айналдырылды және экскурсиялар ұйымдастырылады.
Он дюймдік күмбездегі Эйнштейн креслосы
Эйнштейн креслосы – Лейден обсерваториясындағы астрономиялық бақылау креслосы. Бұл кресло 1861 жылы жасалған және обсерваториядағы сол заманнан сақталған жалғыз жиһаз. Креслоның аты Альберт Эйнштейннің обсерваторияға келгенде бірнеше рет осы креслода отырғанынан шыққан. Эйнштейн Лейден университетінде профессор болып жұмыс істеген кезінде директор Виллем де Ситтермен жақын достық байланыста болғандықтан, ғимаратқа жиі келіп тұратын. Кресло обсерваторияның ең үлкен күмбезінде, «10 дюймдік күмбез» деп аталатын жерде орналасқан (ішінде 10 дюймдік телескоп орнатылғандықтан осылай аталған). Күнге дейін бақылаушылар осы креслоны пайдаланады және ол обсерваторияның танымал көрікті жері болып табылады. 2015 жылдың 21 қазанында Эйнштейн креслосы Голландияның «Heel Nederland Kijkt Sterren» астрономиялық бағдарламасында көрсетілді. Бағдарламада ғылымды насихаттаушы Говерт Шиллинг пен ғылым тарихшысы Дэвид Бэнеке оның тарихы туралы айтты. Эйнштейн Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лейден обсерваториясына келгенімен әйгілі.
Қалпына келтіру
Көне обсерватория ғимараты (1860-шы жылдардан бастап) 2010-шы жылдары қайта жаңартылды. Бұл ғимарат қазіргі Лейден обсерваториясының академиялық базасы болмаса да, онда астрономиялық тарихи заттар сақталған. Сонымен қатар, көпшілік қаржысына күн телескобы орнатылып, келушілер орталығына күннің тікелей оптикалық суреттерін беруге мүмкіндік берді, бұл орталық экскурсиялар ұйымдастырғаны да мәлім.
Мұрағат
Лейден обсерваториясының және оның 1829-1992 жылдар аралығындағы директорларының мұрағаттары Лейден университетінің кітапханаларында сақталады және цифрлық форматта қолжетімді.
Директорлар
Терминдік директор 1633–1667 ж. H. Г. ван де Санде Бахуйзен 1908–1918 ж. Э. Ф. ван де Санде Бахуйзен 1918–1934 ж. Эйнар Герцспрунг 1945–1970 ж. Джордж К. Майли 2004–2012 ж. Тим де Зеу 2012–2022 ж. Хуб Роттгеринг 2022 – қазіргі уақытқа дейін Игнас Снеллен