Кіріспе
1637 жылы Декарттың "Ақыл-ойының дұрыс бағытталу әдісі және ғылымда шындықты іздеу туралы" трактаты – Рене Декарттың 1637 жылы жариялаған философиялық және автобиографиялық еңбегі. Бұл шығарма, ең алдымен, "Мен ойлаймын, демек, мен бармын" ("Je pense, donc je suis") деген әйгілі цитатаның бастау көзі ретінде белгілі, ол еңбектің IV бөлімінде кездеседі. Дәл осы сөздер қолданылмағанмен, ұқсас аргумент "Бірінші философия туралы толғаныстар" (1641) және "Cogito, ergo sum" латын тіліндегі нұсқасы "Философия қағидаларында" (1644) табылған. "Әдіс туралы баяндама" – қазіргі заманғы философия тарихындағы ең ықпалды еңбектердің бірі және табиғат ғылымдарының дамуына зор үлес қосты. Бұл еңбегінде Декарт бұрын басқа философтар зерттеген күмәнділік мәселесін қарастырады. Декарт өзінің алдыңғылары мен замандастарының көзқарастарын өзгертіп, ол шындық деп тапқан нәрсені түсіндірді; ол әлемді жаңаша қарастыру үшін, кез келген алдын ала түсініктерден арылып, барлық нәрсені күмәндікпен бағалаудан бастады. Кітап алғаш рет Нидерландыдағы Лейден қаласында жарық көрді. Кейіннен латын тіліне аударылып, 1656 жылы Амстердамда қайта басылды. Бұл кітап үш еңбекке кіріспе ретінде жазылған: "Диоптрика", "Les Météores" (Декарт) және "Геометрия". "Геометрия" Декарттың бастапқы идеяларын қамтиды, олар кейіннен картезиялық координаттар жүйесіне дамыды. Мәтін латын тілінде емес, француз тілінде жазылып, жарияланды, ал сол кезде көптеген философиялық және ғылыми мәтіндер осы тілде жазылып, басылған. Декарттың көптеген басқа еңбектері латын тілінде жазылған. "Бірінші философия туралы толғаныстар", "Философия қағидалары" және "Ақыл-ойының басшылық ережелерімен" бірге, бұл еңбек картезиандық деп аталатын эпистемологияның негізін құрайды.
Discourse on the Method of Rightly Conducting One's Reason and of Seeking Truth in the Sciences is a philosophical and autobiographical treatise published by René Descartes in 1637. It is best known as the source of the famous quotation "Je pense, donc je suis" ("I think, therefore I am", or "I am thinking, therefore I exist"), which occurs in Part IV of the work. A similar argument, without this precise wording, is found in Meditations on First Philosophy (1641), and a Latin version of the same statement Cogito, ergo sum is found in Principles of Philosophy (1644). Discourse on the Method is one of the most influential works in the history of modern philosophy, and important to the development of natural sciences. In this work, Descartes tackles the problem of skepticism, which had previously been studied by other philosophers. While addressing some of his predecessors and contemporaries, Descartes modified their approach to account for a truth he found to be incontrovertible; he started his line of reasoning by doubting everything, so as to assess the world from a fresh perspective, clear of any preconceived notions. The book was originally published in Leiden, in the Netherlands. Later, it was translated into Latin and published in 1656 in Amsterdam. The book was intended as an introduction to three works: Dioptrique, Les Météores (Descartes), and Géométrie. Géométrie contains Descartes's initial concepts that later developed into the Cartesian coordinate system. The text was written and published in French rather than Latin, the latter being the language in which most philosophical and scientific texts were written and published at that time. Most of Descartes' other works were written in Latin. Together with Meditations on First Philosophy, Principles of Philosophy and Rules for the Direction of the Mind, it forms the base of the epistemology known as Cartesianism.
II бөлім: Әдістің негізгі ережелері
Декарт Германияда болды, сол елдегі соғыстар оны қызықтырды және ол өз ниетін "құрылыс метафорасы" арқылы сипаттайды (сонымен қатар қараңыз: Нейраттың қайығы). Ол бір адамның жоспарлаған ғимараттардың, қалалардың немесе мемлекеттердің, табиғи түрде өскендерге қарағанда әдемі және әмбебап екенін байқайды. Ол ескі негіздерге құрылыс жасамауға және жастық шағында сеніммен қабылдаған қағидаларға сүйенбеуге бекінеді. Декарт өзінің мүмкіндіктерінің шегіндегінің барлығын білуге жететін нағыз әдісті анықтауға тырысады. Ол төрт ережені ұсынады:
Біріншісі, мен нақты білмейтін ештеңені шындық деп қабылдамау керек; яғни, асығушылықтан және әсершілдіктен сақтану, менің ойымда нақты және айқын түрде ұсынылғаннан басқа ештеңеге үкім шығармау. Екіншісі, қарастырылып отырған қиындықтардың әрқайсысын мүмкіндігінше көп бөлікке бөлу және оны толық шешу үшін қажеттілікке қарай. Үшіншісі, ойымды осындай тәртіппен жүргізу, ең қарапайым және оңай білетін нәрселерден бастап, біртіндеп, қадам-қадаммен күрделі білімге көтерілуім мүмкін; тіпті өздерінің табиғаты бойынша алдын-келділік және реттілік қатынаста тұрмайтын нәрселерге де ойда белгілі бір тәртіп беру. Ал соңғысы, әрбір жағдайда санауды толық және шолуды жан-жақты жасау, осылайша ештеңе қалып қоймағанына көз жеткізу.
III бөлім: Әдісті жүргізудің моральдық қағидалары мен қағидалары
Декарт қауіпсіз негіздерден үйді қайта салуға ұқсастық қолданып, сол аналогияны өзінің үйі қайта салынып жатқанда уақытша тұраққа мұқтаж болу идеясына дейін кеңейтеді. Декарт радикалды күмәнді әдісін сынап жатқанда "шынайы әлемде" тиімді болу үшін келесі "үш немесе төрт" қағиданы қабылдайды. Олар жаңа жүйесі толыққанша дамығанға дейін әрекет ету үшін алғашқы сенім жүйесін құрайды: Біріншісі – өз елімнің заңдары мен әдет-ғұрыптарына бағыну, Құдайдың кеңшілігімен бала кезімнен бері тәрбиеленген сеніміме берік болу; және басқа барлық мәселелерде ең орташа пікірлерге сәйкес мінез-құлқымды реттеу, сондай-ақ, өмір сүретін ортадағы ең сауатты адамдардың жалпы келісімімен қабылданатын, экстремизмнен алыс болу. Іс-әрекеттерімде мүмкіндігімше нық және қалыс болуға тырысу. Әрқашан бақытқа емес, өзімді жеңуге ұмтылу, әлемнің ретін өзгертуге емес, тілектерімді өзгерту, және жалпы алғанда, өз ойларымыздан басқа ештеңе біздің билігімізде жоқ деген сенімге үйрену; сондықтан, сыртқы нәрселерде бар күшімізді салғаннан кейін, сәтсіздік біздің кінәмізден болмауы керек. Соңында, Декарт ақылын жетілдіру және әдісі бойынша шындықты тану білімін арттырудан асқан пайдалы нәрсе жоқ екеніне берік сенім білдіреді.
The first was to obey the laws and customs of my country, adhering firmly to the faith in which, by the grace of God, I had been educated from my childhood; and regulating my conduct in every other matter according to the most moderate opinions, and the farthest removed from extremes, which should happen to be adopted in practice with general consent of the most judicious of those among whom I might be living. Be as firm and resolute in my actions as I was able. Endeavor always to conquer myself rather than fortune, and change my desires rather than the order of the world, and in general, accustom myself to the persuasion that, except our own thoughts, there is nothing absolutely in our power; so that when we have done our best in things external to us, our ill success cannot possibly be failure on our part. Finally, Descartes states his resolute belief that there is no better use of his time than to cultivate his reason and to advance his knowledge of the truth according to his method.
IV бөлім: Құдай мен жанның бар екендігіне дәлел
Декарт әдісті өзіне қолданғанда, өзінің ойлау қабілетіне де, ақыл-ойына да күдік тудырады. Бірақ Декарт үш нәрсе күмәндануға келмейді деп санайды, және олар бір-бірін қолдап, әдіс үшін берік негіз құрайды. Ол күмәндану үшін бірдеңе болуы керек екеніне күмәндана алмайды: «Мен ойлаймын, демек, мен бармын». Күмәндану әдісі ақылға күмәндана алмайды, себебі ол ақылдың өзіне негізделген. Ақыл арқылы Құдай бар, ал Құдай ақылдың жаңылыспауына кепілдік береді. Декарт Құдайдың бар екендігіне үш түрлі дәлел келтіреді, соның ішінде қазір Құдайдың бар екендігіне онтологиялық дәлел деп аталатын дәлел де бар.
VI бөлім: Табиғатты зерттеуді ілгерілетудің алғышарттары
Декарт жақында Галилейдің дінге қарсылық танытқаны үшін сотталуына және шіркеудің гелиоцентризмді айыптауына тікелей сілтеме жасап бастайды; ол осы себептерге байланысты өзінің трактатын жариялаудан тартынғанын түсіндіреді. Бірақ, адамдар оның еңбегі туралы естіп білгендіктен, ол оның шағын бөліктерін (яғни, «Дискурс», «Диоптрика», «Les Météores» (Декарт) және «Геометрия») жариялауға мәжбүр болды, осылайша оның жарияламауына себептерді білуге тырыспасын деген ниетпен. Дискурс ғылыми тәжірибелер туралы пікірталаспен аяқталады: Декарт тәжірибелердің маңызды, уақытты талап ететін, бірақ оларды басқаларға оңай тапсыруға болмайтындығына сенеді. Ол оқырмандарды «Диоптрика», «Метеорес» және «Геометрия» кітаптарында келтірілген ойларды зерттеуге және олардың қорытындылары мен сын-пікірлерін оның баспасына жіберуге шақырады; ол түскен кез келген сұрақтарды өзінің жауаптарымен бірге жариялауға уәде береді.
Болашақ ғылымға әсер ету
Скептицизмді бұрын Секст Эмпирикус, Аль Кинди, Аль Газали, Франсиско Санчес және Мишель де Монтень сияқты философтар талқылаған. Декарт өзінің ойлау жолын бәріне күмән тудырудан бастады, осылайша әлемді кез келген алдын ала түсініктер мен ықпалдардан таза, жаңа көзқараспен бағалауға тырысты. Бұл кітаптың бірінші қағидасында "Мен анық білмеген нәрсені шындық деп қабылдамауға" дейді. Осы негіздік скептицизм әдісі қазіргі заманғы философияның бастауы деп есептеледі.
Цитаталар
Әлемде ең көп тараған нәрсе – ақыл-ой, себебі әркім өзін осымен жеткілікті қамтамасыз етілген деп санайды, тіпті басқа нәрселерде қанағаттану қиын болғандар да көбінесе ақыл-ойынан артығын тілемейді. Мүмкін, бәрі де осыда қателеспейді." (I бөлім, АТ 1 б.) "Біздің өзімізге қатысты алдануға қаншалықты бейім екенімізді және достарымыздың бізге пайдалы болған жағдайдағы пікірлеріне қаншалықты күдікпен қарауымыз керектігін жақсы білемін." (I бөлім, АТ 3 б.) "Мен тілдерді, сондай-ақ ежелгі жазбаларды, олардың тарихын және аңыздарын оқуға жеткілікті уақыт бөлдім деп ойлаймын. Өйткені, басқа дәуірлермен әңгімелесу мен саяхаттау шамалы ерекшеседі." (I бөлім, АТ 6 б.) "Философия туралы ештеңе айтпаймын, тек оны көптеген ғасырлар бойы ең көрнекті адамдар дамытқанын, бірақ оның саласында әлі де даулы болып тұрған бірде-бір мәселе жоқ екенін, демек, күмәндан тыс ештеңе жоқ екенін көргенде, мен өзімнің жетістіктерімнің басқалардан артық болатынын күтпедім." (I бөлім, АТ 8 б.) "Мен әдебиетті зерттеуден толығымен бас тартып, тек өзімді немесе әлемнің ұлы кітабын білуді іздеуге шешім қабылдадым." (I бөлім, АТ 9 б.) "Біріншісі – менің ойларымда осылай анық және айқын көрінген нәрселерден басқа ештеңеге үкім шығармау." (II бөлім, АТ 18 б.) "Әдеп-ғұрып мәселесінде әркім өзінің даналығымен толы, сондықтан реформаторлардың саны адамдардың басының санына тең болуы мүмкін." (VI бөлім, АТ 61 б.) "Менің ойларым маған қатты ұнайды, бірақ басқалардың да өз ойлары бар, олар тіпті одан да ұнауы мүмкін." (VI бөлім, АТ 61 б.)
" I believed that I had already given sufficient time to languages, and likewise to the reading of the writings of the ancients, to their histories and fables. For to hold converse with those of other ages and to travel, are almost the same thing." (part I, AT p. 6)
"Of philosophy I will say nothing, except that when I saw that it had been cultivated for so many ages by the most distinguished men; and that yet there is not a single matter within its sphere which is still not in dispute and nothing, therefore, which is above doubt, I did not presume to anticipate that my success would be greater in it than that of others." (part I, AT p. 8)
" I entirely abandoned the study of letters, and resolved no longer to seek any other science than the knowledge of myself, or of the great book of the world. " (part I, AT p. 9)
"The first was to include nothing in my judgments than what presented itself to my mind so clearly and distinctly that I had no occasion to doubt it." (part II, AT p. 18)
" In what regards manners, everyone is so full of his own wisdom, that there might be as many reformers as heads. " (part VI, AT p. 61)
" And although my speculations greatly please myself, I believe that others have theirs, which perhaps please them still more." (part VI, AT p. 61)