Кіріспе

Заманауи қалдықтарды зерттеу
Гарбология – заманауи қалдықтар мен қоқыстарды, сондай-ақ қоқыс жәшіктерін, ығыстырғыштарды және түрлі қоқыс қаптарын зерттеу ғылымы. Бұл қазіргі заманғы қоқыстың сипаты мен өзгеретін үлгілері туралы маңызды ақпарат көзі болып табылады, соның арқасында адам қоғамын зерттеуге болады. Өнімдерінен шығатын қалдықтардың қоқыс ағынында маңыздылығын (немесе маңызсыздығын) көрсетуге ниеттенген өнеркәсіптер, сондай-ақ жинаған қоқыстарының бір бөлігі сатуға болатын құндылыққа ие ме екенін білуге ұмтылған муниципалитеттер осы зерттеудің ынталы жақтастары болып табылады. Гарбология мен археологияны зерттеулер көбінесе қиылысады, себебі ортада сақталған қазбаланған немесе уақыттың өтуімен өзгерген қоқыстар көбінесе ежелгі халықтардың жалғыз қалдығы болып табылады. Егер адамдар ғимараттарды, жазуларды, қабірлерді, сауда тауарларын немесе керамикалық бұйымдарды қалдырмаса, онда қоқыстар ақпараттың жалғыз мүмкін көзі болуы мүмкін. Сонымен қатар, ежелгі қоқыстар басқа жолмен алуға болмайтын мәліметтерді қамтиды, мысалы, тағам қалдықтары, сол кездегі жергілікті өсімдіктердің гүлі, сынған құралдар. Академиялық пән ретінде Аризона университетінде пайда болды және көп жылдар бойы Уильям Ратжи басқарды. Жоба 1973 жылы екі студенттің сабақ жобасынан туындаған идеясымен басталды. Гарбология – қалдықтарды басқарудың арнайы термині ретінде де қолданылады, ал қалдықтарды өңдеушілерді "гарбологтар" деп атайды, бұл термин алғаш рет 1960 жылдары Австралияда пайда болды.

Аризона университетіндегі алғашқы жұмыстары

А. Дж. Веберман 1971 жылы Боб Диланның қоқысын зерттегенде "қоқыс зерттемесі" (garbology) деген сөзді ойлап тапты. Уильям Ратжидің экологиялық бағытталған қоқыс зерттемесі жұмыстары 1987 жылы басталды. Ратжи қоқыс орындарында не бар екені туралы көбірек ақпарат алуға, сондай-ақ қоқыстың қоршаған ортада қалай ыдырайтынын зерттеуді мақсат етті. Ратжи жобаларын бастаған кезде көптеген жаңылыс пікірлер пайда болды және адамдар не тастап жатқанын көбірек сезіне бастады. Көптеген американдықтар қоқыс орындарында "ең көп қолданылатын заттар" – фастфуд контейнерлері, бір реттік пеленкалар және стирофом бар деп ойлады. Ратжи бұл болжамның себебі осы заттардың көбінесе көзге түсетін, түрлі-түсті болғанынан туындайды деп санайды. Ратжи жобасына дейін өнеркәсіптік қоқыстар дұрыс есепке алынбаған. Ратжиге дейінгі мәліметтерге сәйкес, полигондардағы құрылыс материалдарының мөлшері нөлге тең болған. Ол елдің әртүрлі аймақтарын зерттеуден бастады, әртүрлі климат жағдайында қандай қоқыстар сақталып қалатынын жақсырақ түсіну үшін. Ол қоқыстар жиналған жерлердің арасында айырмашылық шамалы екенін анықтады, себебі қоқыстар ығыстырылған. Калифорниядағы полигондарда Иллинойс штатындағыдан гөрі қағаз аз болды. Қағазды қайта өңдеу штаттар арасындағы айырмашылықтың себебі деп есептеледі. Ратжидің зерттеулері полигондар туралы тағы да бірнеше жаңылыс пікірлерді жоққа шығарды. Атап айтқанда, табиғи биодеградация жылдамдығы күтілгеннен әлдеқайда баяу екені анықталды (мысалы, сыйымдылықты жоспарлау кезінде). Бөтелкелердің жоғарғы жағындағы сындырылған пластик бөтелкелерді төменгі жағындағыларға қарағанда оңай қайта толтыруға болатыны анықталды, себебі жаңа бөтелке жасау жүйесі қолданылған – "жеңілдету" (light weighting). Бұл – материалды үнемдеу және ақшаны сақтау үшін бөтелкелерде пластик мөлшерін азайту процесі. "Жеңілдету" тек пластикке ғана қатысты емес; бұл процесс алюминий және қағаз үшін де қолданылады. Ратжи сонымен қатар американдықтардың неден бас тартатыны туралы ойларының дұрыс еместігін анықтады. Ең танымал үш түрлі қоқыс – пеленкалар, фастфуд контейнерлері және стирофом – полигон қалдықтарының үш пайызынан да аз құрайды. Ратжи пластик қалдықтардың 20-24 пайызын құрайтынын, ал қағаздың өзі полигондарда табылған қалдықтардың 40 пайызын құрайтынын анықтады. Бұл қағаз қалдықтарының 13 пайызы газеттерден шыққан. Ратжи кітабында осы фактінің ирониясын айтады. Ол газеттерде қоқыстар мен ластану туралы жазылатынын, ал осы газеттердің өзі полигондарды толықтырып жатқанын айтады. Ратжи полигондардың жабылу қарқыны және әр алты кішкентай полигон жабылғанда бір үлкен полигон ашылатыны туралы да сөз қоздайды. Ол кітабын жариялаған кезде, алдағы бес жылда сол кездегі полигондардың 50 пайызы жабылады деп болжады. Ол мұны өз зерттеулерінен анықтады. Штаттар өз аумақтарын үлкен полигонға айналдырмау үшін көбінесе өз қоқыстарын басқа штаттарға жібереді. Мичиган сияқты штаттар өздерінің штаттарын елдің қоқыстарын қабылдау орынына айналдырмау үшін шаралар қабылдауда. Мичиган соңғы жылдары қоқыс мөлшерінің өсуінің көп бөлігі Канададан қоқыс импорттаудың нәтижесі екенін анықтады.

Қазіргі зерттеулер

Бүгінгі таңда гарбология қалдықтарды бағалау және қалдықтарды басқарудың жаңа идеяларын анықтау үшін қолданылады. Эдвард Хьюмс АҚШ-тың орташа азаматы өмірі бойы 102 тонна қоқыс шығарады деп есептейді. Қазіргі уақытта ғалымдар Тынық мұхитындағы пластик қоқыстың қалыптасқан массасын зерттеп жатыр. Ғалымдар бұл қоқыстың теңіз жануарларына тигізетін әсерін және осы өрбудегі мәселені қалай шешуге болатынын зерттейді. Тағы бір ағымдағы зерттеу – қалдықтарды энергияға айналдыру процесі. Екі мәселе де күшейіп бара жатқандықтан, полигондардағы метан аз көлемде электр энергиясын өндіру үшін қолданылуы мүмкін. Гарбология әлеуметтік ғылымдар сияқты түрлі салалармен қолданылады. Гарбология адамдардың қалдықтарды басқару жолдарын және оның басқа да қолданыстарын зерттейді, ал ғылым қалдықтарды басқару технологияларын пайдаланады. Әртүрлі ғылыми салалар гарбологияны және оның қолданысын зерттеді. Гарбология антропологиялық зерттеу ретінде өткенді зерттеуде және көне ескерткіштерді табуда өте тиімді болып көрінді. «Қалдықтар», айқын тұрмыстық заттар, оқылған газеттер осы жұмысты жеңілдетті. Үй шаруалық қоқысы көбірек көмектесті және көп далалық жұмыс пен физикалық еңбек талап етті. Гарбология – бұл математика емес, оны қазу керек, сезіну керек, сұрыптау керек, иіскеу керек. Гарбология қалдықтарды басқарудың тұрақты әдістерін үйретуге қабілетті. Біліміміздің жетіспеуі салдарынан көптеген қайта өңдеуге болатын заттар күнделікті лақтырылып жатыр. Осыған жауап ретінде көптеген мектептер гарбологияны оқу бағдарламасына енгізді, көбінесе үш ұғымға назар аударады: азайту, қайта пайдалану және қайта өңдеу. Саббитри Персадтың «Garbology Kids» кітаптар сериясы, негізінен, балаларға тұрақты қалдықтар туралы сабақтарды үйретуге бағытталған, түрлі әлеуметтік желілер арқылы пайдалы ресурстар мен іс-шараларды ұсынады. Environment America мәліметтері бойынша, 2021 жылы АҚШ әлемде шығарылған қоқыстың 12% -ын құрады, ал жалпы халықтың үлесі 4% ғана.

Жасыл қалалар

Портленд, Орегон, тұрақтылық, жасыл ғимараттар, қайта өңдеу көрсеткіштері, таза көлік, энергия тиімділігі және экологиялық бизнес салаларындағы барлық тізімдерде үнемі көш бастап тұрады. Портленд қаласы қоқысты тиімді түрде ыдырататын анаэробты дигестерлер мен плазмалық газдандыру технологияларын енгізуді қарастырып жатыр. "Trinity Foundation" қоры осындай шараларды қолданып, жемқорлыққа бой алған теледидар арнасының жетекшісі Роберт Тилтонның ұйымы ақшаны алып қойғаннан кейін түскен дұға өтініштерін жойғанын анықтады. Кейбір елдерде қоқыс іздеу заңсыз, егер оны елдің арнайы қызметтері пайдаланбаса. Дегенмен, журналистер өздерінің материалдарын зерттеу үшін оны пайдалана беруде. Археологтар ежелгі өркениеттерді зерттеуде және тарихқа көз жүгізу үшін ескі қоқыс жиналатын орындарды пайдалана алады.