Кіріспе

Қутб минары, сондай-ақ Қутб минары және Құтаб минары деп те аталады, бұл Томар Раджпуттары құрған Делидің ең көне бекіністі қаласы Лал-Кот орналасқан жердегі Қутб кешенінің бөлігі болып табылатын минарет және "жеңіс мұнарасы". Ол 399 сатыдан тұрады. Бұл ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген, Үндістанның Оңтүстік Делисіндегі Мехраули ауданында орналасқан. 1199 және 1220 жылдар аралығында негізінен салынған қаланың ең танымал туристік орындарының бірі. Екеуінің де беттері жазулармен және геометриялық өрнектермен әсем безендірілген. Қутб минарының шахтасы әр қабаттың үстіндегі балкон астындағы "тамаша сталактиттермен" қапталған. Жалпы алғанда, Үндістанда минареттердің пайдалануы кешіккен және олар көбінесе негізгі мешіттен бөлек орналасқан. Соңғы жылдары Қутб минары халықаралық қатынастармен байланысты арнайы шараларда жарықтандырылып келеді. 2023 жылдың қыркүйегінде ескерткіш Мексиканың 213-ші тәуелсіздік күнін мерекелеу үшін Мексика туының түстерімен жарықтандырылды, бұл оқиға Үндістандағы Мексика елшілігі тарапынан құрметпен қабылданды. Сол сияқты, 30 қазанда Түркия Республикасының 100 жылдығын атап өту үшін Қутб минары түрік туымен жарықтандырылды, бұл шараға Нью-Делидегі Түркия елшілігі ерекше назар бөлді.

Сәулет

Мұнарада дәстүрлі ислам сәулетінің элементтері мен Оңтүстік-Батыс Азия дизайны бар. Элизабет Лэмбурнның «Ислам империядан тыс: Үндістан мен Үнді мұхитындағы мешіттер мен ислам пейзаждары» атты кітабында Исламның Оңтүстік Азияға қалай келгені және аймақтың ислам діни сәулетіне тигізген әсері зерттеледі. Моңғол империясынан қашқан мұсылман жамағаттары Үндістанға көшіп келіп, діни орталықтар құрды. Құтб Минары осы жаңа мұсылман қауымдастықтары үшін маңызды белгі болып табылады және аймақта Исламның бар екенін еске салады. Көбінесе мұнараның құрылысын бастаған Құтб уд Дин Айбақтың есімімен аталғаны айтылады. Бірақ, 13 ғасырлық суфи ғалымы Хуаджа Құтбуддин Бахтиар Какидің есімімен де аталған болуы мүмкін, себебі Шамсуддин Илтутмиш оның ізбасары болған. Минар Құтб кешеніндегі бірнеше тарихи ескерткіштермен қоршалған. Минардың солтүстік-шығысында орналасқан Кувват-ул-Ислам мешіті 1199 жылы Құтуб уд Дин Айбақ салған. Бұл Дели сұлтандары салған ең алғашқы мешіт. Ол 27 джайни және индуист ғибадатханаларынан алынған оюлы бағаналармен және сәулеттік элементтермен жасалған тікбұрышты ауладан тұрады. Кейін Шамс уд Дин Итутмиш (1210-35 жж.) және Ала уд Дин Халджи мешітті кеңейтіп, биік аркалы экран орнатқан. Ауладағы темір бағанада б.з. 4 ғасырындағы санскрит тіліндегі жазу бар. Оған сәйкес, бұл бағана Вишнупада төбесінде Вишнудхважа (Вишну құдайының туы) ретінде орнатылған. «Смит ақымақтығы» деп аталатын жақын маңдағы бағаналы күмбез – мұнараның 19 ғасырдағы қалпына келтіру жұмыстарының қалдығы, онда мұнараға қосымша қабаттар салуға тырысқан, дұрыс емес шешім қабылданған. 1505 жылы болған жер сілкінісінен Құтб Минары зардап шекті, оны Сикандер Лоди жөндеп берді. 1803 жылдың 1 қыркүйегіндегі күшті жер сілкінісінен мұнара көп зақым көрді. Британдық Үндістан армиясының майоры Роберт Смит 1828 жылы мұнараны жөндеп, бесінші қабатының үстіне бағаналы күмбез орнатып, осылайша алтыншы қабатты жасады. 1848 жылы Үндістанның генерал-губернаторы болған виконт Хардингтің бұйрығымен күмбез алынып тасталды. Ол Құтб Минарының шығысындағы жерге қайта орнатылып, қазірге дейін сол жерде тұр. Бұл «Смит ақымақтығы» деп аталады. 1993 жылы ЮНЕСКО мұнараны Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізді.

Гуридтер

Құтб минарының құрылысын жоспарлап, қаржыландырған – Үндістанға көшіп келген және өздерімен бірге ислам дінін әкелген гуридтер болды. Гуридтер, тарихи жазбаларда Шансабанилер деп белгілі, тажик тектес ру, қазіргі Ауғанстанның батыс аймағындағы таулы Гур өңірінен шыққан. 11-шы ғасырдың соңы мен 12-шы ғасырдың басында осы көшпелі рудың түрлі бағыттары бірігіп, көшпелі өмір салтын жоғалтты. Осы кезеңде олар ислам дініне енді.

Сәулет

Құтб минарының әртүрлі бөлімдеріндегі парсы, араб және нагари тілдеріндегі жазулар оның салыну тарихын, сондай-ақ Фируз Шах Туғлақ (1351–88) және Сикандар Лоди (1489–1517) жасаған кейінгі қалпына келтіру және жөндеу жұмыстарын көрсетеді. Құтб минарының биіктігі 72,5 метрді құрайды, бұл оны кірпіштен салынған әлемдегі ең биік минарет етеді. Мұнара жоғары қарай тарылып, негізінде 14,3 метр (47 фут) диаметрге ие, ал шыңында 2,7 метрге (9 фут) дейін азаяды. Оның ішінде 379 сатыдан тұратын спиральды баспалдақ бар. Құтб минары көптеген минареттер мен мұнаралардың шабыт көзі және прототипі болды. Чанд минары мен Мини Құтб минары Құтб минарына ұқсас және одан шабыт алған.

деңгейлері

Құтб минарының әңгімелері әртүрлі сәулетшілер мен құрылысшылардың әр бөлімін салғандықтан, олардың мөлшері, стилі және материалы әртүрлі.

Төменгі қабат

Құтб минары қызыл және сұр құмтастан салынған бес қабаттан тұрады. Ең төменгі қабат, сондай-ақ жертөле қабаты деп те аталады, Ғұрид әулетінің сұлтаны Ғият әл-Дин Мұхаммедтің өмірінде аяқталған. Оның сыртында кезек-кезек орналасқан он екі жартылай дөңгелек және он екі жиекті пилястралар бар. Ол Дели сұлтандарының әулетінің біріншісі саналады. Минараның құрылысында джайни және индуист ғибадатханаларының материалдары қолданылғандықтан, консервативті индуист топтары минара мен мешіт кешенінде "тігілген" индуисттік бейнелерін босату үшін кешенді тазалау қажет деп есептеді. 2022 жылдың 21 мамырында Мәдениет министрлігінің хатшысы Говинд Мохан Құтб минарында табылған құдайлардың қазба жұмыстарын жүргізу және бейнелерін зерттеу туралы шешім қабылдады. Министрлік қазір АСИ-ден қазба жұмыстарының есебін беруді сұрады. Қазба жұмыстарын мешіттен 15 метр қашықтықта, минараның оңтүстігінде бастауға болады.

Апаттар

1946 жылы 8 желтоқсанда чех актрисасы Тара Деви, махараджа Жагатжит Сингхтің алтыншы әйелі, екі померандық итімен бірге мұнарадан құлап қайтыс болды. 1976 жылға дейін жалпы жұртшылыққа минареттің бірінші қабатына ішкі баспалдақ арқылы кіруге рұқсат берілді. 2000 жылдан кейін өзіне-өзі қол жұмсау жағдайларына байланысты мұнараның ең жоғарғы бөлігіне шығу тоқтатылды. 1981 жылдың 4 желтоқсанында баспалдақтағы жарық құрылғысы істен шықты. 300-400 аралығындағы келушілер шығуға тарап жүгірді. Нәтижесінде 45 адам қаза тауып, бірнешеуі жарақат алды. Олардың көп бөлігі мектеп оқушылары еді. Осы оқиғадан кейін мұнара жұртшылыққа жабылды. Кіру ережелері осыдан кейін қатаңдатылды.

Әдебиетте

Летиция Элизабет Лэндонның өлеңі Сэмюэл Пруттың 1833 жылғы «Фишердің сурет салу бөлмесі» жинағындағы суретінен туған ойлардың көрінісі.

Танымал мәдениетте

Болливуд актері және режиссер Дев Ананд "Тере гәр ке самне" фильмінен "Дил ка бануар каре пукар" әнін минардың ішінде түсіргісі келді. Бірақ, сол заманғы камералар мұнараның тар дәлізіне сыймайтындықтан, ән Құтб минарының көшірмесінде түсірілді. Бұл орын The Amazing Race Australia екінші маусымының екінші кезеңінің Pit Stop ретінде таңдалды. Минареттің суреті Дели метрополитені жариялаған саяхат карталары мен билеттерінде бейнеленген. Жақында іске қосылған стартап, Үндістанның археологиялық зерттеулер департаментімен бірлесіп, Құтб минарының 360 градусқа айналатын виртуальды саяхатын ұсынды. Туризм министрлігі жақында "Мұраны қабылдау" бағдарламасы бойынша он төрт ескерткішке сегіз компанияға "Ниет хаттарын" тапсырды. Бұл компаниялар болашақта "Ескерткіш Достары" ("Монумент Митрас") болады. Құтб минары да осы тізімге енді.