Кіріспе
Литтлтон (немесе Литтлтон) – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының шығыс жағалауында, Банкс түбегінің солтүстік-батыс шетінде және Крайстчерчке жақын орналасқан, Литтлтон портының солтүстік жағалауындағы портовый қала. Крайстчерчке келетін теңіз саяхатшылары үшін қону орны болғандықтан, Литтлтон тарихи тұрғыдан отарлаушылар үшін «Кентерберияға қақпа» деп есептелді. 2009 жылы Литтлтонға Тарихи орындар қоры (NZHPT) «арнайы немесе ерекше тарихи немесе мәдени мұраның маңызы немесе құндылығы бар аймақ» деп анықтаған I санаттағы тарихи аймақ мәртебесі берілді, бұл 2011 жылғы Крайстчерч жер сілкінісінде тарихи құрылымдардың көп бөлігі қирағанға дейін болды.
Lyttelton ( or ) is a port town on the north shore of Lyttelton Harbour / Whakaraupō, at the northwestern end of Banks Peninsula and close to Christchurch, on the eastern coast of the South Island of New Zealand. As a landing point for Christchurch bound seafarers, Lyttelton has historically been regarded as the "Gateway to Canterbury" for colonial settlers. In 2009 Lyttelton was awarded Category I Historic Area status by the Historic Places Trust (NZHPT) defined as "an area of special or outstanding historical or cultural heritage significance or value", not long before much of the historic fabric was destroyed in the 2011 Christchurch earthquake.
Орналасқан жері
Литтлтон – Литтлтон портындағы / Уакарауподағы ең ірі елді мекен. Банкс түбегінің солтүстік-батыс жағында орналасқан, Пегас шығанағының оңтүстік жағынан 18 км тереңілікке созылған құйылыс. Қала Порт төбелерінің төменгі беткейлерінде орналасқан, олар порттың солтүстік жағын құрайды және Литтлтонды Крайстчерч қаласынан тиімді түрде бөліп тұрады. Бұл тік беткейлі кратер шеті табиғи амфитеатр және қалалық құрылыс шекарасы болып табылады. Порт төбелерінен өтетін туннель солтүстік-батысқа қарай 12 км қашықтықтағы Крайстчерч қаласына тікелей жолмен қосылады. Самнер қаласына солтүстік-шығысқа қарай 6 км қашықтықта Эванс асуы арқылы жетуге болады, бұл байланыс 2011 жылғы Крайстчерч жер сілкінісінен кейін жабылып, 2019 жылдың 29 наурызында қайта ашылды. Тағы бір елді мекен – Губернаторлар шығанағы батысқа қарай 10 км қашықтықта орналасқан, ал жиі жүретін паром порттың оңтүстік жағалауындағы Даймонд Харбор ауданымен байланыстырады. Тұрғынсыз Отамауа / Квейл аралы Литтлтонның оңтүстік-батысындағы жоғарғы портта орналасқан.
Елді мекен
Джеймс Кук 1770 жылы Жаңа Зеландияға жасаған алғашқы сапарында Литтлтон портын / Укараупоны көргенін жазды. Портқа кірген алғашқы кеме 1809 жылы «Пегас» атты теңізшілер кемесі болды. Жаңа Зеландияда Англия шіркеуінің колониясын құру мақсатымен 1848 жылы Кентербери қауымдастығы құрылды, оны Джордж Уильям Литтлтон (Джордж Литтлтон, 4-ші барон Литтлтон) басқарды. Қала 1858 жылы Литтлтон отбасының құрметіне аталды. Порттың екінші жағындағы үлкен жазық жерлер шаруашылық және дамуға өте қолайлы болғандықтан, отар үшін порттық қала ретінде тамаша мүмкіндік берді. Джозеф Томас, Кентербери қауымдастығының өкілі және бас геодезистігі ретінде, қоныстанушыларға арналған қонысты дайындаумен айналысты. Ол бастапқыда порттық қаланы Рапакиге, ал елді мекеннің астанасы Крайстчерчті қазіргі Теддингтон портының басына орналастырды. Алайда, бұл бастапқы идеялардың ешқайсысы іске аспады, себебі Рапаки қолжетімді болмады, ол Маори халқына резерват ретінде уәде етілген еді, ал астана үшін порттың басындағы топыраққа ие болу өте қымбат деп есептелді. Литтлтонның алғашқы топографиялық жұмыстарын Томас және Чарльз Торлессе жүргізді, бірақ 1849 жылдың қыркүйегінде аяқталғанға дейін оның көп бөлігін Эдвард Джоли орындады. Джоли өзінің күнделігінде көшелердің қалай аталғанын түсіндіреді: Мен зерттеген үш қаланың көшелеріне берілген атаулар епископтықтан алынған, және осылай істелді: картаны аяқтағаннан кейін мен оны Томаске апарып, ол алтын көзілдірігін киіп, оны ашып, епископтың атын айтатын, егер ол жақсы естілсе. Егер мен оның пікірімен келісетін болсам, мен оны қадімгідей шомылдыру рәсіміне ұқсас көшелердің біріне қоятынмын. Литтлтон ең алғашқы қала болғандықтан, оның көшелеріне ең жақсы атаулар берілді, Самнер келесі кезектегі ең жақсы атауларға ие болды, ал Крайстчерч ең жас болғандықтан, оның көшелеріне атын негізінен ирланд және отарлық епископтықтармен беруге мәжбүр болды. Бұл жағдайды білмейтін кез келген адамға таңғаларлық көрінетін нәрсеге жауап береді, атап айтқанда: көптеген ең жақсы ағылшын епископтықтарының өкілдері жоқ [редакциялық ескерту: «Крайстчерчте» өкілдік етілмейді], ал ирландтық және отарлық епископтықтар бар. 1849 жылдың тамызында ол ресми түрде порт деп жарияланды. Pilgrim's Rock – еуропалық қоныс аударушылардың алғаш рет портқа аяқ басқан жерін көрсетеді. Тастың қазіргі орны теңізден ішкі жерге қарай жылған, себебі Литтлтонның көп бөлігі соңғы жылдары порт суларынан қайта жаратылды. 1850 жылы төрт кеме («Рендолф», «Кресси», «сэр Джордж Сеймур» және «Шарлотта Джейн») Литтлтон портына келді, олар алғашқы «Кентербери қажылары» деп аталатын адамдарды алып келді. Литтлтон бұрын Порт Купер (Дэниел Купердің құрметіне) және Порт Виктория деп аталған. Бұл ауданның алғашқы елді мекені (1850). Литтлтон атауын губернатор 1858 жылы осы аймақты отарлауға жетекшілік еткен Кентербери қауымдастығының Джордж Уильям Литтлтонның құрметіне бекітті.
The names of the streets of the three towns I surveyed were taken from Bishoprics and the way it was done was this; as soon as I completed the map I took it to Thomas who putting on his gold spectacles and opening his would read out a Bishop's name to hear if it sounded well. If I agreed with him that it did, I put the name to one of the streets requiring baptism. Lyttelton being the first born town got the best names for its streets, Sumner being next had the next best and Christchurch being the youngest had to be content with chiefly Irish and Colonial bishoprics as names for its streets. This accounts for, what to anyone not knowing the circumstances, appears strange, viz: that many of the best English Bishoprics are not represented [editorial note: not represented "in Christchurch"] while Irish and Colonial ones are. In August 1849 it was officially proclaimed a port. Pilgrim's Rock shows the place where European settlers first set foot in the harbour. The present location of the rock is well inland from the sea, as much of Lyttelton's dockside has been reclaimed from the harbour waters in recent years. In 1850, four ships (the Randolph, Cressy, Sir George Seymour, and Charlotte Jane) arrived in Lyttelton Harbour, carrying the first what was to be known as the 'Canterbury pilgrims'. Lyttelton was formerly called Port Cooper (after Daniel Cooper) and Port Victoria. It was the original settlement in the district (1850). The name Lyttelton was formalised by the governor in 1858 in honour of George William Lyttelton of the Canterbury Association, which had led the colonisation of the area.
19 және 20 ғасырлар
The Lyttelton Times – 80 жыл бойы Кантербери аймағының маңызды газеттерінің бірі болды, 1851 жылдан 1929 жылға дейін жарық көрді, содан кейін «Крайстчерч Таймс» болып өзгеріп, 1935 жылы жабылды. 1862 жылдың 1 шілдесінде Жаңа Зеландиядағы алғашқы телеграф хабары Литтлтон пошта бөлімшесінен жіберілді. 1908 жылдың 1 қаңтарында Эрнест Шеклтон басқарған «Нимрод» экспедициясы Антарктиданы зерттеу үшін осы портынан аттанды. Литтлтон порты басқармасы 1877 жылы портты басқару үшін құрылды. 1988 жылғы Порт компаниялары заңы қабылданғаннан кейін 1989 жылы таратылды, бұл оны екі жеке ұйымға бөлуге мәжбүр етті: біреуі коммерциялық («Литтлтон Порт Компаниясы», қазіргі уақытта қалалық кеңестің коммерциялық құрылымы – «Крайстчерч Сити Холдингс»-ке тиесілі), екіншісі коммерциялық емес. 1996 жылы «Литтлтон Порт Компаниясы» Жаңа Зеландия қор биржасында тіркелді.
1870 жылы Литтелтон өртінде
1870 жылы 24 қазанда Лондон көшесіндегі Королева қонақ үйінде өрт шығып, көп ұзамай Литтлтонның орталық бөлігін қамтыды. Литтлтон түрмесінің тұтқындары өртке қарсы күреске көмектесу үшін түрмеден босатылды. Литтлтонның үштен екі бөлігі қирады, өртте барлығы 30 кәсіпорын және көптеген жеке үйлер жойылды.
Литтелтон уақыт шашы станциясы
Литтлтон уақыт шары станциясы 1876 жылы салынды және сол жылы пордағы кемелерге Гринвич орташа уақытын көрсетуді бастады. 2011 жылғы маусымдағы Крайстчерч жер сілкінісінен қирағанға дейін ол әлемдегі бес жұмыс істейтін уақыт шары станциясының бірі болды. Порттың үстіндегі биік тіктеуде, қамал сияқты ғимарат орналасқан, ондан порттың кең көрінісі ашылатын. Мұнара, бірақ ғимараттың қалған бөлігі емес, мұқият қайта жаңартылды және 2018 жылдың соңында қайтадан іске қосылды.
2010-2011 жылғы жер сілкіністері
2010 жылғы Кентербери жер сілкінісі Литтелтонның кейбір тарихи ғимараттарына, соның ішінде Таймбол станциясына зақым келтірді. Қаланың инфрақұрылымына зақым келгенімен, порттық құрылыстар мен туннельдер тез арада жұмыс істеуге қайта келді. Жалпы жер сілкінісінің зияны Крайстчерч қаласымен салыстырғанда аз болды, себебі қаланың негізіндегі тығыз тау жыныстарының серпімділігі және эпицентрден орташа қашықтығы осыған себеп болды. 2011 жылдың 22 ақпанында болған 6,3 магнитудалы жер сілкінісі Литтелтонға бұрынғысынан гөрі көп зақым келтірді, себебі оның Литтелтонға жақын орналасуы және жер бетіне жақын тереңдігі болды. Таймбол станциясының кейбір қабырғалары құлап, тұрғын үйлер мен коммерциялық ғимараттарға кең ауқымда зақым келтірілді, нәтижесінде Харбор Лайт театры және Империя қонақ үйі сияқты маңызды мұралық ғимараттардың көпшілігі бұзылды. Көптеген нығайтылмаған тас қабатты ғимараттар да ауыр зақымдарға ұшырады. Ақпан айындағы жер сілкінісінен кейін Таймбол станциясын қауіпсіздік үшін бұзу ұсынылды. Бірақ, 2011 жылдың 13 маусымында болған тағы бір 6,3 магнитудалы жер сілкінісі станцияның мұнарасын және қалған қабырғаларын жұмысшылар бұзуға дайындалып тұрғанда құлатты. Жер сілкінісінің салдарынан Литтелтонның сәулеттік мұрасының көп бөлігі жоғалды, өйткені зақымдарды қалпына келтіру мүмкін емес деп танылды. 2011 жылдың маусым айына дейін Литтелтон қаласындағы Лондон көшесіндегі алты ғимарат және Норвич-Кейдегі тағы төрт ғимарат бұзылды. Қаланың ең көне шіркеулері, соның ішінде Кентерберидегі ең көне тас шіркеу – Қасиетті Үштік шіркеуі құлап түсті. Қасиетті Үштік шіркеуінің бұзылуынан кейін, 2013 жылы Қамқоршы шіркеуі Литтелтонға, Қасиетті Үштік шіркеуінің орнына қайтарылды. Ағаштан салынған Қамқоршы шіркеуі 1970 жылдары Батыс Литтелтоннан Крайстчерч кафедралық грамматикалық мектебіне көшірілген болатын. Англикан шіркеуі қазір "Қасиетті Үштіктегі Қамқоршы" деп аталады.
Басқару
2005 жылғы 19 қарашада Банкс жарым аралы ауданының салық төлеушілерінің 60%-ы көршілес Крайстчерч қалалық кеңесімен бірігуге дауыс бергені жарияланды, бұл 2006 жылғы 6 наурызда жүзеге асты. Нәтижесінде Банкс жарым аралының жаңа округі үшін жаңа Крайстчерч қалалық кеңесінің мандаты құрылды, сондай-ақ екі қауымдық кеңес құрылды: Литтлтон/Маунт Герберт қауымдық кеңесі Литтлтон, Рапаки, Губернаторлар шығанағы, Даймонд Харбор және Порт Левиді қамтиды, ал Акароа/Уайрева қауымдық кеңесі Акароа, Литтл Ривер, Бердлингс Флэт және Банкс жарым аралының шығыс және оңтүстік шығанақтарындағы елді мекендерді қамтиды. Акароа/Уайрева қауымдық кеңесі Акароа және Уайрева деген екі бөлімшеге бөлінді.
Көлік
Қала Крайстчерчпен теміржол және автомобиль туннельдері арқылы Порт-Тілдер арқылы байланыстырылған. 1,9 км ұзындығындағы Литтелтон автомобиль туннелі (1964 жылы ашылған) 2017 жылдың шілдесінде Оклендтегі Уотервью туннелі ашылғанға дейін елдегі ең ұзын автомобиль туннелі болды; ал 1867 жылдың 9 желтоқсанында ресми түрде ашылған Оңтүстік магистраль желісінің Литтелтон бөлігіндегі теміржол туннелі – елдегі ең көне туннель.
Литтлтон порты
Литтлтон ұзақ жылдар бойы Кентербери / Крайстчерч аймағының басты порты болып келді, ол 1877 жылы Литтлтон порты кеңесі тарапынан ашылды, ал 1988 жылы Порт компаниялары заңы қабылдануымен Литтлтон порты компаниясы болып қайта құрылды. 1958 мен 1967 жылдар аралығында порттың дамуы соншалықты өркендегендіктен, Крайстчерчтің солтүстік жағалауындағы Каяпои порты шағын кемелерге Lyttelton кемежайларының тығырықтан арылуына мүмкіндік беру үшін он жылға жуық уақытқа жабық нысандарын қайта ашты. 1970 жылдары бұл порт Оңтүстік аралдағы контейнерлендіруге арналған қазба және жаңарту жұмыстары жүргізілген басты порттардың бірі ретінде таңдалды, ал контейнерлік терминал 1977 жылы, алғашқы ашылудың 100 жылдығында пайдалануға берілді. Соңғы 100 жыл бойында Оңтүстік аралдың көмірінің көп мөлшері осы порт арқылы тасымалданды.
Білім
Литтлтон бастауыш мектебі 1-ден 8-ге дейінгі сыныптарды қамтитын толыққанды бастауыш мектеп. 2014 жылы Литтелтон Вест және Литтелтон Мейн мектептерінің бірігуі нәтижесінде құрылды.
Танымал мәдениетте
Литтлтон қаласы Питер Джексонның 1996 жылғы қорқынышты фильмі «Үрейлендірушілер» (The Frighteners) сыртқы түсірілімдерінің көп бөлігіне орын болды. Пол Теру Литтлтонды "әдемі үйлерге" ие деп сипаттады, бірақ Литтлтон туннелі арқылы велосипедпен өтуге тыйым салынғандықтан, Порт-Хиллдер арқылы Крайстчерчқа қайтуға мәжбүр болғанына ашуланды және әйеліне "мен қандай қиын жағдайға түстім" деді.