Кіріспе

21-гидроксилаза жетіспеушілігіне байланысты туа біткен бүйрекүсті без гиперплазиясы (CAH) – бүйрекүсті бездерде кортизол өндірісінің бұзылуымен сипатталатын генетикалық ауру. Ол мұрагерлік метаболизмдік бұзылу ретінде жіктеледі. CAH – аутосомдық рецессивті жағдай, себебі ол 21-гидроксилаза ферментінің жетіспеушілігіне жауапты CYP21A2 генінің екі көшірмесін мұраға алудан туындайды. CAH-тың ең көп таралған түрлері: классикалық форма, көбінесе туған кезде анықталады, және классикалық емес, кешіккен форма, әдетте балалық шақта немесе жасөспірім кезеңінде анықталады, бірақ оны ересек жаста да, көбелекке қатысты немесе басқа да мәселелер үшін медициналық көмек іздеген кезде анықтауға болады, мысалы, поликистоздық жұмыртқалық синдромы (ПҚЖС) немесе етеккір циклінің бұзылуы. 21-гидроксилаза жетіспеушілігіне байланысты туа біткен бүйрекүсті без гиперплазиясының барлық түрлері, диагноз қойылған барлық туа біткен бүйрекүсті без гиперплазиясы жағдайларының 95%-дан астамын құрайды. Егер басқа нақты фермент аталмаса, CAH көп жағдайда 21-гидроксилаза жетіспеушілігін білдіреді, ал ферменттің бұзылуымен байланысты әртүрлі мутациялар ферменттің ақуыздық құрылымына картаға түсірілген. Бұл адамдардағы ең көп кездесетін аутосомдық рецессивті генетикалық аурулардың бірі. 21-гидроксилаза функциясының жоғалтуынан науқастар кортизолды тиімді синтездеуге қабілетсіз болады. Нәтижесінде АКТГ деңгейі артып, бүйрекүсті без гиперплазиясына және жыныс гормондары синтезінде қолданылатын кортизол прекурсорларының артық өндірілуіне әкеледі, бұл андрогендердің артық болу белгілеріне, соның ішінде жаңа туған қыздарда жыныстық мүшелердің дамуының бұзылуына және екі жыныста да туғаннан кейінгі тез өсуге әкелуі мүмкін. Бұл ферменттің белсенділігінің төмендеуі кортизол синтезінің тиімділігін төмендетеді, нәтижесінде бүйрекүсті без гиперплазиясы және АКТГ деңгейінің көтерілуі болады. АКТГ холестериннің сіңуін және прегненолон синтезін ынталандырады. Прогестерон, 17α-гидроксипрегненолон және әсіресе 17OHP стероид прекурсорлары бүйрекүсті безде және қан айналымында жиналады. Қандағы 17OHP деңгейі қалыпты концентрациядан 10-1000 есе жоғары болуы мүмкін. 21-гидроксилаза белсенділігі андрогендер синтезіне қатыспағандықтан, 17α-гидроксипрегненолонның көп мөлшерінің маңызды бөлігі DHEA, андростендион және басқа да бүйрекүсті бездерден шыққан андрогендер синтезіне, екі жыныста да ұрықтың үшінші айынан бастап бағытталады. Альдостерон синтезі де 21-гидроксилаза белсенділігіне тәуелді. Ұрықтың альдостерон өндірісі бұзылса да, ол шақала туған кезде ешқандай әсер етпейді, себебі плаценталық байланыс ананың қанын ұрыққа "диализдейді" және электролиттер тепе-теңдігін және қан көлемін сақтайды.

Презентация

КАГ әр түрлі нысанда кездесуі мүмкін. Әр нысанның клиникалық көрінісі әртүрлі және көбінесе 21-гидроксилаза ферментінің қандай ақаулыққа байланысты екеніне шартты. Классикалық нысандар нәресте шағында, ал классикалық емес нысандар балалық шақтың соңында пайда болады. Классикалық КАГ-мен ауыратын пациенттердегі көрінісін екі түрге бөлуге болады: минералокортикоидтар жетіспеушілігінің болуына немесе жоқтығына қарай, тұз жоғалту және қарапайым вирилизация. Бұл жіктелу көбінесе клиникалық маңызға ие емес, себебі классикалық нысаны бар барлық пациенттер белгілі бір деңгейде тұз жоғалтады және клиникалық көріністер үштас болуы мүмкін.

21- гидроксилазаның жетіспеушілігі бар ауыр, ерте басталатын КАЖ

21-гидроксилаза жетіспеушілігінің ең ауыр екі жаңа туған нәрестедегі салдары: өмірдің бірінші айында (еркек және әйел нәрестелер үшін) өмірге қауіп төндіретін тұз жоғалту дағдарысы және әйел нәрестелерде жыныстық белгісіздікке алып келетін ауыр вирилизация. Ертерек басталатын бүйрекүсті безі гиперплазиясын (БҮБГ) тұз жоғалту және қарапайым вирилизациялау формаларына бөлу, бүйрекүсті безінің қарапайым вирилизациялау түрінде альдостеронның шамалы мөлшерін өндіру қабілетіне негізделген, көбінесе клиникалық мағынаға ие емес, себебі клиникалық белгілері үстіртіктеп жатады және барлық науқастар белгілі бір дәрежеде тұз жоғалтады. Классикалық БҮБГ бар ер балалардың жыныс мүшелеріне тигізетін әсері шамалы. Тұз жоғалтушы БҮБГ-де альдостерон жетіспеушілігі нәтижесінде зәрде натрийдің айтарлықтай жоғалуы байқалады. Зәрдегі натрий концентрациясы 50 мэкв/л-ден асып кетуі мүмкін. Осы деңгейде тұз жоғалғандықтан, нәресте дұрыс қан көлемін сақтай алмайды және өмірінің бірінші аптасының соңында гипонатриемияға байланысты дегидратациядан зардап шегеді. Минералокортикоидтық белсенділік жетіспегенде калий және қышқылдың шығарылуы да бұзылады, соның салдарынан гиперкалиемия және метаболикалық ацидоз біртіндеп дамиды. Денеде кортизол жеткіліксіз болғанда, классикалық БҮБГ салдарынан, дұрыс қан айналымын қамтамасыз ету қиындайды. Қан айналымының жеткіліксіздігі нәрестелерде құсу және салмақ алудағы қиындықтар сияқты проблемаларды тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, тұз жоғалтушы БҮБГ бар нәрестелерде құсу, ауыр дегидратация және туылғаннан кейін екі-үш апта ішінде қан айналымының күрт тоқтауы (қан айналымы шогы) сияқты нашар симптомдар да пайда болуы мүмкін. Медициналық мекемеге түскен 1-3 апталық нәрестеде салмағының төмендігі және дегидратация белгілері байқалады. Бұл жағдайдың ауырлығына қарамастан, ауруға шалдыққан нәрестелер гидрокортизонды инфузиялық түрде салу және декстроза қосып салу арқылы жүргізілетін емге жылдам жауап береді. Нәтижесінде қан көлемі тез қалпына келеді, қан қысымы тұрақтанады және организмдегі натрий деңгейі қалыпқа келеді, бұл гиперкалиемияны жоюға көмектеседі. Жедел және тиімді ем шаралары қолданылған жағдайда, көптеген нәрестелер шамамен 24 сағат ішінде қауіптен құтылады.

Қыз нәрестелердің вирилизациясы

КАГ – генетикалық ауру, бүйрек үсті бездерінде кортизол өндірісінің бұзылуымен сипатталады. 21-гидроксилаза ферменті прогестерон мен 17OHP-ні тиісінше 11-дезоксикортикостеронға және 11-дезоксикортизолға айналдыруда маңызды рөл атқарады. Бұл процесс С21 позициясында гидроксилдену арқылы жүзеге асырылады. Кем дегенде 1953 жылдан бері туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясында С21 позициясындағы стероид гидроксилдеуінің бұзылуы және 17OHP мөлшерінің артуы вирулизмге алып келетіні белгілі. Кортизол биосинтезіне қатысатын 21-гидроксилаза жеткіліксіз болғанда, бүйрек үсті безі қабығының зоналық фасцикулятындағы 21-гидроксилдеу бұзылады, сондықтан 17OHP және прогестерон кортизол мен альдостеронның прекурсорларына – дезоксикортизол мен дезоксикортикостеронға тиісінше дұрыс түрленбейді. Кортизол мен альдостеронның плазмадағы концентрациясы төмендегенде АКТГ деңгейі артады, бұл кортизол прекурсорларының (әсіресе 17OHP) шамадан тыс өндірілуіне және жиналуына әкеледі, олар ақырында андрогендердің шикізаты болып табылатын андростеронға айналады. Бұл қосымша андрогендер «екінші жолмен» (диаграммадағы қызыл жебелерді қараңыз) өндіріледі. Мысалы, осы «екінші жолмен» 5α-дигидротестостерон тестостерон аралық өнім ретінде айналып өтетіндей етіп өндіріледі. «Екінші жолмен» өндірілетін андрогендердің кейбіреулері ароматаза арқылы эстрогендерге айналдырылмайды, нәтижесінде туа біткенге дейінгі вирилизация пайда болады және олар классикалық 21-гидроксилаза жетіспеушілігінде басым андрогендерге айналады. Генетикалық жағынан әйел (XX) нәрестелерде вирилизация көбінесе жыныстық мүшелердің анық белгісіздігін тудырады. Кіші таз ішінде жұмыртқалық бездер қалыпты болады және олар анти-Мюллер гормонына (АМГ) ұрықтану кезінде әсер етпегендіктен, жатыр, фаллопий түтікшелері, жоғарғы вагина және басқа Мюллер құрылымдары да қалыпты қалыптасады. Алайда, қандағы тестостеронның жоғары деңгейі фаллостың кеңеюіне, вагинаның жартылай немесе толық жабылуына, уретралық саңылаудың қоршалуына және фаллостың түбінде, сабында немесе тіпті ұшында ұл бала сияқты ашылуына себеп болуы мүмкін. Тестостерон лабиальды терінің скротум сияқты жұқаруына және бүршікленуіне әкелуі мүмкін, бірақ бүгілген жерде сезімтал жыныстық бездерді (яғни, ұрықтарды) анықтауға болмайды. Осылайша, гиперандрогендіктің ауырлығына байланысты, қыз баланың әсері жеңіл болуы, анық белгісіздік болуы немесе еркек болып көрінетіндей ауыр болуы мүмкін. Андреа Прадер вирилизацияның дәрежесін сипаттау үшін келесі Прадер шкаласын жасады. 1-сатыдағы нәрестеде клитордың көлемі шамалы ұлғаяды және вагинаның көлемі шамалы кішірейеді. Бұл дәреже байқалмай қалуы мүмкін немесе жай ғана қалыпты вариация шегінде деп есептелуі мүмкін. 2 және 3-сатылар вирилизацияның прогрессивті түрде ауырлауын көрсетеді. Жыныстық мүшелері көзге көрінбейтін ерекшелік, өлшемі орташа фаллос және кішкентай вагина саңылауы. 4-саты әйелге қарағанда еркекше көрінеді, бос ұрықшасы және қалыпты жыныстық мүше өлшеміне тең фаллосы бар, бірақ көкжауыштан толық босатылмаған, оны құрсаққа қарай құйрыққа қарай тартуға болмайды (яғни, еркектегі хорда деп аталады). Бұл тесікке бояуды енгізгеннен кейін алынған рентген сәулелері жоғарғы вагинамен және жатырмен ішкі байланысын көрсетеді. Бұл жалпы ашылу сызығы несеп жолдарының бұзылуына және инфекцияға әкелуі мүмкін. 5-саты еркек жынысының толық вирилизациясын білдіреді, бұл қалыпты пішінделген жыныстық мүше, несеп жолының ұшы немесе оның маңында ашылады. Ұрық қалыпты түрде қалыптасады, бірақ бос болады. Ішкі таз мүшелері қалыпты жұмыртқалық және жатырдан тұрады, ал вагина 4-сатыдағыдай ішкі түрде уретрамен байланысады. Бұл нәрестелер анық белгісіздік көрсетпейді және әдетте қарапайым ұрықтары жоқ ұлдар деп есептеледі. Көп жағдайда, бір аптадан кейін тұз жоғалту белгілері пайда болғанға дейін КАГ диагнозы қойылмайды. Туғанда жыныстық мүшелері екіжақты екендігі анықталса, КАГ диагностикалық мүмкіндіктердің бірі болып табылады. Тексерулер жатырдың бар екендігін, 17OHP деңгейінің жоғары екенін, бірақ АМГ деңгейінің төмен екенін көрсетеді. Кариотип – қарапайым әйелдікі: 46,XX. Осы мәліметтермен КАГ диагнозы қойылады және әйел жынысы расталады. Екіжақты жыныстық мүшелерді бағалау басқа жерде егжей-тегжейлі сипатталған. Көп жағдайда әйел жынысын 12-36 сағат ішінде анықтауға болады. Бұл жағдайға ерекшелік ретінде сирек кездесетін, толық вирилизацияланған генетикалық әйелдер (Прадердің 5-сатысы), олар ең қиын міндеттер мен хирургиялық дилеммаларды тудырады. Белгісіздік дәрежесі анық болғанда, түзетуші хирургия ұсынылады және орындалады, бірақ нәресте жыныстық мүшелеріне жасалатын реконструктивтік хирургияда даулы мәселелер бар.

Ағзаның бүйрек үсті қуысының тыныс алу ісіктері

Классикалық CAH ауруы бар ересек еркектерде байқалатын сүексіздік, балалық шақта пайда болуы мүмкін бүйрек үсті безінің қалдық ісіктерімен (TART) байланысты. CAH диагнозының кешігуі TART даму қаупінің артуымен байланысты, бұл ауруды өмірдің басында тиімді бақылаудың жетіспеуінен болуы мүмкін. Осыған байланысты, CAH-ды ерте анықтау және емдеу, сондай-ақ CAH анықталғаннан кейін TART-ты анықтау және емдеу маңызды. Жыныстық жетілмеген кезеңдегі классикалық CAH-мен ауырған еркектерде TART балалық шақта (20%) кездесуі мүмкін. Мартинес Агуао және авторлар тобы пациенттердің бір тобында, әсіресе нашар бақылаудағыларда, гонадалық функция көрсеткіштеріндегі айырмашылықтарды хабарлады. Ерте глюкокортикоидты емдеу TART көлемін азайтуға көмектеседі. Сонымен қатар, классикалық емес CAH-мен ауырған еркектерде TART сирек кездеседі, тіпті бұл ісіктер сүексіздікке әсер етпесе де және ұйқы безінің жүйелі ультрадыбыстық тексеруін қажет етпейді.

Әйелдердің құнарлылығы

Классикалық АЖА (адреногенитальды синдром) ауруы бар әйелдердің, әсіресе тұз жоғалтатын түрі бар әйелдердің, бала тудыру мүмкіндігі статистикалық тұрғыдан төмендеуі мүмкін. АЖА-ның қарапайым вирильді түрінде тірі туылған балалардың көрсеткіші 33–50% құрайды, ал тұз жоғалтудың ең ауыр түрінде – 0–10%. АЖА-ның классикалық емес түрінде тірі туылған балалардың көрсеткіші 63–90% болады, бұл жасқа сәйкес келетін бақылау топтарымен шамалас.

Жыныстық қатынас мәселесі мен даулар

Классикалық АЖЖ туғанда әйел псевдогермафродитизміне алып келеді және жыныстық екіұштылықтың ең көп кездесетін жағдайы болып табылады, екіншісі – аралас гонадалық дисгенез. Көбінесе, туған кезде фаллос үлкейеді, сондықтан ол қалыпты әйелге қарағанда ірі, бірақ қалыпты еркектен кіші болады. Жеке уретра мен кіндік қуысының ашылуларының орнына, көбінесе лабиоскротальды жиектердің артқы жағынан бірігіп пайда болған тіндермен жабылған урогенитальды синус кездеседі. Сондықтан сыртқы жыныс мүшелерінің түрлі деңгейдегі аномалиялары табылуы мүмкін, қалыпты кіндік аймағынан бастап еркек жыныс мүшесіне дейін. 1950 жылға дейін кейбір XX нәрестелер қыз ретінде, ал кейбіреулері ұл ретінде тәрбиеленді. Көпшілігі өздерінің гендерлік идентификациясын тәрбиеленген жынысына сәйкес қалыптастырды. Ұл ретінде тәрбиеленген бірнеше жағдайда, жаңадан анықталған кариотипте "әйел" хромосомалары анықталғанда балалық шақтың ортасында жыныс ауыстыруға тырысылды. Бұл ауыстырулар көбінесе сәтті болмады, соның салдарынан Жаңа Зеландиялық американдық психолог Джон Мани және басқа да ықпалды психологтар мен дәрігерлер гендерлік идентификация (1) хромосомаларға байланысты емес, (2) негізінен әлеуметтік оқытудың нәтижесі және (3) нәрестелік шақтан кейін оңай өзгертілмейді деген қорытындыға келді. Жыныстық тағайындау туралы алғашқы сұрақтар 1980 жылдардың басында көтерілді, Мани және басқалар АЖЖ-сы бар ересек әйелдерде (барлығының гендерлік идентификациясы әйелдік болса да) ересектер арасындағы қалыпты жыныстық қатынастарға (яғни гетеросексуалдық бағдар, неке және балалар) қол жеткізе алмаудың күтпеген жоғары деңгейі туралы хабарлады. Алайда, үлгінің көлемі шағын болды және нәтижелерді көптеген факторлармен түсіндіруге болады: іріктеу қателігі, ерте гормоналды әсерлердің бағдарға әсері немесе денедегі қалдық аномалиялар немесе жыныс мүшелерінің хирургиясының салдарынан туындаған жыныстық дисфункция. Екі онжылдықтан кейін бұл есеп стандартты басқару парадигмасының үміттелген нәтижелерді әрқашан бермейтінін көрсететін алғашқы дәлелдердің бірі болды. Осы алаңдаушылықтарға қарамастан, 1990 жылдардың ортасына дейін стандартты басқаруға қарсылық білдірудің айқын түрі пайда болған жоқ, онда бірнеше көздерден алынған дәлелдер мен пікірлер нәтижелерді қайта қарауға әкелді. Бірнеше интерсекс қолдау және жақтау топтары (мысалы, Солтүстік Америка Интерсекс қоғамы) нәресте кезінде операция жасаған кейбір ересектердің қанағаттанарлықсыз нәтижелеріне негізделген нәрестелік жыныс мүшелерінің хирургиясын жария түрде сынға ала бастады. Олардың шағымдары жыныстық қатынасқа түсу қабілетінің төмендеуі немесе жыныстық қатынасқа қатысуға жеткілікті жасқа жеткенше жыныстық тағайындау немесе хирургиялық реконструкцияны таңдау мүмкіндігіне ие болмағанына ренжігендері болды. 1997 жылы Рейнер, Даймонд және Зигмундсонның ықпалды мақалаларында (1) XX нәрестелерде еркек жынысты тағайындау (көпшілігі АЖЖ анықталғанша еркек деп есептеледі, шамамен 1-2 аптада) және (2) пациент шешім қабылдауға қатыса алатын жасқа жеткенге дейін реконструктивті хирургияны кейінге қалдыру ұсынылды.

Кейін пайда болған (классикалық емес) КАГ

CAH-ның жұмсақ, классикалық емес түрінде андрогендердің артық мөлшері соншалық жұмсақ, вирулизация байқалмайды немесе туған кезде және ерте балалық шақта анықталмайды. Дегенмен, андрогендер деңгейі қалыптыдан жоғары болып, балалық шақта бірте-бірте өсіп, 2 мен 9 жас аралығында көзге көрінетін әсерлерге алып келеді. Орташа балалық шақта жамбас шашының пайда болуы – классикалық емес (кеш пайда болатын) CAH-ны бағалауға және диагноз қоюға себеп болатын ең көп кездесетін белгі. Басқа да мүмкін белгілері – бойдың ұзын болуы және сүйек жасының үдеуі (әдетте 3–5 жылға озады). Көбінесе бұлшық массасының артуы, акне және ересектерге тән дене иісі байқалады. Ұлдарда қабақ үлкейеді. Қыздарда кішігірім қабақ үлкеюі мүмкін, кейде нәресте кезінде назардан тыс қалған пренатальді вирулизацияның белгілері анықталады. Классикалық емес CAH-ны емдеудің басты мақсаты – өсуді сақтап қалу және орталық ерте жасөсперліктің алдын алу, егер ол әлі басталмаған болса. Бұл, ауру балалық шақта анықталған CAH-ға қарағанда қиын, себебі андрогендердің орташа деңгейі сүйек жетілуін жылдамдатып, ауру анықталғанға дейін орталық жасөсперліктің басталуына бірнеше жыл уақыт береді. 17OHP деңгейінің жоғарылауы андрогендік «қайырымды» жолды белсендіре алады, бұл 5α дигидротестостерон және басқа да қуатты андрогендердің артуына әкеледі. Гиперандрогендік симптомдарды емдеудің негізгі тәсілі – гидрокортизон сияқты глюкокортикоид арқылы бүйрек үсті безінен шығатын андрогендерді басу. Плазмадағы ренин белсенділігі жоғары болған жағдайда ғана минералокортикоид қосылады. Кортизол синтезінің бұзылу дәрежесі генотипке байланысты. Жоғарыда айтылғандай, өсуді сақтау үшін емдеуге жаңадан қосылған тәсілдерге сүйек жетілуін баяулату үшін ароматаза ингибициясы, эстрадиолға айналатын тестостерон мөлшерін азайту және осы мақсатта эстроген блокаторларын қолдану жатады. Бүйрек үсті безінің қысылуына жеткеннен кейін, науқасқа ауыр сырқаттанғанда немесе жарақат алғанда, жоғарыда сипатталғандай стресс стероидтарын беру қажет. CYP21A2 генінің әртүрлі варианттары гиперандрогендіктің әртүрлі деңгейлеріне алып келеді, олардың кейбіреулері еркектерде тіпті проблема тудырмауы мүмкін және әйелдерде жасөсперліме дейін немесе одан кейін анықталмайды. Жас әйелдерде андрогеннің жеңіл әсері гирсутизм, акне немесе ановуляция (бұл өз кезегінде сүйексіздікке әкелуі мүмкін) болуы мүмкін. Бұл әйелдерде тестостерон деңгейі аздап жоғары болуы мүмкін немесе орташадан жоғары болуы мүмкін. Тестостерон мен 5α дигидротестостерон (DHT) адамдағы негізгі андрогендер деген кең таралған пікірге қарамастан, бұл пікір тек сау ер адамдарға қатысты. Тестостерон дәстүрлі түрде гиперандрогендіктің биомаркері ретінде қолданылса да, ол андрогендердің артық мөлшерін клиникалық өлшеумен нашар байланысты. Әйелдердегі негізгі андроген кетотестостерон болуы мүмкін, себебі ол тестостеронмен ұқсас деңгейде айналысады және тестостерон сияқты жасқа қарай төмендеуі мүмкін немесе төмендемеуі мүмкін. 11 кетодигидротестостерон (11KDHT) DHT-ге теңдес, бірақ 11KDHT-нің циркуляциялық деңгейі DHT-ге қарағанда төмен. Бұл клиникалық белгілер поликистоздық жұмыртқалар синдромының (ПЖС) белгілері болып табылады, және ПЖС-мен ауыратын әйелдердің шағын пайызы зерттеу кезінде кеш пайда болған CAH-мен ауырады. Кейінгі уақытта пайда болған CAH көбінесе ПЖС деп қате диагноз қойылады. Кейінгі уақытта пайда болған CAH көбінесе әйелдердегі сүйексіздікті бағалау кезінде диагноз қойылады. Кейінгі уақытта пайда болған CAH диагнозы жоғары 17OHP деңгейінен күдіктенуі мүмкін, бірақ кейбір жағдайларда өте жеңіл, сондықтан жоғарылау тек косинтропин стимуляциясынан кейін ғана анықталады. Емдеуге бүйрек үсті безінің андрогенді өндірісін азайтатын өте төмен дозадағы глюкокортикоидты қолдану және андрогендік әсерді тежейтін және/немесе овуляцияны тудыратын әртүрлі препараттардың кез келгенін қосу кіруі мүмкін. Етеккір циклінің фолликулярлық фазасында 17OHP-мен бірге прогестерон жиналады, ол эндометрийді жұқартады және жатыр мойнының шырысын прогестерондық контрацептивтердің әсеріне ұқсас түрде өзгертеді, қалыпты етеккір цикліне кедергі келтіреді, бұл олигоменореяға немесе аменореяға әкелуі мүмкін. Жүктілікке ұмтылғаннан кейін, кеш пайда болған CAH-мен ауыратын әйелдердің көпшілігі бір жыл ішінде емделген немесе емделмеген жағдайда жүкті болады, бірақ олардың түсік тастау қаупі жоғары. Бірақ 21 гидроксилазаның жеңіл жетіспеушілігімен байланысы, яғни классикалық емес 21 гидроксилаза жетіспеушілігі, туғаннан кейін еркектер мен әйелдерде әртүрлі гиперандрогендік симптомдардың пайда болуымен сипатталатын, 1979 жылы Мария Нью сипаттаған. Нью содан бері андрогендердің артық мөлшерін азайтудың жолдарын зерттеген және дексаметазонды 0,25 мг мөлшерде әр кешке ауызға қабылдау акнені және етеккірдің бұзылуын 3 ай ішінде жойғанын, бірақ гирсутизмге 30 айға дейін уақыт қажет екенін анықтады. Дексаметазонның глюкокортикоидтық активтілігі бар және гипоталамус-гипофиз-бүйрек үсті безі осінің ішінде күшті АКТГ басу қасиеттері бар. Төмен АКТГ барлық стероидтардың, соның ішінде андрогендердің өндірісін азайтады. 2018 жылғы Клиникалық практикалық нұсқауларға сәйкес, симптомдары жоқ адамдарда глюкокортикоидты емдеу ұсынылмайды, бірақ андрогендердің артық мөлшерінің симптомдары жеткілікті болса, дексаметазонмен емдеу тағайындалуы мүмкін.

Жаңа туған нәрестелерді скринингтен өткізу

Жаңа туған нәрестелерді кез келген ауруға скрининг жасауды негіздейтін шарттар: 1) қабылданатын сезімталдық және ерекшелікке ие қарапайым тест, 2) ерте диагноз қойылмаса, ауыр салдарлар, 3) диагноз қойылған жағдайда тиімді ем, және 4) шығынды ақтауға жеткілікті халық арасындағы жиілік. Соңғы он жылда көптеген штаттар мен елдер 21-гидроксилаза жетіспеушілігіне байланысты тұз жоғалтушы АБҚ үшін жаңа туған нәрестелерді скринингке қабылдады, оны ерте танымаса, өмірдің алғашқы айында өлімге алып келеді. Жаңа туған нәрестелерді скринингтеу үшін 17α-гидроксипрогестерон (17OHP) деңгейі әдетте, өлшеу әдісіне байланысты алдын ала белгіленген шекті мәнмен салыстырылады. Бұл көптеген басқа туа біткен метаболизмдік ауруларға жасалатын скринингтік тесттерге қарағанда жалған оң нәтижелердің жоғары деңгейіне ие. Оң нәтиже анықталған жағдайда, диагнозды растау немесе жоққа шығару үшін нәресте педиатриялық эндокринологқа бағытталуы керек. Тұз жоғалтушы АБҚ-мен ауыратын нәрестелердің көпшілігі 2 аптаға дейін күрделі жағдайға түсетініне байланысты, бағалау жалған оң нәтижелердің жоғары деңгейіне қарамастан, жылдам жүргізілуі тиіс. 17OHP, андростендион және кортизол деңгейлері скринингте маңызды рөл атқаруы мүмкін.

Қосымша белгілер

17OHP-ның АКТГ-мен ынталандырумен немесе онысыз, 21-гидроксилаза жетіспеушілігінің басты белгісі екенімен қатар, басқа да маркерлер ұсынылған, олардың қабылдану деңгейі әртүрлі: Дегенмен, бұл көрсеткіш мерзімінен бұрын туған нәрестелерде немесе басқа да туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясының түрлерінде жоғарыламайды. 17OHP-ден өзгеше, 21-дезоксикортизол жыныс бездерінде өндірілмейді және тек бүйрек үсті бездерінен түседі. Сондықтан, 21-дезоксикортизол жаңа туған нәрестелерді тексеру кезінде 21-гидроксилаза жетіспеушілігін анықтау үшін маңызды маркер болып табылады. 1987 жылы 21-дезоксикортикостерон, сондай-ақ 11β-гидроксипрогестерон (11β OHP) маркер ретінде ұсынылған. 2017 жылы жүргізілген зерттеуде 21-гидроксилаза жетіспеушілігі бар адамдардың сарысуындағы 11β OHP концентрациясы 0,012-ден 3,37 нг/мл-ге дейін болса, бақылау тобында бұл көрсеткіш 0,012 нг/мл-ден төмен анықталған. Бұл маркерге қатысты келісімге қол жеткізілмеді, себебі диагностикалық зертханалар мұндай стероид деңгейін анықтауды күнделікті практикаға енгізбеген. Прогестерон деңгейі туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясымен ауыратын адамдарда жоғарылайды. Бір зерттеуде 21-гидроксилаза жетіспеушілігі бар ұлдарда (10 күннен 18 жасқа дейін) прогестеронның сарысудағы концентрациясы 10,14 нг/мл-ге дейін, әйелдердегі лютеальды фазаға ұқсас деңгейге жеткені анықталды, ал бақылау тобындағы ұлдардағы орташа деңгей 0,07 нг/мл (0,22 нмоль/л) болды, ал мәндері 0,05-тен 0,40 нг/мл-ге дейін ауытқып отырды. Кортизол – 21-гидроксилазаның екі негізгі түпкі өнімінің бірі, ал осы ферменттің жетіспеушілігі кортизол деңгейінің белгілі бір дәрежеде төмендеуіне әкелуі мүмкін. Кортизол деңгейі туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясымен ауыратын адамдарда орташа есеппен төмен болады. Сұйық хроматография-тандемдік массалық спектрометрия (LC-MS/MS) ұсынған селективтілік бұл шектеулерді едәуір жойды. Осылайша, кортизолды өлшеуде иммуноанализдің орнына LC-MS/MS қолдану арқылы жоғары нақтылықты қамтамасыз ету мақсаты көзделеді. 11-дезоксикортизол – 17α-гидроксипрогестеронның тікелей туындысы, оның реакциясын 21-гидроксилаза катализдейді және кортизол синтезінің аралық өнімі болып табылады. 21-гидроксилазаның белсенділігінің төмендеуі 11-дезоксикортизол деңгейінің төмендеуіне әкеледі, бірақ барлық зертханалар оны ең төменгі анықтамалық мән ретінде көрсете бермейді, себебі ол көбінесе 11β-гидроксилаза жетіспеушілігінің биомаркері ретінде қолданылады, онда 11-дезоксикортизол деңгейі күрт өседі, сондықтан зертханалар тек ең жоғары анықтамалық мәнді көрсете алады. Вирилизацияның ең маңызды көріністері (урогенитальды жабылу және фалликалық уретра) 8 мен 12 апта аралығында пайда болады. Теориялық тұрғыдан алғанда, егер жүктілік кезінде 9-шы аптаға дейін ұрыққа жеткілікті мөлшерде глюкокортикоидтар берілсе, бүйрек үсті безінің андрогендерін синтездеуі төмендеп, вирилизацияның алдын алуға және хирургиялық араласудың уақтылылығы туралы қиын шешімді болдырмауға болады. Қыздардағы ауыр вирилизацияның алдын алудағы қиындықтар екіге бөлінеді: жүктіліктің басында туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясын анықтау және анаға зиян келтірмей, ұрыққа глюкокортикоидтың тиімді дозасын жеткізу. Бірінші мәселе әлі толық шешілмеген, бірақ дексаметазонды жүкті әйел қабылдаса, ол плацента арқылы өтіп, ұрықтың бүйрек үсті безінің қызметін басады. Қазіргі уақытта туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясымен ауырмаған отбасыларда тәуекелді анықтауға бағытталған ешқандай бағдарлама жоқ. Екінші баласында вирилизацияны болдырмауды қалайтын отбасылар үшін қазіргі стратегия жүктілік расталғаннан кейін дексаметазонды қабылдау болып табылады, тіпті сол кезде жүктіліктің қыз бала болу ықтималдығы 12,5% ғана құрайды. Дексаметазонды анасы жүктілік кезінде қыз баланың ауруға шалдыққандығы анықталғанша күнделікті қабылдайды. Жүктіліктің 9-11 аптасында хориондық ұлпадан үлгі алу немесе жүктіліктің 15-18 аптасында амниоцентез жасау арқылы ұрықтың қыз бала екені анықталады. Әрбір жағдайда ұрықтың жынысы тез анықталады, ал егер ұрық ұл болса, дексаметазонды қабылдау тоқтатылады. Егер қыз болса, оның CYP21 генінің белгілі бір аномальды аллельдерінің бірі бар-жоғын анықтау үшін ұрықтың ДНК-сы талданады. Егер солай болса, дексаметазонды жүктіліктің қалған кезеңінде тәулігіне 1 мг мөлшерде қабылдауды жалғастыру керек. Пренатальдық дексаметазонды қолдану ақылға қонымды келісім мәселесіне және емдеудің әйел ұрықтағы туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясының клиникалық диагнозына дейін жүргізілуіне байланысты дау тудырды, әсіресе аналық дексаметазон өмірдің кейінірек кезеңінде ғана көрінбейтін метаболикалық проблемаларға әкелуі мүмкін; швед клиникалары 2010 жылы зерттеуге қатысушыларды іріктеуді тоқтатты. Бұл емдеу ЛГБТ және биоэтикалық қауымдастықтарда да алаңдау тудырды, осы мәселе бойынша Хэстингс орталығының форумында жарияланған эссе және Биоэтикалық зерттеулер журналында жарияланған зерттеулер нәтижесінде, жүктілік кезінде қыз ұрықты емдеу олардың туғаннан кейін лесбиянка болуын болдырмау үшін ұсынылған, олардың әйелдерге тән мінез-құлқы мен мансаптарына бейімделуіне және бала туу мен тәрбиелеуге қызығушылық танытуына ықпал етуі мүмкін екені анықталды. Атақты франтерналды туу эффектісін пайдаланып, гомосексуалды ұлын болдырмау үшін жалға алу анасын пайдаланған ер адамның белгілі әрекетін келтіре отырып, эссе авторлары (Солтүстік-Батыс университетінің Фейнберг медицина мектебінің профессоры Элис Дрегер, Американ университетінің профессоры Эллен Федер және адвокат Энн Тамар Мэттис) жүктілік кезінде дексаметазонмен емдеу адамдарда гомосексуализм мен бисексуализмнің таралуын азайтуға бағытталған алғашқы әрекет болып табылады деп санайды. Туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы рецессивті ген болғандықтан, баланың туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясына шалдығуы үшін анасы мен әкесінің екеуі де туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясының рецессивті тасымалдаушылары болуы керек. Қазіргі медицинаның жетістіктеріне байланысты, рецессивті туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы гендері бар жұбайлар ұрпақтарында туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясын болдырмау үшін преимплантациялық генетикалық диагностика (ПГД) жасауға мүмкіндік алады. ПГД-де жұмыртқа әйел денесінен тыс, Петри иісінде ұрықтандырылады (ЭКО). 3-ші күні, ұрық бір жасушадан шамамен 4-6 жасушаға жеткен кезде, осы жасушалардың біреуі ұрыққа зиян келтірмей алынып, талдау үшін жіберіледі. Ұрық 5-ші күнгі дейін өседі, содан кейін тоңдатылады немесе анаға имплантацияланады. Ал алынған жасуша ұрықтың туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы бар-жоғын анықтау үшін талданады. Егер ұрықтың туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы бар екені анықталса, ата-анасы оны анаға имплантациялауды қалайтыны туралы шешім қабылдай алады. Дексаметазонды туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы қаупі бар ұрықтарға қолдануды қолдайтын зерттеулердің мета-анализінде «бұл араласудың жарияланған 'зерттеулерінің' бір жарым пайызынан кемі мета-анализ үшін мағыналы деректерді ұсынуға жеткілікті сапалы деп танылды. Тіпті бұл төрт зерттеудің сапасы нашар болды, олар кәсіби медициналық этика стандарттарын бұзуға жеткілікті». Сондай-ақ «дексаметазонға ұшыраған балалардың физикалық және метаболикалық жағдайларының ұзақ мерзімді бақылануы туралы деректер жоқ».

Стресспен күресу, дағдарыстың алдын алу, ата-аналар тәрбиесі

Диагноз қойылып, ем басталғаннан кейін де, нәрестелік немесе балалық шақта пайда болған АБҚС-мен (адреногенитальды синдром) ауыратын балалар мен ересектердің шағын бөлігі бүйрек үсті безінің жеткіліксіздігінен (адреналдық дағдарыс) көз жұмады. Мұны болдырмау үшін, алмастырушы глюкокортикоидтар қабылдайтын барлық адамдарға ауру, операция, ауыр жарақат немесе күшті шаршаған кезде дозаны арттыру туралы үйретіледі. Көбірек маңыздысы, құсу болған жағдайда бірнеше сағат ішінде гидрокортизон (мысалы, SoluCortef) немесе басқа глюкокортикоидты инъекция жасау қажеттігін үйретеді. Бұл ұсыным балалар мен ересектерге де қатысты. Кішкентай балалар ересектерге қарағанда құсуға көбірек бейім болғандықтан, педиатриялық эндокринологтар әдетте ата-аналарға гидрокортизонды қалай инъекциялау керектігін үйретеді.

CAH өсімін оңтайландыру

Бүйрек үсті безінің андрогендерінің қандай концентрациясы қалыпты өсу, жасөспірімдік кезең және сүйек денсаулығы үшін ең жақсы екені белгісіз. Ұзақ мерзімді емдеудің бір қиыншылығы – өсуді оңтайландыру, нәтижесінде CAH бар бала бойының мүмкіндігіне жетеді, себебі емдеудің жеткіліксіздігі де, артық емдеу де өсуді немесе өсуге қалған уақытты азайтуы мүмкін. Глюкокортикоидтар денсаулық үшін маңызды болғанымен, дозалау әрқашан шамамен анықталады. Глюкокортикоидтар тіпті шамадан тыс мөлшерде болса да, өсуді баяулатады. Екінші жағынан, бүйрек үсті безінің андрогендері эстрадиолға оңай түрленеді, бұл сүйек пісіп жетілуін үдетеді және эпифиздің ерте жабылуына алып келуі мүмкін. Оптималды дозаға жету мақсаты 2 немесе 3 рет гидрокортизон қабылдау арқылы алынған тәуліктік плазмадағы кортизол деңгейінің толық емес қайталауымен қиындатылады. Соның салдарынан, дәстүрлі емдеу кезінде орташа бойдың шамамен 4 дюймге (10 см) дейін төмендеуі туралы хабарламалар бар. Соңғы жылдары өсуді оңтайландырудың жаңа тәсілдері зерттелді және қолданыла бастады. Флутамид сияқты антиандрогендермен рецепторларды бұғаттап және тестостеронның эстрадиолға айналуын азайту арқылы андрогендердің организмге тигізетін әсерін азайтуға болады. Бұл түрлену ароматаза арқылы жүзеге асады және тестолактон сияқты ароматаза блокаторларымен тежелуі мүмкін. Эстрогендердің әсерін және түрленуін тоқтату сүйек пісіп жетілуін үдету қаупін азайта отырып, глюкокортикоидтардың төмен дозаларын қолдануға мүмкіндік береді. Ұсынылған басқа шараларға андроген көздерін жою үшін екі жақты адреналектомия немесе өсуді жақсарту үшін өсу гормонымен емдеу кіреді.

Болжам

CAH (туысқан бүйрек үсті қабығының гиперплазиясы) нәтижелері мен болжамы бірнеше факторға байланысты өзгеруі мүмкін, мысалы, CAH-ның нақты түрі, оның ауырлығы, ерте анықталуы және дұрыс емделуі. Тиісті медициналық көмек пен үздіксіз емдеумен CAH бар адамдар салауатты өмір сүре алады. Оң нәтижелерге жету үшін тұрақты бақылау және емді қатаң сақтау маңызды. CAH-ның классикалық емес түрлерінің кездесу жиілігі әртүрлі бағалаулар бойынша 1:200-ден 1:1000-ға дейін, ал туыстар арасында некелердің жиі болатын топтарында 1:50-ге дейін жетеді. Классикалық емес CAH әйелдерде олигоменорея, аменорея және сүйексіздікті бағалау кезінде кездейсоқ анықталуы мүмкін. Дегенмен, классикалық емес CAH диагнозы қойылған әйелдердің шамамен 90% диагноз қойылмайды. Классикалық емес CAH бар еркектердегі симптомдардың болмауы көбінесе диагноз қоймауға әкеледі. Алайда, жылдар бойы бұл жағдайды түсіну және емдеуде маңызды прогресс жасалды. 20 ғасырдың басында көптеген бүйрек үсті стероидтері бөлініп алынды, ал кейіннен биоәсерлер глюкокортикоидтарды, минералокортикоидтарды және андрогендерді анықтауға мүмкіндік берді. 1957 жылы Альфред Бонгиованни CAH-та 21-гидроксилдеудегі ақаулықты байқады, одан кейін 3β-гидроксистероид дегидрогеназасы және 11β-гидроксилаза ақаулықтары анықталды. Интерсекс жағдайлары туралы пікірталастар қоғамның түсінігі дамыған сайын өзгерді. Классикалық CAH интерсекс жағдайы екендігіне келісім бар. Алайда, классикалық емес CAH-ны интерсекс жағдайы деп санауға бола ма деген мәселе бойынша пікірталас жалғасуда. Американдық сексолог Энн Фаусто Стерлинг 2000 жылғы "Sexing the Body" кітабында интерсекс жағдайлары бар адамдардың жалпы халықтың 1,7% құрайтынын баяндады. Бұл бағаны көптеген беделді интерсекс жақтас ұйымдары қолдайды. Фаусто Стерлингтің мәліметінше, интерсекс адамдардың 88% классикалық емес CAH-қа шалдыққан. 2013 жылғы "Stat Spotting: A Field Guide to Identifying Dubious Data" кітабында социология және криминалдық әділет профессоры Джоэл Бест интерсекс таралу көрсеткіштеріне классикалық емес CAH-ты қосуды, сенімсіз статистикалық тәжірибе мысалы ретінде келтірді. Әртүрлі мәдени контексттер гендерлік идентичность, сексуалдық бағдар және интерсекс жағдайларына медициналық араласу туралы көзқарастарды қалыптастыруы мүмкін. CAH-қа байланысты көрінетін ерекшеліктері немесе денсаулық сақтау қажеттіліктері бар адамдар интерсексуалдық туралы білімнің жетіспеуі, преюдистер немесе алдын ала пікірлер салдарынан әлеуметтік стигматизацияға ұшырауы мүмкін. CAH формасымен туған Хида Вилория сияқты белсенділер интерсекс болып туған адамдарға мейірімді көзқараспен қарауды жақтады.

Зерттеу бағыттары

Гендік терапия – белгілі бір жағдайға себеп болатын генетикалық ақауды түзетуге бағытталған тәжірибелік терапиялық әдіс. CYP21A2 генінің мутацияларынан туындайтын АДГ (бүйрекүсті безінің гиперплазиясы) жағдайында гендік алмастыру терапиясы осы геннің жұмыс істейтін көшірмесін, осы ген экспрессияланатын жасушаларға енгізуді қамтиды. Мақсаты – 21-гидроксилазаның, яғни CYP21A2 генімен кодталатын ферменттің өндірісін қалыпқа келтіру. Бұл геннің жұмыс істейтін көшірмесін беру бүйрекүсті гормондарының синтезін жақсартуға және одан кейін кортизол мен альдостерон өндірісін қалыпқа келтіруге мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта АДГ үшін гендік алмастыру терапиясы зерттеу және әзірлеудің бастапқы кезеңінде. Әртүрлі тәсілдер зерттеліп жатыр, соның ішінде CYP21A2 генінің сау көшірмесін тасымалдайтын вирус векторларын қолданып, оны мақсатты жасушаларға жеткізу. Тағы бір тәсіл – адам эмбриондық сақталған жасушаларды (hESC) немесе күшпен шақырылған көпқабілетті жасушаларды (iPSC) пайдаланып, АДГ-мен ауыратын адамдардағы бұзылған бүйрекүсті безі тінін алмастыратын немесе толықтыратын стероид өндіретін жасушаларды жасау. Дегенмен, жаңа тәсілдерді қалай сынауға болатыны әлі белгісіз, себебі бұл ауру үшін гендік терапияға арналған тәжірибелік модельдер әлі жоқ.