Кіріспе

Бұрынғы Пруссиядағы литва этнографиялық аймағы.

География

Кіші Литва аймағы солтүстіктегі Данга өзенінің төменгі ағысы мен оңтүстіктегі Преголя өзенінің бастаулары арасындағы жерді қамтыды. Оңтүстік-батыс шекарасы Курондық лагунадан Деймена өзені бойымен оңтүстікке қарай, Приеглюс өзені бойымен Лина өзеніне дейін, Ална қаласына дейін, содан оңтүстікке қарай Ашвине өзені бойымен Ашвинис көліне және одан шығысқа қарай Үлкен Литваның шекарасына дейін созылды. Аймақ аумағы шамамен 11 400 км² құрады. Кіші Литваның кең мағынасына Линадан батысқа және Приеглюс өзенінің төменгі ағысынан оңтүстіске қарай, сондай-ақ Самбия түбегі кіреді, жалпы аумағы 17-18 мың км² шамасында. Кіші Литваның бұрынғы этникалық аймағы бүгінде әртүрлі мемлекеттерге бөлінген. Калининград облысының бір бөлігі (Калининград қаласы мен оның маңынан басқа), Польшаның Вармия-Мазурия воеводалығындағы бірнеше аумақтар, сондай-ақ қазіргі Литвадағы Клайпеда аудандық муниципалитеті, Шилуте аудандық муниципалитеті, Клайпеда қаласы, Пагегяй муниципалитеті және Неринга муниципалитеті этникалық, тілдік және мәдени тұрғыдан Кіші Литваның бір бөлігі болды. Қазір елдер арасында бөлінгенімен, Кіші Литва бұрын біртұтас болған, бұл аймақтардың барлығы бір кезде Пруссияның құрамында болған және саяси жағынан Үлкен Литвадан ажыратылған. 1773 жылдан 1918 жылға дейін Кіші Литва Пруссия Корольдігінің Шығыс Пруссия провинциясының құрамына кірді, ол ортағасырлық Пруссияның ядросы болды. Бұл бұрынғы Литва мемлекетінен тыс аймақ, онда көптеген пруссиялық литвалықтар тұрды. Этникалық пруссиялық литвалықтар көбінесе протестанттар болды, ал Үлкен Литва тұрғындары негізінен рим-католиктер еді. Пруссиялық литвалық атауы бірінші болып, одан кейін неміс атауы келтіріледі, Кіші Литваның бұрынғы ірі қалалары Клайпеда (Мемель) және Тильзит (Тилзит) болды. Басқа қалалар: Рагайна (Рагнит), Шилокарчема (Хейдекруг), кейін Шилуте деп аталды, Гумбине (Гумбинен), Инстербург (Инстербург), Сталупенай (Сталупенен).

Кіші Литва алдындағы аймақ

XVI ғасырда Кіші Литва деп аталған бұл аймақ, бұрынғы кезде этникалық және саяси тұрғыдан литвалықтарға жат емес еді. Ол бір кезде 13 ғасырда Миндовгтың Литвасына ішінара бағынышты болған. Кейіннен (1275–76) тевтон рыцарларына түсіп, олардың билігінде болған бұл жерді, тарихи деректерде көрсетілгендей, Алгирдас (ресми түрде) және Витаутас (жазбаша емес айтылымдар бойынша) өздерінің туған жері деп санаған.

Германия мен Литва арасындағы бәсекелестік

Батыс Литва аумағына 13 ғасырда солтүстіктен Ливон ордені, оңтүстіктен Тевтон рыцарлары қауіп төндіре бастады. Ордендер Балтық тайпаларының жерлерін басып алды, олардың бірі – литвалықтар – өз мемлекетін құрды, сонымен қатар көршілес Балтық және Русь халықтары арасында билігін кеңейтті. Рим папалары мен Киелі Рим империясының императорлары орденге түркі елдеріне қарсы күресу үшін, олардың жерлеріне билік беруге рұхсат берді – жаулап алған жерлерге құқық. Сауле шайқасынан кейін Ливон ордені жеңіліске ұшырап, Тевтон орденінің құрамына енді. Миндаугас өзінің билігі үшін қиын саяси жағдайда, шомылдыру рәсімін қабылдау және пападан тәж алу үшін Самогитияны орденге беруге келісті. 1253 жылы Миндаугас Папаның тікелей поддандысы болғаннан кейін, Ливон орденіне жер беру туралы актілер жазылды: 1253 жылдың шілдесінде Миндаугас литвалық куриясында Надрувия мен Каршуваны орденге беру туралы актіге қол қойды. 1259 жылы Миндаугас Дайнава мен Скаловияны орденге беру туралы актіге қол қойды. Тарихнамада бұл акт орденнің жасаған жалғандығы деп есептеледі. Барлық Балтық тайпалары 1260 жылғы Дурбе шайқасынан кейін орденге қарсы көтерілді. 1261 жылы Миндаугас Ливон орденімен қарым-қатынасын ресми түрде тоқтатты, ал жер беру туралы актілер күшін жойды. 1263 жылы Миндаугас пен оның екі ұлы өлтірілгеннен кейін, патшалық әулеті тоқтатылды. Литвалық князьдар литвалық тақтың ішкі тұрақсыздығына байланысты пруссиялықтардың көтерілісіне қосылмады. 1275-1276 жылдары пруссиялықтардың көтерілісінен кейін Надрувия мен Скаловияны (кейінгі Кіші Литваның көп бөлігін құрайтын) Тевтон рыцарлары басып алды және 1282 жылы оңтүстіктен Неманға жетті. Литва Литвадан солтүстікке қарай орналасқан Семигаллия қамалдарын ұстап қалуға үлкермеді, ал Семигаллиялықтар Гедиминас билігі кезінде орденнің құрамына енді. Ливон ордені мен Тевтон орденінің арасында орналасқан жерлерді литвалық князьдар, папалар, Киелі Рим империясының императорлары орденге заңды түрде берген, бірақ орден оны басып ала алмады немесе литвалық князьдар келісімдерінен бас тартты. 1328 жылы Клайпеда Ливон бөлімшесінен Тевтон орденіне берілді. Надрувия мен Скаловияның мұрасы Миндаугастан кейінгі Литваның ұлы князьдары – Альгирдас есінде қалды, ол Литваның христиандығына өтуі туралы келіссөздер кезінде (1358 ж.) Киелі Рим империясының императоры Карл IV-ке орден татарлармен күресу үшін Ресей шекарасына ауыстырылғанда христиандықты қабылдайтынын және Литваға Лина, Преголя өзендері мен Балтық теңізінің жерлері қайтарылатынын ұсынды. Литваның ұлы князьдары орденді заңды емес мемлекет деп есептеді, христиандықты таратуды негізгі мақсат ретінде насихаттап, бір уақытта саяси билікті іздеді. Сонымен қатар, орден протестанттық мемлекетке айналғаннан кейін, басып алынған Балтық жерлерін папалар оның иелігі ретінде танымады. Грунвальд шайқасынан кейін Ұлы Литва Герцогтігі мен орден арасында Самогития үшін дау басталды. Витаутас шекараның Неман өзенімен өтуін қалады, ал орден Veliuona мен Klaipėdaның өзеннің оң жағында болуын қалады. Мемел қамалы Самогитиялықтардың жерінде салынған. Орден немесе оның басшысы қарсы дәлелдеуге ештеңе таба алмады. Орден бұл шешімді қабылдамады. Кейін Витаутас шешімді император Сигизмунд қабылдауына келісті. Ол Самогитияны орденге қабылдады (1420 ж.). Витаутас бұл шешімді қабылдамады. Польша және Литва әскерлері қамалдарын басып алмады, Пруссияны қиратты және Мельн келісімі жасалды. Клайпеда орденге қалды. Мельн келісімінен кейін Кіші Литва Литвадан ресми түрде бөлінді. Ол Тевтон орденінің құрамына кірді. 1454 жылы король Казимир IV Ягеллон Тевтонға қарсы Пруссия Конфедерациясының өтініші бойынша аймақты Польша Корольдігіне қосып алды. Кейінгі он үш жылдық соғыстан (1454–1466 жж.), барлық поляк-тевтон соғыстарының ең ұзақ кезеңінен кейін, аймақ Польшаның (осылайша поляк-литвалық одақтың) Тевтон рыцарларының иелігінде болды.

Шығу

1525 жылы Краков шарты бойынша Тевтон орденінің мемлекеті зайыптыққа айналдырылып, Польша-Литва одағындағы Польшаның вассалдық герцогтігі – Пруссия герцогтігіне айналды. Пруссиялықтар бірнеше жергілікті қарсылық көрсетушілерді және контрабандистерді тұтқындады. Польша Корольдігінің 1892 жылғы географиялық сөздігі Тільзит қаласын Кіші Литваның астанасы деп көрсеткен.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Литва 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресейден тәуелсіздігін жариялады. Кейбір пруссиялық литвалық белсенділер Тильзит актісіне қол қойып, Кіші Литва мен Үлкен Литваны бір литва мемлекетіне біріктіруді талап етті, осылайша Шығыс Пруссияның пруссиялық литвалықтар мекендеген аудандарын Германиядан бөлді. Бұл талапты Литва үкіметі қолдады. 1920 жылы Версаль шарты бойынша Неман өзенінің солтүстігіндегі, Германияға тиесілі болған аймақ бөлініп, Мемель аймағы деп аталды. Бұл аймақ Литва мен Польшаға порты қолжетімді болуын қамтамасыз ету мақсатында Антанта мемлекеттерінің қорғауына берілді. 1923 жылдың қаңтарында Клайпеда көтерілісі болды және Версаль шартын бұза отырып, Клайпеда облысы 1923 жылы Литваға қосылды. Осы аумақтың қосылуы Литваның экономикалық өркендеуіне ықпал етті, өйткені аймақ ел экономикасының 30 пайызын құрады. Бірақ 1933 жылы нацистік Германия экономикалық санкциялар салдарынан аймақтың экономикалық маңызы төмендеді. Нацистік Германия аймақтағы литвалықтарды қуғынға түсті. 1938 жылы неміс билігіндегі Кіші Литваның географиялық атауларын өзгерту арқылы литвалық тегінің іздерін жоюға бағытталған кең ауқымды науқан жүргізілді. 1940 жылы нацистер Тильзитте шығарылған соңғы литва тіліндегі газетті жапты. 1939 жылдың 20 наурызында Германияның сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентроп Литваның сыртқы істер министріне Клайпеда аймағын неміс бақылауына беруді талап еткен ультиматум жіберді. Риббентроп Клайпеда Германияға бейбіт түрде берілмесе, "қажет болған жағдайда басқа жолмен алынады" деп мәлімдеді. Литва ультиматумды қабылдап, 1939 жылдың 22 наурызының кешкі уақытында даулы аймақты Германияға берді, бұл үшін Германия жаңа портының мүмкіндіктерін еркін порт ретінде пайдалану құқығын ұсынды. Мемель аймағының Германиямен қайта біріктірілуіне пруссиялық литвалықтардың көпшілігі қуанышпен қарсы алды. Бұл нацистік Германияның Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жасаған соңғы аумақтық иелігі болды. Литваның қалған бөлігі Кеңес Одағының оккупациясына түсті, содан кейін 1941 жылы қысқа мерзімге тәуелсіздікке ие болды, бірақ одан кейін нацистік Германия толығымен басып алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер аймақта KZ Hohenbruch лагерін, сондай-ақ әртүрлі ұлттардан құралған одақтас әскери тұтқындарды ұстауға арналған бірнеше лагерьлерді (мысалы, қатардағы сарбаздар үшін Stalag 331 C/I C және Stalag I D, әуе күштері үшін Stalag Luft VI және Dulag Luft транзиттік лагері, офицерлер үшін Oflags 52, 53, 60, сондай-ақ Stalag I A лагерінің мәжбүрлі еңбекке арналған бөлімшелері) пайдаланды. Неміс оккупациясынан Польшадан қуылған поляктардың топтары аймақтағы (Клайпеда және Тильзит маңындағы) мәжбүрлі еңбекке жіберілді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Соғыс аяқталғаннан кейін бұрынғы Шығыс Пруссияның жергілікті неміс және литва халқы Германияның батыс бөліктеріне қашып кетті немесе қуылды. Кеңес Одағы 1944 жылы Литваны қайта басып алды, ал Мемель аймағы 1945 жылы жаңа құрылған Литва КСР-іне қосылды. Кіші Литваның қалған бөлігі Польша (қазіргі Вармия-Мазурия воеводствосының шағын бөліктерін құрайтын аймақтар) және Кеңес Одағы (Калининград облысының шығыс бөлігі) арасында бөлінді. Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін Никита Хрущев Калининград облысын Литва КСР-іне ұсынды. Министр Антанас Сничкус бұл ұсыныстан бас тартты. 2010 жылы құпия құжат табылды, онда 1990 жылы Кеңес басшылығы Калининградты Германияға қайтару туралы төлемдік негізде келіссөздер жүргізуге дайын болғаны көрсетілген. Алайда, неміс дипломаттары бұл ұсынысты қабылдамады. Литвалық тарихшы К. Яблонскис және т.б., археолог П. Куликаускас және т.б. ежелгі неміс тіліндегі «wildnis, wiltnis» сөздеріндегі шөлдік жер, қара орман және литвалықтардың жаппай көшіп кетуі туралы идеяны жоққа шығарды. Антанас Салис, Зенонас Ивинскис литвалықтардың қоныс аударуы идеясын қабылдады. Ж. Юргинис Литваға соғыс жолдарының сипаттамаларын зерттеді және «wildnis» сөзінің саяси мағынада қолданылған жерлерін анықтады. Ол «wildnis» дегені – Литва орденінің заңды құқығымен, Рим папалары мен қасиетті Рим империясы императорларының берген рұхсаттары арқылы Литваға тиесілі болған, бірақ тұрғындардың қарсылығына байланысты оған бағынбаған аймақ деген қорытындыға келді. Шөлдік жер туралы теорияны З. Зинкевичус та сынға алды, ол ежелгі балтық топонимдерін тек жергілікті халықтың ғана сақтап қала алатынын айтты. Х. Ловмианский Надрувия және Скаловия тайпалары литвалықтардың отарлауы кезінде этникалық тұрғыдан өзгергенін болжады. Тіл білімі маманы З. Зинкевичус Надрувиялықтар мен Скаловиялықтар неміс шапқышылығынан әлдеқайда бұрын литвалықтар мен пруссиялықтар арасындағы көшпелі тайпалар болғанын жорамалдады.

Пруссия литвалық халқы

Кейіннен Кіші Литваға айналған екі негізгі жер, Надрувия мен Скаловия, пруссиялық этникалық құрамға ие болды. Дегенмен, аумақтың топонимиясында литва тілінің элементтері басым болды. Надрувия мен Скаловияның этникалық тұрғыдан өзгеруі литвалықтардың Балтық жерлеріне енуі мен бірігу процесінде болған болуы мүмкін. Надрувия мен Скалов халқының солтүстік және батыстағы халықтармен байланысы тығыз болды, себебі сол жерлерде 13 немесе 12 ғасырлардан бастап Литваның ұлы княздары билік еткен. Надрувия Судовиямен және Самогитиямен, ал Скаловия Самогитиямен және Надрувиямен шектесетін. Балтық аймағындағы ішкі көші-қон, сауда және этникалық бірігу неміс әскерлерінің басқындығынан бұрын жүрді деп есептеледі. Соғыс кезінде аймақ сиреп қалған болуы мүмкін, ал халықтың қайта жаңғыруының көзі ішкі және көршілес аймақтардан, негізінен сырттан келгендердің есебінен болды. Жерге Литва Ұлы Княжестігінен қайтып келген босқындар мен жаңа қоныс аударушылар қоныстанды. 1422 жылы Мельн келісімімен соғыс аяқталғаннан кейін халық саны артуын жалғастырды. Жаңа қоныс аударушылар Тракай, Вильнюс және Самогитиядан келген литвалықтар болды. Литвалық шаруалар Тракай воеводиясында орналасқан Судовия орманға қашып, алым төлемей тіршілік еткен, мұндай мүмкіндік Литваның 16 ғасырдың екінші жартысында өткізілген аграрлық реформасына дейін болды. Надрувия, Скаловия, Судовия сияқты тайпалық аймақтар кейінірек саяси-әкімшілік және этникалық аймақтармен белгілі бір дәрежеде сәйкес келді. Надрувия мен Скаловия Пруссияның Литва провинциясына айналды, ал йотвинг халқы өз жерлерінде көбінесе Литва және Пруссия Ұлы Герцогтігінде батыс литвалықтар ретінде қалды.

Тарату

Өзгеше этномәдени аймақ ретінде Кіші Литва 15 немесе 16 ғасырда қалыптасты. Пруссиялық литва халқының негізін құрағандар негізінен жергілікті балтық тайпалары болды – (Ескі пруссалықтар, солтүстік бартиялықтар, натангиялықтар; болжам бойынша бұрын литва тіліне ауысқан немесе пруссиялық скаловиандар мен надрувиандар; судовиандар, кейбір курониялықтар) немесе көршілес аймақтардан келгендер (Литва Ұлы Княздығынан келгендер: Неманның орта ағысының оң жағынан және Сувалькиядан келген литвалықтар, самогитиялықтар, судовиандар, пруссиялықтар және т.б.). Киелі Рим империясының отарлаушылары да литва халқының құралуына белгілі бір дәрежеде үлес қосты. Пруссиялықтар мен йотвингтер Кіші Литвадағы литвалықтарға сіңіп кетуге бейімді болды. 18 ғасырда Лына өзенінен шығысқа қарай және Преголяның төменгі ағысынан солтүстікке қарайғы аумақтың шамамен жартысында литвалықтардың үлесі халықтың жартысына дейін азайды. 1709–1711 жылдардағы обадан кейін литваның аумақтағы үлесі үздіксіз азайып келді. 1724 жылы Пруссия королі Фридрих Вильгельм I поляктар мен еврейлердің Кіші Литваға қоныстануына тыйым салып, аймақтың этникалық құрамын өзгерту үшін неміс отарлауын бастады. Литвалықтар 19 ғасырдың соңғы тоқсанынан 1914 жылға дейін Мемелланд аймағының шамамен жартысында және Тильзе мен Рагайнеде көпшілікті құрады. Ол кезде Кіші Литва аймағының оңтүстік жартысында литвалықтардың үлесі маргиналды болды. 1914 жылға дейін Шығыс Пруссияда шамамен 170 мың литвалық тұрды.