Кіріспе
Философия тарихындағы кезең. Ертедегі заманауи философия (сондай-ақ классикалық заманауи философия). Философияның ертедегі заманауи дәуірі – батыс ой-пікірінің прогрессивті қозғалысы, теориялар мен дискурс арқылы сана мен материя сияқты тақырыптарды зерттейді. Бұл философия тарихындағы қазіргі заманғы философия деп аталатын кезеңнің басталуымен қабаттасатын кезең. Ол орта ғасырлық философия дәуірінен кейін пайда болды. Ертедегі заманауи философия көбінесе 16-18 ғасырлар аралығында болды деп есептеледі, бірақ кейбір философтар мен тарихшылар бұл кезеңді сәл ертерек мерзімге жатқызады. Осы кезеңде Декарт, Локк, Юм және Кант сияқты ықпалды философтар философияның қазіргі түсінігіне үлес қосты.
Early modern philosophy (also classical modern philosophy) The early modern era of philosophy was a progressive movement of Western thought, exploring through theories and discourse such topics as mind and matter, is a period in the history of philosophy that overlaps with the beginning of the period known as modern philosophy. It succeeded in the medieval era of philosophy. Early modern philosophy is usually thought to have occurred between the 16th and 18th centuries, though some philosophers and historians may put this period slightly earlier. During this time, influential philosophers included Descartes, Locke, Hume, and Kant, all of whom contributed to the current understanding of philosophy.
Шолу
Тарихтағы ерте заманауи кезең шамамен 1500-1789 жылдар аралығында, бірақ "ерте заманауи философия" деген аталым көбінесе тар уақыт шеңберіне қатысты қолданылады. Ең тар мағынасында, бұл термин негізінен Рене Декарттан басталатын 17 және 18 ғасырлардағы философияны қамтиды. Мұндай талдауларға әдетте 17 ғасыр философтары Томас Гоббс, Блез Паскаль, Барух Спиноза, Готфрид Вильгельм Лейбниц және Исаак Ньютон кіреді. 18 ғасыр, көбінесе Ағарту дәуірі деп белгілі, Джон Локк, Джордж Беркли және Дэвид Юм сияқты ерте заманауи тұлғаларды қамтиды. Кейбір анықтамалар "ерте заманауи" деп аталатын ойшылдар қатарын кеңейтеді, мысалы, Вольтер, Джанбатиста Вико, Томас Пейн. Ең кең анықтама бойынша, ерте заманауи кезең 1804 жылы Иммануил Канттың қайтысымен аяқталды делінеді. Осы тұрғыдан қарағанда, кезең соңғы Ренессанс философтарынан басталып, Ағарту дәуірінің соңғы күндеріне дейін созылады. Көптеген ғалымдар бұл кезеңді 1641 жылы Парижде Рене Декарттың "Бірінші философия туралы медитациялар" (Meditationes de Prima Philosophiae) еңбегімен басталып, 1780 жылдары неміс философы Иммануил Канттың "Таза Ақыл-Ойдың Критикасы" (Critique of Pure Reason) жұмысымен аяқталады деп санайды. Сол кездегі түрлі ойшылдар классикалық Аристотельдік ойлау мен христиандық теологияның қағидаларын Коперник, Галилей және Ньютоннан кейін пайда болған жаңа технологиялық жетістіктермен үйлестіру сияқты қиын философиялық мәселелерге тап болды. Қазіргі заманғы механикалық әлем бейнесі, онда математикалық тұрғыдан анықталатын әмбебап заңдар өмірсіз заттардың қозғалысын физикалық емес нәрсенің араласуынсыз басқарады, ақыл, дене және Құдай туралы қалыптасқан ойлау жолдарына күрт қарсы келді. Оған жауап ретінде философтар, олардың көпшілігі тәжірибелік зерттеулерге қатысқан, адам мен әлемнің арақатынасына қатысты әртүрлі көзқарастарды ойлап тапты және жетілдірді. Батыс ой-санасын терең әсер еткен үш маңызды тарихи оқиға – Үлкен Географиялық Жаңалықтар дәуірі, қазіргі заманғы ғылымның дамуы және протестанттық реформация мен оның салдарынан туған азаматтық соғыстар болды. Философия мен ғылыми зерттеулер арасындағы қарым-қатынас күрделі болды, себебі көптеген ерте заманауи ғалымдар өздерін философтар деп санады, екі саланың арасын біріктірді. Алайда, бұл екі сала ақырында бөлініп шықты. Мұндай бөлінуге қарамастан, қазіргі заманғы философияның ғылыми нақтылыққа қатысты эпистемологиялық және методологиялық алаңдаушылықтары сақталды. Ерте заманауи зияткерлік дәуір Батыс философиясының дамуына да үлкен үлес қосты. Метафизика, азаматтық өмір, эпистемология және рационалистік ойлау сияқты жаңа философиялық теориялар қалыптасты. Рационализмді дамытуға және кеңейтуге ерекше мән берілді, ол рационалдылыққа, ойлауға және шындықты табу үшін жаңалықтар ашуға басымдық берді.
Ағартушылық кезең
Ағартушылық, сондай-ақ Ағарту дәуірі деп те аталатын, 18 ғасырдағы Еуропадағы идеялар әлеміне басымдық білдірген философиялық қозғалыс болды. Ол ақылдың билік пен заңдылықтың түпкіздік көзі екендігі принципіне негізделді және бостандық, прогресс, төзімділік, бауырластық, конституциялық үкімет және шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі сияқты принциптерді қолдады. Ағартушылық ғылым мен редукционизмге баса назар аударумен, сондай-ақ діни догматизмге күдікпен қараумен сипатталды. Ағартушылықтың идеялары монархия мен шіркеуді сынға алып, 18 және 19 ғасырлардағы саяси дүмпулерге негіз салды. Француз тарихшыларының пікірінше, Ағарту дәуірі 1715 жылы, Людовик XIV қайтыс болған жылы басталып, 1789 жылы, Француз революциясы болған жылы аяқталды. Ал кейбір заманауи тарихшылардың айтуынша, бұл дәуір 1620 жылдары, ғылыми революцияның басталуымен күй кешеді. Дегенмен, 18 ғасырдың және 19 ғасырдың басындағы онжылдықтарда осы қозғалыстың бірнеше ұлттық вариациялары пайда болды. Ағылшын философтары Фрэнсис Бэкон мен Томас Гоббс, француз Рене Декарт және ғылыми революцияның көрнекті табиғат зерттеушілері, оның ішінде Галилео Галилей, Иоганн Кеплер және Готфрид Вильгельм Лейбниц, Ағартушылықтың 17 ғасырдағы маңызды алғышеректері болды. Оның бастауы көбінесе 1680 жылдардағы Англияға байланысты, осы жылдары Исаак Ньютон өзінің «Математикалық принциптер» (1686) еңбегін және Джон Локк «Адам санасы туралы эссе» (1689) еңбегін жариялады – бұл еңбектер ғылым, математика және философия салаларындағы Ағартушылықтың үлкен жетістіктеріне негіз салды. Ағарту дәуірі жылдам түрде Еуропаны шарлады. 17 ғасырдың соңында Исаак Ньютон сияқты ғалымдар мен Джон Локк сияқты жазушылар қалыптасқан тәртіпке қарсы шықты. Ньютонның гравитация және қозғалыс заңдары ғаламды кез келген рухани бастапқа тәуелсіз табиғи заңдар тұрғысынан анықтады. Локк Англиядағы саяси тұрақсыздықтан кейін, адамның өмір сүру, бостандық және мүлік құқықтарын қорғамаған үкіметті ауыстыру құқығын жақтады. Адамдар, құдайдың адамдарды мәңгілік құрылысқа тағдырлап, зұлым билеушіге билік беруге қабілетті екендігіне күмәндана бастады. Бұл идеялар Еуропаны түбінен өзгертіп жіберді.
Ағартушылық кезеңнің негізгі тұжырымдамалары
XVIII ғасырдың ортасында Еуропада философиялық және ғылыми белсенділік күрт өркендеді, бұл қалыптасқан теориялар мен догмаларға күдік тудырды. Вольтер мен Жан-Жак Руссо философиялық қозғалыстың алдына тұрып, дін мен католик теологиясының орнына ақылға негізделген қоғамды, табиғи заңға құрылған жаңа азаматтық тәртіпті және тәжірибе мен байқауға негізделген ғылымды жақтады. Саяси философ Монтескье биліктің бөлінуі туралы ұғымды ұсынды, оны АҚШ Конституциясын жасаушылар ынтамен қабылдады. Ағартушылық философияның екі түрлі мектебі болды. Спинозаның теориясынан шабыттанған радикалды ағартушылар демократия, жеке бостандық, сөз бостандығы және діни биліктің жойылуын жақтады. Рене Декарт, Джон Локк, Кристиан Вольф және Исаак Ньютон сияқтылар қолдаған екінші, шартты түрдегі ағартушылар реформа мен ескі билік пен діни институттар арасында тепе-теңдік орнатуға тырысты. Соңында ғылым Ағартушылықтың сөйлеу және ойлау жүйесінде басымдық алды. Көптеген ағартушылық авторлар мен зиялылар ғылыми ортадан шыққан және ғылыми прогресті дін мен дәстүрлі биліктің құлауымен, сондай-ақ еркін сөз бен идеялардың өркендеуімен байланыстырды. Жалпы алғанда, ағартушылық ғылым эмпиризм мен логикалық ойлауға үлкен мән берді және ағартушылықтың прогресс пен даму идеясымен тығыз байланысты болды. Дегенмен, ағартушылық идеяларының көпшілігі сияқты, ғылымның артықшылықтары кеңінен мойындалған жоқ. Ағартушылық дәуірі қазіргі Батыс саяси және зияткерлік мәдениетінің негізін қалаған деп есептеледі. Ол Батыста демократиялық принциптер мен институттарға бағытталған саяси жаңару кезеңін бастады, нәтижесінде қазіргі заманғы либералды демократиялар құрылды. Еуропалық либералдық ойдың негіздеріне жеке құқық, барлық адамдардың табиғи теңдігі, биліктің бөлінуі, саяси тәртіптің жасалмалығы (осының нәтижесінде азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы кейінгі айырмашылық пайда болды), барлық заңды саяси биліктің «халықтық келісімге» негізделген және «өкілдік» болуы керек деген көзқарас, сондай-ақ либералдық интерпретационизм кіреді. Ағартушылық дәуіріндегі дінге сын – Еуропаның алдыңғы ғасырындағы діни қырқыстарға жауап болды. Ағартушылық кезеңдегі зиялылар ұйымдасқан діннің саяси үстемдігін шектеуге тырысты, осылайша төзімсіздікке ұшыраған діни зорлық-зомбылықтың тағы бір кезеңін болдырмақшы болды. Деизм (Киелі кітапқа немесе басқа да беделді көздерге сілтеме жасамай, Құдай-Жаратушыға сену) және атеизм сияқты көптеген ерекше ұғымдар пайда болды. Соңғысы қызу пікірталас тудырды, бірақ көп қолдау тапқан жоқ. Көптеген адамдар, Вольтер сияқты, Құдайға сенбесе, қоғамның моральдық тәртібіне қауіп төнетініне сенді.
Сипаттамалары
Ерте заманауи кезең адам баласының қызметінің көптеген салаларындағы күрт өзгерістерден туындады. Ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – ғылымның қалыптасуы, ғылыми прогрестің үдеуі, сондай-ақ секулярландырылған азаматтық саясат, сот жүйесі және ұлттық мемлекеттің құрылуы. Эмпириктер мен рационалистер арасындағы айырмашылық сияқты, жаңа заманмен байланысты дәстүрлі түсіндірулерге күмәнмен қарастырылды, бұл этика, саяси философия және метафизикалық эпистемологиядан философиялық және тарихи алшақтықты білдірді. Индивидуализм де сенім мен билікке қарсы реакция ретінде пайда болды, ол сол кездегі саяси лидер кім болса да, христиандық пен христиандық философияның ықпалына қарсы тұрды. Буржуазияның үнемі өсуі шіркеудің билігіне күш түсіріп, мемлекет пен діннің ажырасуына жол ашты. Жаңа Еуропаның саяси және экономикалық жағдайы философиялық ой-пікірге, әсіресе этика мен саяси философияға әсер етті. Ғылыми революция да осы кезеңде мойындалды. Ерте заманауи кезеңде шексіздік философиясын зерттеуге жасалған тыраштандырулар, академиялық философиялық дәстүрде туған үш негізгі келіспеушілік – шексіздік туралы үш маңызды пікірталасқа назар аударды және оларды талқылады. Лейбниц және Спиноза сияқты философтар осы айырмашылықты Құдайдың сапалық шексіздігін математикалық абстракциялық шексіздік тұжырымдамасынан ажырату үшін пайдаланды. Ерте заманауи ойшылдар нақты және потенциалды шексіздікті ажыратты. Академиялық дәстүр әдетте жаратылған әлемде нақты шексіздіктің болуын жоққа шығарды, бірақ Аристотельдің Зенон парадокстарына қатысты ұстанымына сәйкес, потенциалды шексіздікті мойындады. Сонымен қатар, ерте заманауи ойдың пайда болуы сол кезеңнің интеллектуалдық және мәдени контекстіндегі өзгерістермен байланысты болды, мысалы, табиғаттанудың дамуы, католик және протестант шіркеулері арасындағы теологиялық қайшылықтар және жаңа заманғы ұлттық мемлекеттің өсуі.
Елеулі ойшылдар
Декарт, Спиноза, Лейбниц, Беркли, Юм, Гоббс және Кант, сондай-ақ Гюго Гроций, Пьер Гассенди, Антуан Арно, Николас Малебранш, Пьер Бейль, Самуэль фон Пуфендорф және Фрэнсис Хатчесон сияқты философтар түрлі философиялық кезеңдерде дамыған ойлары мен теориялары үшін ерте заманауи философияның маңызды тұлғалары ретінде танылады. Джон Локк дамытқан табиғи құқық туралы саяси философия ерте заманауи ойдың ортақ және маңызды ұғымы болды. Табиғи құқық жеке құқықтар мен субъективті талаптарға эволюциялады. Аристотельдің бұрыннан белгілі философиясына толықтыру ретінде Локк үкіметтің өз азаматтарына олар негізгі және табиғи құқықтар деп санайтын нәрсені беруді ұсынды. Томас Гоббс, керісінше, табиғи құқықтың шектеулі ауқымы бар екенін айтты. Тежелмеген еркіндік әркімнің өмірі үшін күрескен соғыс жағдайына әкелді. Гоббс осы зорлық-зомбылық күйін философияның ең әйгілі тұжырымдарының бірінде былай сипаттады: "Адамның өмірі жалғыз, жаман, жағымсыз, қатыгез және қысқа". Томас Гоббс өзінің дүниетанымында әлеуметтік және саяси тәртіпке, сондай-ақ адамдардың азаматтық соғыс қаупі мен қауіпсіздіксіз қалай өмір сүре алатынына назар аударды.
Томас Хоббс
Гоббстің моральдық және саяси теориясы табиғи құқықтарды қарастыруды қамтиды. Гоббстің табиғи құқықтар туралы түсінігі адамды "табиғи жағдайға" да қамтыды. Оның пікірінше, негізгі табиғи (адам) құқығы – өзінің табиғатын сақтау үшін, яғни өмірін қорғау үшін, өз күшін қалауынша пайдалану. Табиғи бостандық – Гоббс "прецепттер" деп атаған, немесе ақыл-ойымен ашылған ережелер, жалпыға ортақ заңдардан өзгеше, олар адамды өмірін жоятын немесе оны сақтау құралдарынан айыратын нәрсені жасаудан тыйымдайды. Гоббс өмірді тек бостандықтан тұрады деп есептеді. "Осы себепті, әркімнің кез келген нәрсеге, тіпті бір-бірінің денесіне де құқығы бар. Бірақ осының салдарынан, әрбір тауарға қатысты адам құқықтары сақталғанда, ешкім үшін ұзақ мерзімді қауіпсіздік болмайды". Бұл "барлығының бәріне қарсы соғысы" деп аталатын жағдайға алып келеді, онда адамдар тірі қалу үшін бір-бірін өлтіріп, ұрлап, құлдыққа түсіреді. Гоббс теориясы бойынша, адамның өмірі шектеусіз құқықтар тудырған хаос жағдайында жалғыз, кедей, жаман, қатыгез және қысқа болады. Сондықтан, адамдар саяси және азаматтық қоғам құру үшін көптеген негізгі құқықтарынан бас тартуға келіседі. Әлеуметтік келісім теориясы осы ертедегі аргументтер арқылы алғаш рет айтылды. Табиғи немесе институционалдық заңдар, егер жоғары билікпен бекітілмесе, күшсіз. Дұрыс пен әділетсіз туралы сөйлесу алдында, кейбір мәжбүрлеуші билік адамдарды уәделерін орындауға мәжбүрлеуі керек. Мемлекет құрылғанға дейін мұндай мәжбүрлеуші күш болған емес. Гоббс пікірінше, бұл мәжбүрлеуші мемлекет азаматтардың бір-бірінен және шетелдік араласудан қорғалуын қамтамасыз ету үшін мүлікті тәркілеуге құқылы. Әлеуметтік келісім теориясына сәйкес, "алуға болмайтын құқықтар" – адамдардың егемендікке бермейтін құқықтары. Бұл табиғи құқықтар заңнан тәуелсіз деп саналды. Табиғи жағдайда тек ең күштілері ғана өздерінің артықшылықтарын пайдалана алады. Осылайша, адамдар қорғау алу үшін табиғи құқықтарынан бас тартады, соның нәтижесінде оларға осылай істеуге билік берген заңды құқықтар беріледі. Құлдық пен либералдық емес басқарудың көптеген тарихи негіздемелері еркіндік пен өзін-өзі анықтау құқығынан бас тартуға келісімдерді қамтиды. Де-факто алуға болмайтындық туралы аргументтер құлдыққа қарсы қозғалыстың барлық түрдегі еріксіз құлдыққа қарсы күресуге негіз болды, құлдық ғана емес. Құқықты заңсыз бөлу туралы келісім заңсыз деп есептеледі. Сол сияқты, бұл аргумент демократиялық қозғалыс тарапынан халықты бағындыратын, мысалы, Томас Гоббстың "Левиафан" еңбегіндегідей, бағынудың ашық немесе жасырын әлеуметтік келісімдерін (мысалы, pactum subjectionis) қабылдамау үшін қолданылды. Эрнст Кассирдің айтуынша: кем дегенде бір құқық бар, одан бас тартуға болмайды немесе оны тастап кетуге болмайды: жеке тұлғаға құқық. Олар ұлы логик [Гоббсты] терминдердегі қайшылыққа айыптады. Егер адам өзінің жеке басынан бас тартса, онда ол моральдық болмайды. Адамның еркін агенттік күйінен бас тартуға және өзін құл етуге мүмкіндік беретін pactum subjectionis немесе бағыну актісі жоқ. Себебі, мұндай бас тарту арқылы ол өзінің табиғаты мен мәнін құрайтын сипаттамасынан бас тартады: ол өзінің адамгершілігін жоғалтады.
Ықпал
ХХІ ғасырға дейін англосаксон университеттеріндегі ерте заманғы философия туралы стандартты есептер мен дәстүрлі курстар Декарт, Лейбниц, Локк, Спиноза, Беркли, Юм және Кант басымдылық танытқан тарихтарды ұсынды. Ерте заманғы теория көптеген қазіргі заманғы дамуларға маңызды әсер етті, соның бірі – саяси философия. Американдық саяси философ А. Джон Симмонс ерте заманғы кезеңдегі өзара байланысты екі өзгерісті қарастырды. Біріншісі – адам баласы туғаннан-ақ саяси жаратылыс деп санайтын саяси натурализм мен адамзаттың табиғи жағдайы саяси емес деп тұжырымдайтын саяси анти-натурализм арасындағы метафизикалық қайшылық. Екіншісі – «бір-бірімен байланысты діни және шарттасқан қатынастары бар күрделі, бюрократиялық жүйелерден» «тәуелсіз, аумақтық мемлекеттер нысанына» тарихи көшу. Бұл өзгерістердің қалай жүзеге асырғанын бақылау маңызды, себебі ерте заманғы саяси теоретиктер ұсынған идеялар бүгінгі саяси институттардың құрылуында маңызды рөл атқарды. Ерте заманғы философияның эволюциясы ғылымдағы маңызды жетістіктер, католик және протестант шіркеулері, сондай-ақ жаңа заманауи ұлттық мемлекеттің пайда болуы арқылы кезеңнің рухани және мәдени ортасындағы дамулармен тығыз байланысты екені мойндалды.