Кіріспе

Дэвид Юмның 1748 жылғы кітабы – «Адамның түсінігіне қатысты зерттеу» – шотландтық эмпиристік философ Дэвид Юмның 1748 жылы ағылшын тілінде жарияланған кітабы. Бұл 1739–40 жылдары Лондонда анонимді түрде жарияланған Юмның «Адам табиғаты туралы трактаты» атты алдыңғы еңбегінің қайта қаралуы болды. Юм «баспадан бірден өлі туған» трактаттың қабылдануына көңілі қалды, сондықтан ол өзінің жетілдірілген идеяларын жұртшылыққа тарату үшін қысқа және пікір таласына шақыратын еңбек жазуға тырысты. Оның еңбегінің нәтижесі – осы «Зерттеу». «Зерттеу» трактаттан көптеген материалдарды алып тастап, оның ең маңызды аспектілерін түсіндіруге және баса көрсетуге бағытталды. Мысалы, Юмның жеке тұлғалық идентичность туралы көзқарастары енгізілмеген. Дегенмен, білім туралы теориядағы әдеттің рөлі сияқты маңызды тұжырымдар сақталды. Бұл кітап сол жылдары да, қазір де өте ықпалды болып табылады. Иммануил Кант оны өзінің «догматикалық ұйқысынан» оятқан кітап деп атады. «Зерттеу» қазіргі философиялық әдебиеттегі классикалық туынды ретінде танылады.

Мазмұны

Тергеудің аргументі бірін-бірі логикалық тұрде жалғастыратын тарауларға бөлінген, біртіндеп дамытылатын қадамдар арқылы жүзеге асырылады. Эпистемологиясын баяндағаннан кейін Юм өзінің қағидаларын нақты тақырыптарға қалай қолдануға болатынын түсіндіреді.

1. Философияның әртүрлі түрлері

"Тергеудің" бірінші бөлімінде Юм философияға жалпы кіріспе жасайды. Юм үшін философияны екі негізгі бөлікке бөлуге болады: табиғаттану философиясы және адам табиғаты философиясы (немесе, оның айтуынша, "адамгершілік философиясы"). Екіншісі әрекеттерді де, ойларды да зерттейді. Ол осы бөлімде ескерту ретінде, терең ойлы философтардың пікірлері халықтың көңіліне көбірек ұнайтын, қарапайым тұжырымдарға ие философтардың пайдасына жиі қанағаттандырылмайтынын айтады. Дегенмен, ол дәлдік – барлық өнер мен қолөнерге, философия өнеріне де көмектеседі деп қатты сендіреді.

2. Идеялардың шығу тегі

Бұдан кейін Юм әсерлер мен идеялар арасындағы айырмашылықты талқылайды. «Әсерлер» деп ол сезімдерді, ал «идеялар» деп – естеліктер мен қиялды меңзейді. Юмның пікірінше, екеуінің арасындағы ең басты айырмашылық – идеялардың әсерлерге қарағанда әлсіз болуында. Мысалы, апельсиннің дәмін елестету, оны жеу сезіміне қарағанда әлдеқайда нашар. Эмпиризм дәстүрінде жазғандықтан, ол әсерлердің барлық идеялардың бастауы екенін айтады. Юм идеялардың таза сезімнің немесе сезіммен байланысты қиялдың өнімі болуы мүмкін екенін қабылдайды. Юмның сөзіне сәйкес, шығармашылық қабілет сезім әсерлерінен қиялдарды тудыратын кемінде төрт ойлау процесін пайдаланады. Бұл процестер: біріктіру (немесе бір идеяны екіншісімен қосу, мысалы, жылқыға мүйіз қосып, бір мүйізді ат жасау); ауыстыру (немесе бір заттың бөлігін екіншісімен алмастыру, мысалы, кентавр жасау үшін атқа адам денесін қосу); үлкейту (мысалы, денесі үлкейтілген алыптың жағдайы); және кішірейту (мысалы, денесі кішірейтілген лиллипутиандар сияқты). (Хьюм 1974:317) Кейінірек ол араластыру, бөлу және жіктеу процестері туралы да айтады. (Хьюм 1974:340)

Дегенмен, Юм өзінің тұжырымына бір қарсылық бар екенін мойындайды: «Көгілдір түстің жоғалған тоны» мәселесі. Осы ой-экспериментте ол бізден көгілдір түстің барлық тонларын, біреуін қоспағанда, көрген адамды көзге елестетуді сұрайды (1-суретті қараңыз). Ол бұл адамның сол жоқ тонды да анықтай алатынын болжайды, тіпті оны ешқашан көрмесе де. Бұл эмпирикалық тұжырым үшін елеулі қиындық тудыратын сияқты, бірақ Юм оны ерекше жағдай деп есептеп, бұрынғы әсерлердің комбинациясынан туындаған жаңа идеяны сезінуге болады деп түсіндіреді. (Хьюм 1974:319)

3. Идеялардың байланысы

Бұл тарауда Юм ойлардың қалай тізбектеліп, ой арналары түрінде пайда болатынын талқылайды. Ол идеялар арасында кем дегенде үш түрлі байланыс бар екенін түсіндіреді: ұқсастық, уақыт пен кеңістіктегі жақындық және себеп-салдар. Ол идеялар арасындағы түрлі байланыстарды түсіндіретін жалпы принцип болуы керек деп санайды. Бірақ, ол осы принциптің қандай екенін дереу көрсетпейді. (Хьюм 1974:320 321)

5. Осы күмәндердің скептикалық шешімі (екі бөлімде)

Юмның пікірінше, біз тәжірибе әлем туралы бізге бір нәрсе айтады деп есептейміз, себебі бұл әдет немесе ғұрыптың нәтижесі, ал адам табиғаты бізді оған назар аударуға мәжбүр етеді. Бұл, болжам бойынша, идеялар арасындағы байланыстарды ұйымдастыратын "қағида" да болып табылады. Шындығында, "Зерттеулер" атты еңбегіндегі көптеген танымал бөлімдердің бірі адам әдет-ғұрыбының бұзылмас екендігіне арналған. ХІІ бөлімде, "Академиялық немесе скептикалық философия" тақырыбында Юм былай дейді: "Пирронизмді немесе скептицизмнің шамадан тыс принциптерін жоққа шығаратын нәрсе – іс-қимыл, еңбек және күнделікті өмірдің кәсіптері. Бұл принциптер мектептерде гүлдеп, жеңіске жете алады; оларды жоққа шығару қиын, тіпті мүмкін емес. Бірақ олар көлеңкеден шығып, біздің құмарлықтарымыз бен сезімдерімізді қозғайтын нақты нысандармен бетпе-бет келгенде, табиғатымыздың күшті принциптеріне қарсы қойылып, түтіндей тарап кетеді және ең бекем күмәнданушы да басқа адамдар сияқты жағдайға түседі." (Хьюм 1974:425)

Екінші бөлімінде ол сенімдер туралы айтады. Ол сенім мен қиял арасындағы айырмашылықтың біріншісінің сенімділік сезімін тудыратыны, ал екіншісінің тудырмайтыны екенін түсіндіреді. (Хьюм 1974:340)

6. Ықтималдық

Бұл қысқа тарау ықтималдық және кездейсоқтық ұғымдарымен басталады. Оның пікірінше, "ықтималдық" – оқиғаның болу ықтималдығы жоғары екенін және көрерменде субъективті күту деңгейін арттыратынын білдіреді. "Кездейсоқтық" арқылы ол көрерменнің өмір тәжірибесіне сәйкес, көрермен мүмкін деп санайтын нақты түсінікті оқиғаларды меңзейді. Дегенмен, одан әрі жинаған тәжірибе осы тең мүмкіндіктерді қарастырып, қиялды кейбір мүмкіндіктердің басқаларынан жиі кездесетінін байқауға итермелейді. Осы қиялға әсер ететін күштер көрерменді нәтижеге деген берік сенімге жетелейді. Бұл құбылысты өткен тәжірибені пайдаланып, болашақты болжау үшін әдет-ғұрыптың тағы бір көрінісі ретінде түсінуге болады. (Хьюм 1974:346-348)

7. Қажетті байланыс туралы идея (екі бөлімнен тұрады)

"Қажетті байланыс" деп Юм бір идеяны екіншісімен міндетті түрде байланыстыратын күшті немесе әсерді білдіреді. Ол кез келген сезімтал қасиеттердің міндетті түрде біріктірілгендігі туралы пікірді жоққа шығарады, себебі бұл тәжірибеден бұрын білім алуға мүмкіндік береді. Беркли мен Лок сияқты алдыңғы философтарынан өзгеше, Юм ерік-жігердің немесе ықпалдың ерік күшінің сезімі арқылы тудыратын әрекеттерге міндетті түрде байланысуы мүмкін деген ойды қабылдамайды. Оның ойынша, 1. егер біз осы күштің мәнін білсек, онда сана мен дене арасындағы айырмашылық бізге мүлдем түсініксіз болмас еді; 2. егер біз осы құпия күш туралы тікелей білсек, онда біз неге кейбір дене мүшелерімізді (мысалы, қолдарымызды немесе тілімізді), ал басқаларын (мысалы, бауырды немесе жүректі) интуитивті түрде басқара алатынымызды түсіндіре алар едік; 3. бізде ерік-жігердің әрекетке айналуын қамтамасыз ететін күштер туралы тікелей білім жоқ (мысалы, әрекеттің тікелей себебі болып табылатын "бұлшықеттер, жүйкелер және жануарлар рухтары"). (Хьюм 1974:353-354) Ол осы күштер туралы біліміміздің бар екендігіне қарсы дәлелдер келтіреді, олар тек санаға ғана әсер етеді. Сонымен қатар, Хьюм себептердің кейбір құдайлардың еркімен болатын жай ғана оқиғалар екендігі туралы идеяға қарсы қысқаша пікір жазады. (Хьюм 1974:356-359) Осы баламалы түсіндірмелерді жоққа шығарғаннан кейін, ол қажетті байланыстар туралы біліміміздің көзі көптеген мысалдарда белгілі бір әсерлердің тұрақты байланысын байқаудан туындайтынын анықтайды. Осылайша, адамдар қажеттілікті қатаң әдет-ғұрып немесе дағды арқылы біледі, ал ерік күші туралы тікелей білімсіз. (Хьюм 1974:361)

8. Еркіндік пен қажеттілік туралы (екі бөлімнен тұрады)

Бұл жерде Юм еркіндіктің метафизикалық қажеттілікпен қалай үйлесуі мүмкін екендігі мәселесін қарастырады (еркін ерік-жігердің үйлесімділік тұжырымдамасы деп те аталады). Юм бұл тақырыптағы барлық даулар анықтамалар бойынша алдын ала келіспеушілікке байланысты бос әңгімелер екенін айтады. Ол ең алдымен көптеген оқиғалардың детерминистік екенін, бірақ адамның іс-әрекеттеріне қатысты пікірлердің көп болуын көрсетеді. Дегенмен, олар да қажеттілікке сәйкес келеді деп санайды, себебі сыртқы бақылаушы таза физикалық жүйедегідей бірқалыптылықты байқай алады. Қажеттілік пен еркіндіктің үйлесімділігін көрсету үшін Юм еркіндікті – өз қалауымен әрекет ету мүмкіндігі деп түсіндіреді, яғни адамның іс-қимылдарына қалауын бағындыру қабілеті, бірақ қалаудың өзін бағындыру емес. Содан кейін Юм (қайта қысқаша) детерминизм мен еркін ерік-жігердің үйлесімді ұғымдар екенін және олардың этика мен моральдық өмірге ешқандай зиянды салдары жоқ екенін көрсетеді.

9. Жануарлар туралы

Юм зерттеу қорытындылары егер олар тек адамдарға ғана емес, жануарларға да қатысты екені көрсетілсе, өте қуатты болады деп талап етеді. Ол жануарлар себеп пен салдар арасындағы байланысты адамдар сияқты – үйренген күту арқылы анықтай алады деп сенді. (Hume 1974:384) Ол сондай-ақ жануарлардың осы "шығару" қабілеті ақыл арқылы емес, тек әдет-ғұрып арқылы пайда болатынын атап көрсетеді. Юм жануарлар мен адамдардың екеуінің де біртал айнымалы инстинкттері бар деген қорытындыға келеді, атап айтқанда, тәжірибелік (әдет арқылы) ойлау қабілеті. Дегенмен, ол адамдар мен жануарлардың ақыл-ой қабілеттері бірнеше жағынан өзгеше екенін мойындайды, оларға: есте сақтау және назар аударудағы айырмашылықтар, шығару қабілеттері, ұзақ тізбекте логикалық қорытындылар жасау қабілеті, идеяларды көбірек немесе азырақ анық түсіну қабілеті, байланыссыз жағдайларды шатастыру туралы алаңдау, жалпыламалықтарды тоқтатып тұратын сақ есімділік, ойлану үшін аналогиялардың кеңірек ішкі қоймасы, өзін-өзінен бөліп алып, жеке пікірлерден бас тарту қабілеті және тіл арқылы әңгімелесу қабілеті (және осылайша басқалардың куәліктерінен тәжірибе алу) жатады. (Hume 1974:385, 17-ескерту.)

10. Кереметтер туралы (екі бөлімнен тұрады)

Хьюм келесі тақырыпқа, яғни адам куәлігінің сенімділігіне және эпистемологияда куәліктің қандай рөл атқаратынына тоқталуға тырысады. Бұл Хьюм үшін бекергі ой болған жоқ. Нәтижесіне байланысты, бүкіл талқылау эпистемологқа кереметтерді қарастыруда белгілі бір деңгейде нақтылық береді. Өзінің эмпирикалық тезисіне сай, Хьюм оқырманға куәліктің белгілі бір күші бар екенін, бірақ оның сезімдердің тікелей дәлелінен ешқашан артық емес екенін айтады. Осыған байланысты, ол адамдардың куәлігіне сенуге негіз болатын бірнеше себепті келтіреді: а) адамның жадысы салыстырмалы түрде берік болуы мүмкін; ә) адамдар шындықты айтуға бейім және жалған сөйлеуден ұялады. Әрине, бұл себептерге тек тәжірибеге сәйкес келетін жағдайда ғана сенуге болады. (Хьюм 1974:389)

Адам куәлігіне күмәнмен қарауға да бірнеше себеп бар, олар да тәжірибеге негізделген. Егер а) куәліктер бір-біріне қайшы келсе, ә) куәлардың саны аз болса, б) сөйлеушінің адалдығы шақырымсыз болса, в) сөйлеуші тым күмәнді немесе өршіл болса, немесе г) сөйлеушінің өтірік айтуға ынтасы бар екені белгілі болса, онда эпистемологтың сөйлеушінің мәлімдемелеріне күмәнмен қарауға негізі бар. (Хьюм 1974:390)

Хьюмнің пікірінше, кез келген куәлікке күмән тудыруға негіз беретін бір соңғы критерий бар, ол: ғ) егер хабарланатын ұйғарымдар керемет болса. Хьюм кереметті табиғат заңдарына қайшы келетін кез келген оқиға деп түсінеді. Оның пікірінше, табиғат заңдарының артында мол дәлелдер тұр және олар әркімнің тәжірибесіне жақсы дәлелденген, сондықтан осы заңдардан кез келген ауытқу барлық дәлелдерге қарсы келеді. (Хьюм 1974:391-392)

Сонымен қатар, ол керемет туралы әңгімелердің беткей жарамдылығы жоқ екенін төрт себеппен баса айтады. Біріншіден, ол бүкіл тарих бойында көптеген мүдделі сарапшылар куәлік еткен кереметтер болмағанын түсіндіреді. Екіншіден, ол адамдар таңғажайып сезімге құмар екенін айтады, бұл зұлым адамға басқаларды манипуляциялауға мүмкіндік береді. Үшіншіден, ол кереметке сенушілердің көбі варварлыққа бейім деп санайды. Ақырында, кереметке қатысты куәліктер көбінесе бір-бірімен қайшы келеді – яғни, бір адамның діни кереметі басқа адамның кереметімен қарама-қайшы болуы мүмкін – сондықтан фантастикалыққа қатысты кез келген куәлік өзін-өзі жоққа шығарады. (Хьюм 1974:393-398)

Дегенмен, Хьюм тарихшыларға көбінесе сенуге болатынын ескертеді, егер олардың фактілер туралы баяндамалары кең және біркелкі болса. Алайда, ол тарихшылардың да фактілерді түсіндіруде қалқа жасайтынын, қалған адамдар сияқты екенін ұсынады. Осылайша, егер барлық тарихшы 1600 жылы Күн тұтылуы болды деп мәлімдесе, біз оны алғашқыда табиғат заңдарын бұзу деп қарастырсақ та, оны факт ретінде қабылдаймыз. Бірақ егер барлық тарихшы Елизаветаның жерленгеннен кейін бақытты және сау жүргенін көргенін және оны өлімнен қайта тірілгенін білдіретінін айтса, онда бізде табиғат заңдарына жүгінуге негіз болар еді. (Хьюм 1974:400-402)

11. Белгілі бір қамқорлық пен болашақ жағдай туралы

Юм эпистемологияны теологияға қолдануын аспан мен тозақ туралы кеңінен талқылау арқылы жалғастырады. Бұл тараудың басты бөлігі Хьюмнің емес, оның аты-жөні аталмаған досының пікірлерін баяндайды деп есептеледі, ол оларды философ Эпикурдың ойша айтқан сөзі ретінде ұсынады. Досы себепті әсерден табу мүмкін болса да, іздеген себептен көрінбейтін әсерлерді шығаруға болмайтынын айтады. Сондықтан, досы тіпті барлық нәрсенің артында бірінші себеп – Құдай бар деп болжасақ, өмірден кейінгі өмір туралы ештеңе біле алмаймыз, себебі біз өмірден кейінгі өмірді тәжірибеден білмейміз және Құдайдың бар екенінен де шығара алмаймыз. (Хьюм 1974:408)

Юм досына қарсылық білдіреді: егер біз аяқталмаған ғимаратты көрсек, онда оны белгілі бір ниетпен адамдар салғанын және болашақта аяқталатынын қорыта алмаймыз ба? Досы осымен келіседі, бірақ Құдайдың санасының мазмұнын біле алмаймыз, ал басқа адамдардың ойларын біле аламыз деген маңызды айырмашылық бар екенін көрсетеді. Юм досының ой-пікіріне көнгендей көрінеді. (Хьюм 1974:412 414)

12. Академиялық немесе скептикалық философия (үш бөлімде)

Соңғы тараудың бірінші бөлімі әртүрлі скептикалық аргументтердің жобасы ретінде жақсы ұйымдастырылған. Қарастырылатындар: атеизм, картезиандық скептицизм, "жеңіл" скептицизм және эмпиризмге рационалистік сын. Юм көрсетіп береді, тіпті жеңіл скептицизм де әлем туралы күмәндікке алып келеді, олардың философиялық тұрғыдан негізді болуы мүмкін, бірақ оларға тек әдет-ғұрып немесе мінез-құлыққа философиялық емес ұмтылыс арқылы ғана қарсы тұруға болады. Ол бөлімді картезиандық және Локк эпистемологияларына қатысты өзінің ескертулерімен аяқтайды. Екінші бөлімде ол қатты скептицизмді қатаң айыптап, тақырыпқа оралады. "Шектен тыс скептицизмге қарсы басты және ең алаңдатарлық қарсылық мынада: оның толық күші мен жандануында ол ешқандай тұрақты пайда әкеле алмайды. Біз тек одан: «Оның ниеті қандай?» және «Осы қызықты зерттеулермен ол неге ұмтылады?» деп сұрауымыз керек. Ол бірден қысылып, жауап бере алмайды – пиррондық адам өзінің философиясының санаға тұрақты әсер ететінін күтпейді: немесе егер әсер етсе, онда оның әсері қоғамға пайдалы болады деп ойламайды. Керісінше, егер ол бір нәрсені мойындаса, онда оның принциптері жалпыға бірдей және тұрақты түрде үстемдік танытса, онда барлық адам өмірінің құлауына келуі мүмкін екенін мойындауы керек" (Хьюм 1974:426).

Ол кітапты білімнің шектерін біржола белгілеп, аяқтайды. "Осы қағидаларға сене отырып кітапханаларды шолып өткенде, қандай қиратушылықтар жасауымыз мүмкін? Егер біз қолымызға қандай да бір кітапты алсақ, мысалы, діни немесе мектептік метафизика, онда сұрайық: онда сан немесе сандық шама туралы қандай да бір абстрактілі ойлау бар ма? Жоқ. Онда фактілер мен өмір туралы тәжірибелік ойлау бар ма? Жоқ. Одан кейін оны отқа беріңіз: өйткені онда софистика мен иллюзиядан басқа ештеңе жоқ."

Сын-пикирлер мен жауаптар

Адам куәлігінің жарамдылығын зерттеуде Хьюм тізімдеген критерийлер қазіргі әлеуметтік психологияда, «коммуникация және ықпалдастыру» парадигмасы аясында, көбінесе сақталады. Осыны қолдайтын әдебиеттерге мыналар жатады: әлеуметтік әсер теориясы, ол ықпал етуге қатысқан адамдар саны арқылы ықпалдастыруды қарастырады; сондай-ақ, түрлі жағдайларда коммуникатордың сенімділігінің салыстырмалы ықпалы туралы зерттеулер; және спикердің сенімділігін бағалау. Оқудың «әдет-ғұрып» көзқарасын көп жағдайда ассоциациялық психологиямен салыстыруға болады. Бұл көзқарас 20 ғасырғы зерттеулерде қатаң сынға ұшырады. Дегенмен, осы мәселе бойынша жүргізілген зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсетті. Мысық сияқты кейбір жануарларға жасалған тәжірибелер олардың санасының себеп-салдар байланысын түсінуге қабілетті еместігін көрсетті. Алайда, шимпанзелер сияқты кейбір жануарлар өз мақсаттарына жету үшін жаңа және шығармашылық жоспарлар құрастыра алатыны анықталды, демек олардың себептік ойлау қабілеті қарапайым әдеттен асып түседі.