Кіріспе

1633 жылы Нидерландыда құрылған Лейден обсерваториясы (Sterrewacht Leiden) – Нидерландыдағы Лейден университетінің астрономиялық институты. 1633 жылы Рудольф Снеллиус квадрантын орналастыру үшін құрылған, бұл әлемдегі ең көне жұмыс істейтін университет обсерваториясы, жалғыз ескі әлі де бар обсерватория Ватикан обсерваториясы болып табылады. Голиус обсерваторияда Снеллиус квадрантынан басқа қандай да бір құралдар болды ма, жоқ па – белгісіз. 1682 жылы Бурхардус де Вольдер университеттің математика профессоры болып, обсерваторияны басқаруды өз міндетіне алды. Оның қызмет ету кезеңінде обсерватория кеңейтілді, оның ішінде ол сатып алған мыс секстантты орналастыру үшін екінші мұнара салынды және ескі мұнара қайта жаңартылды. Екі мұнараның да төбелері айналатын болды. 1705 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін де Вольдер обсерваторияда тағы екі квадрант, 12 дюймдік телескоп, екі линза және бірнеше кішкентай телескоптар бар екенін көрсететін құралдар тізімін тапсырды. Келесі екі жыл бойы Лотариус Зумбах де Косфельд обсерваторияны басқарды, 1708 жылы ол Кассельде математика профессоры болып тағайындалғанға дейін. Одан кейін 1717 жылға дейін обсерваторияда директор болмады, содан кейін Виллем Грейвсанде директор болып тағайындалды. Обсерваторияда қызмет еткен кезінде Грейвсанде 1742 жылы қайтыс болғанға дейін жаңа телескоптар мен құралдарды қоса алғанда, көптеген жаңа құралдарды сатып алды.

18601974 жыл

1860 жылы жаңа обсерватория ғимараты аяқталды. Жаңа ғимарат қаланың тыныш бөлігінде, университеттің ботаникалық бағында салынды. Онда бірнеше кеңселер, астрономдардың тұрғын жайлары және телескоптар орналасқан бірнеше бақылау күмбездері болды. 1873 жылы ғимаратқа теңіздік аспаптарды – компастарды, секстанттарды және басқа да құралдарды сынау үшін қажетті құралдарды орналастыруға екі жаңа бөлме қосылды. Екі күмбез қайта жаңартылды, біреуі 1875 жылы, екіншісі 1889 жылы. Ынтымақтастық 1972 жылға дейін сақталды. Осы кезеңдегі ескі обсерватория ғимараты 2008-2012 жылдары қалпына келтіріліп, 2010 жылдары келушілер орталығына айналдырылды және экскурсиялар ұйымдастырылады.

Он дюймдік күмбездегі Эйнштейн креслосы

Эйнштейн креслосы – Лейден обсерваториясындағы астрономиялық бақылау креслосы. Бұл кресло 1861 жылы жасалған және обсерваториядағы сол заманнан сақталған жалғыз жиһаз. Креслоның аты Альберт Эйнштейннің обсерваторияға келгенде бірнеше рет осы креслода отырғанынан шыққан. Эйнштейн Лейден университетінде профессор болып жұмыс істеген кезінде директор Виллем де Ситтермен жақын достық байланыста болғандықтан, ғимаратқа жиі келіп тұратын. Кресло обсерваторияның ең үлкен күмбезінде, «10 дюймдік күмбез» деп аталатын жерде орналасқан (ішінде 10 дюймдік телескоп орнатылғандықтан осылай аталған). Күнге дейін бақылаушылар осы креслоны пайдаланады және ол обсерваторияның танымал көрікті жері болып табылады. 2015 жылдың 21 қазанында Эйнштейн креслосы Голландияның «Heel Nederland Kijkt Sterren» астрономиялық бағдарламасында көрсетілді. Бағдарламада ғылымды насихаттаушы Говерт Шиллинг пен ғылым тарихшысы Дэвид Бэнеке оның тарихы туралы айтты. Эйнштейн Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лейден обсерваториясына келгенімен әйгілі.

Қалпына келтіру

Көне обсерватория ғимараты (1860-шы жылдардан бастап) 2010-шы жылдары қайта жаңартылды. Бұл ғимарат қазіргі Лейден обсерваториясының академиялық базасы болмаса да, онда астрономиялық тарихи заттар сақталған. Сонымен қатар, көпшілік қаржысына күн телескобы орнатылып, келушілер орталығына күннің тікелей оптикалық суреттерін беруге мүмкіндік берді, бұл орталық экскурсиялар ұйымдастырғаны да мәлім.

Мұрағат

Лейден обсерваториясының және оның 1829-1992 жылдар аралығындағы директорларының мұрағаттары Лейден университетінің кітапханаларында сақталады және цифрлық форматта қолжетімді.

Директорлар

Терминдік директор 1633–1667 ж. H. Г. ван де Санде Бахуйзен 1908–1918 ж. Э. Ф. ван де Санде Бахуйзен 1918–1934 ж. Эйнар Герцспрунг 1945–1970 ж. Джордж К. Майли 2004–2012 ж. Тим де Зеу 2012–2022 ж. Хуб Роттгеринг 2022 – қазіргі уақытқа дейін Игнас Снеллен