Кіріспе

Ықтималдық теориясының түсінігі

Ықтималдық теориясында шартты тәуелсіздік – гипотезаның дұрыстығын бағалау кезінде байқаудың маңызсыз немесе артық болып табылатын жағдайларды сипаттайды. Шартты тәуелсіздік көбінесе шартты ықтималдықтар тұрғысынан, егер ақпараттық құндылығы жоқ байқау берілгендегі гипотезаның ықтималдығы, байқаусыз гипотезаның ықтималдығына тең болатын ерекше жағдай ретінде формулируется. Егер гипотеза болса, ал байқаулар болса, шартты тәуелсіздікті теңдік түрінде жазуға болады:

мұнда – екі және берілгендегі ықтималдық, ал – екі және берілгендегі ықтималдық. Бұл теңдік екенін көрсетеді, яғни берілгенде қосымша ақпарат бермейді. Осы жағдайда, екі айнымалы берілгенде шартты тәуелсіз деп есептеледі және символдық түрде былай жазылады: Себептік теңдік нотациясының тілінде, егер екі функция және ортақ айнымалыға тәуелді болса, олар шартты тәуелсіз деп сипатталады, бұл нотацияға тең. Шартты тәуелсіздік түсінігі – статистикалық қорытындылардың графиктерге негізделген теориялары үшін өте маңызды, себебі ол шартты мәлімдемелер жинағы мен графоид арасындағы математикалық байланысты белгілейді.

Жақындық және кешіктіру

A және B оқиғалары А және В адамдарының кешкі асқа үйде болу ықтималдығы ретінде анықталсын, мұнда екі адам да бүкіл әлемнен кездейсоқ таңдалады. A және B оқиғалары тәуелсіз деп қарастыруға болады, яғни А-ның кешіккенін білу В-ның кешігу ықтималдығына ешқандай немесе минималді ғана әсер етеді. Дегенмен, егер үшінші оқиға енгізілсе, А және В адамдары бір ауданда тұрады десек, бұл екі оқиға енді шартты тәуелсіз емес деп есептеледі. Қозғалыс жағдайы және ауа райының салдарынан А адамның кешігуі мүмкін, сондай-ақ В адамның да кешігуіне себеп болуы мүмкін. Осы үшінші оқиғаны және А адамның кешіккенін білген кезде, В адамның кешігу ықтималдығы мағыналы түрде өзгереді.

Құлақты айналдыру

Шартты тәуелсіздік үшінші оқиғаның мәніне байланысты. Егер екі ойыншық текше тастасаңыз, екі текше бір-бірінен тәуелсіз деп есептеуге болады. Бір текшенің нәтижесіне қарап, екінші текшенің нәтижесі туралы ештеңе біле алмайсыз. (Яғни, екі текше тәуелсіз.) Бірақ, егер бірінші текшенің нәтижесі 3 болса, және біреу сізге үшінші оқиға – екі нәтиже қосындысы жұп сан болатыны туралы айтса, онда бұл қосымша ақпарат екінші текшенің нәтижесіне тақ сан болу мүмкіндігін ғана қалдырады. Басқаша айтқанда, екі оқиға тәуелсіз болуы мүмкін, бірақ шартты түрде тәуелсіз болмайды. Мұнда және мәндері "ақылды" және "спорттық" болып алынады.

Кездейсоқ векторлардың шартты тәуелсіздігі

Екі кездейсоқ векторлар және үшінші кездейсоқ вектор берілгенде, егер және тек егер олар берілген шартты жиынтық үлестірілімінде тәуелсіз болса, шартты түрде тәуелсіз болады. Формалды түрде:

мұнда , және , ал шартты жиынтық үлестірілімдер былай анықталады.

Бейестік тұжырымдауда қолданылуы

p – алдағы референдумда «иә» деп дауыс беретін сайлаушылардың үлесі. Пікір сауалнамасын жүргізу кезінде халықтан n сайлаушы кездейсоқ түрде таңдалады. i = 1, …, n үшін, i-ші таңдалған сайлаушы «иә» деп дауыс беретін болса Xi = 1, ал дауыс бермейтін болса 0 болады. Статистикалық қорытындылар жасауда жиішіл тәсіл қолданғанда, p-ге ешқандай ықтималдық үлестірілімі жатқызылмайды (егер ықтималдықтар қандай да бір оқиғаның немесе халықтың үлесінің салыстырмалы жиілігі ретінде түсіндірілмесе) және X1, …, Xn тәуелсіз кездейсоқ айнымалылар деп есептеледі. Керісінше, Байес тәсілімен статистикалық қорытындылар жасағанда, p-ге кез келген «жиілік» түсіндірмесіне қарамастан ықтималдық үлестірілімі беріледі және ықтималдықтар p-нің ықтималдық тағайындалған кез келген аралықта болуына сену дәрежесі ретінде қарастырылады. Бұл модельде X1, …, Xn кездейсоқ айнымалылары тәуелсіз емес, бірақ олар p-нің мәні белгілі болғанда шартты түрде тәуелсіз. Атап айтқанда, егер X-тің көп саны 1-ге тең деп байқалса, бұл байқау ескерілгенде p-нің 1-ге жақын болуының жоғары шартты ықтималдығын, сондай-ақ келесі X-тің 1-ге тең болуының жоғары шартты ықтималдығын білдіреді.