Кіріспе

Шотланд философы (1710–1796)

Ол шотландтық Ақыл-ойы ортақ мектебінің негізін қалаушы және шотландтық ағартушылықтағы маңызды рөл атқарды. 1783 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамын бірлесіп құрғандардың бірі болды. Дэвид Юммен бір замандас болған Рид, сонымен қатар "Юмның ең алғашқы және ең қатал сыншысы" болды.

Шолу

Ридтің пікірінше, жалпы ақыл-ой (сенсус коммунис деп аталатын ерекше философиялық мағынада) барлық философиялық ізденістердің негізі болуы керек, немесе кемінде солай болуы тиіс. Ол, біз сыртқы әлемнің қандай екенін ешқашан біле алмаймыз деп тұжырымдаған Юммен және сыртқы әлем – тек санамыздағы идеялар дегенге сенген Джордж Берклимен келіспеді. Керісінше, Рид біздің сенсус коммунисімізге құрылған негіздер сыртқы әлемнің бар екендігіне сенуімізге толыққанды негіз береді деп мәлімдеді. Өз кезінде және 19 ғасырдың басында ол Юмнан гөрі маңыздырақ деп есептелді. Ол тікелей реализмді, немесе жалпы ақыл-ой реализмін жақтады және Джон Локк, Рене Декарт және олардан кейінгі ерте заманғы философтардың көпшілігі ұсынған Идеялар теориясына қарсы күшті пікір білдірді. Ол Юмге үлкен құрметпен қарады және олардың ортақ досы Юмге Ридтің зерттеуінің алғашқы қолжазбасын жіберді. Юм бұл жұмыстың "жанды да қызықты түрде жазылғанын" айтты, бірақ "әдісте кемшілік бар сияқты" деп тапты және Ридтің тұжырымын туа біткен идеялардың бар екендігін білдіретіні үшін сынады. (б. 256–257)

Томас Ридтің салауатты ақыл теориясы

Ридтің білім теориясы оның мораль теориясына күшті әсер етті. Ол эпистемологияны практикалық этиканың кіріспе бөлігі деп есептеді: философия арқылы біздің жалпы сенімдеріміз расталғанда, біз оларға сәйкес әрекет етуіміз керек, себебі біз не дұрыс екенін білеміз. Оның моральдық философиясы римдік стоицизмді еске түсіреді, субъектінің қабілеті мен өзін-өзі бақылауға баса назар аударады. Ол жиі Цицеронды цитаталайды, ол «sensus communis» терминін қабылдаған. Ридтің Юмның скептикалық және натуралистік аргументтеріне жауабы – рационалды ойдың негізін құрайтын жалпы сезім (sensus communis) принциптерін тізімдеу болды. Мысалы, философиялық тартысқа қатысқан әркім, «Мен нақты адаммен сөйлесіп тұрмын» және «Заңдары өзгермейтін сыртқы әлем бар» сияқты белгілі бір сенімдерді, сондай-ақ көптеген басқа да жағымды, маңызды мәлімдемелерді түсінуі керек. Рид үшін осы принциптерге сену рационалды емес; керісінше, ақыл-ойының өзі осы принциптерді, адам ақылының туа біткен «құрылымы» сияқты алғышарттар ретінде талап етеді. Осы себепті (және мүмкін, Юм мен Берклиге деген келекелеуші көзқарас) Рид салауаттылықтың принципіне сенуді ақыл-ойының лакмус қағазы ретінде қарастырады. Мысалы, «Адамның зиялы қабілеттері» еңбегінде ол былай дейді: «Адамдар бір-бірімен ақылдасу үшін алдымен принциптерде келісуі керек, ал сізбен ортақ принциптері жоқ адаммен ақылдасу мүмкін емес». Ол тізімдеген алғашқы принциптердің бірі – «сапалар міндетті түрде пішінделген, түсті, қатты немесе жұмсақ, қозғалатын немесе қарсы тұратын нәрседе болуы керек. Біз дене дегенді осы сапаларға емес, олардың иесіне береміз. Егер біреу осы нәрселер сапалар емес деп немесе оларға қандай да бір субъект қажет емес деп санаса, мен оны алғашқы принциптерді жоққа шығаратын адам ретінде өз пікірінде қалуға қалдырамын және онымен пікір алысуға лайық емеспін». Рид сонымен қатар феноменологиялық түсініктерге негізделген оң аргументтер келтіріп, тікелей реализм мен күнделікті тіл философиясының жаңа қоспасын ұсынды. «Адамның зиялы қабілеттері» еңбегінде ол кентаврды ұйғартқанда, ол ұйғартқан нәрсе – жануар, ал идея жануар емес; демек, ол ұйғартқан нәрсе идея емес, кентавр. Бұл тұжырым бір нысанды ұйғарудың субъективті тәжірибесінің және біз сөздерді қолданғанда нені білдіретінінің есебіне сүйенеді. Рид өзінің философиясын жалпыға қолжетімді білім ретінде қарастырды, оны интроспекция арқылы да, тілдің қалай қолданылатынын дұрыс түсіну арқылы да қолжетімді деп есептеді, сондықтан ол оны жалпы ақыл-ойының философиясы ретінде қарастырды.

Сезім мен тілді зерттеу

Рид сыртқы шындықты тікелей тәжірибеден бастауға негізделген «жалпы ақыл-ой» арқылы кіріскен, бірақ содан кейін рационалдылықтың рөлін тиімдірек түсіну үшін екі бағытта зерттеу жүргізді. Рид тілді адам санасының алдындағы туа біткен қабілетке негізделген құрал ретінде қарастырды, ол сананың өзіне қызмет етеді. (Ридтің сөздерімен айтқанда: бұл «жасанды» құрал, «табиғи» қабілетке негізделген.) Осы көзқарас бойынша тіл адам танымының бастапқы формасын зерттеу құралына айналады. Рид қазіргі адам тілінде екі ерекше элемент бар екенін атап өтті: біріншісі – дыбыстар, акустикалық элемент; екіншісі – дыбыстармен тікелей байланысы жоқ сияқты мағыналар. Тілдің осы күйін ол «жасанды» деп атайды, ол бастапқы «табиғи» күйден өзгеше, онда дыбыс абстрактілі белгі емес, нақты қимыл немесе табиғи белгі болған. Рид баланың тілді үйрену жолына назар аударады: бала дыбыстарды еліктейді, оларды қазіргі ересектердің жасанды сөйлеуіндегі әртүрлі дыбыс топтарына берілген мағынаны түсінгенге дейін біледі. Егер бала естіген сөздердің мағынасын бірден түсінуі қажет болса, ол тіл үйренуге ешқашан үйренбес еді. Осы тұста Рид табиғи және жасанды белгілерді ажыратады:

«Біз тілге күш пен энергияны негізінен табиғи белгілер арқылы береміз; тілде олар аз болған сайын, ол аз көркем және сендіруге қиын болады. Жасанды белгілер мағынасын білдіреді, бірақ олар сезімді қоздырмайды; олар ақылға сөйлейді, мысалы, алгебралық таңбалар сияқты, бірақ құштарлықтар, сезімдер мен ерік оларды естімейді: олар табиғат тілінде сөйлегенше ұйықтап, белсенді емес күйде қалады, оған олардың бәрі де назар аударады және бағынады». (52-бет) Жалпы ақыл-ой – әлеуметтік дамудың нәтижесі, ғылыми әдіс сияқты тексеруге ашық және дәлелдерге, қабылдауға және тәжірибеге сәйкес үнемі дамиды, бірақ Пирс кейінірек ғана байқаған баяулықпен, сонда ол «Томас Ридтің пікіріне, жалпы ақыл-ой мәселесінде, қажетті өзгерістермен келісетінін» мойындады. (Пирс өзінің нұсқасын «критикалық жалпы сезімталдық» деп атады.) Ридтің тұжырымдамасына қарағанда, sensus communis – әлеуметтік эволюцияның өнімі емес, адамдардың бір-бірімен ақылдасу мүмкіндігінің алғы шарты. Томас Ридтің еңбегі 19 ғасырдағы АҚШ-тағы Ноа Портер мен Джеймс Маккош еңбектеріне әсер етті және объективті шындықтың әмбебап қағидаларына негізделген. Прагматизм – шотландтық «Жалпы ақыл-ой» мектебінің еңбегін дамыту емес, оның терістеуі. Шотландтық Common Sense мектебінің еңбегі мен Оксфорд реалистік философтары Гарольд Причард пен сэр Уильям Дэвид Росстің 20 ғасырдағы еңбектері арасында айқын байланыс бар. Ридтің беделі 20 ғасырдың басында Г. Э. Мурдың философиялық әдіс немесе критерий ретінде жалпы ақыл-ойды қорғауынан кейін қайта жанданды, және соңғы кезде Ридке қазіргі философтардың, әсіресе реформаторлық эпистемология мектебіндегі дін философтарының, атап айтқанда Уильям Алстон, Альвин Плантинга және Николас Вултерсторф сияқты, теистік сенімнің доксастық негіздері жоқ жерде иррационалды екендігі туралы айыптауларды жоққа шығаруға тырысуына байланысты. Ол бірқатар маңызды философиялық еңбектер жазды, соның ішінде «Жалпы ақыл-ой қағидалары бойынша адам санасына зерттеу» (1764, Глазго және Лондон), «Адамның ақыл-ой күші туралы очерктер» (1785) және «Адамның белсенді күші туралы очерктер» (1788). 1844 жылы Шопенгауэр Ридті сыртқы нысандарды қабылдау бес сезім арқылы алынған шикі деректердің нәтижесі емес екенін түсіндіргені үшін мақтады.

Басқа философиялық ұстанымдар

Негізінен эпистемологиясымен танымал болғанымен, Рид іс-әрекет теориясы және жеке сәйкестіктің метафизикасы саласындағы көзқарастарымен де белгілі. Рид, еркіндік тұрғысынан бейімделушілдік немесе либертариандық ұстанымды ұстана отырып, біз өзіміз себеп болған және моральдық жағынан бағаланатын еркін іс-әрекеттерге қабілеттіміз деді. Жеке сәйкестік мәселесінде ол Локктың, адамның өзімен уақыт өте келе сандық жағынан бірдей болуының негізі – өзінің тәжірибесінің есте сақталуы түріндегі өзін-өзі тану екенін айтқан тұжырымын жоққа шығарды. Рид, есте сақтаудың үздіксіздігінің әртүрлі уақытта сандық жағынан бірдей адам болу үшін қажетті де, жеткілікті де емес деп санайтын. Сондай-ақ Рид, санамыздың сезімдерді сыртқы әлемге сеніммен байланыстыру операциясы тек қана қасақана Жаратушымен түсіндіріледі деп мәлімдеді. Рид табиғи дін лекцияларында Құдайдың бар екендігіне қатысты бес аргумент келтіреді, олардың ішіндегі екеуі – космологиялық және дизайнға қатысты аргументтер басым. Рид Сэмюэль Кларктың космологиялық аргументін жақсы көреді және жиі пайдаланады. Бұл аргументтің мәні мынада: ғалам әрқашан болған, немесе жаңадан пайда болған, демек, екеуінің де себебі (немесе бастапқы қағидасы) болуы керек (Кунео және Вуденберг 242). Барлық нәрсе қажетті немесе мүмкін болғандықтан, мүмкіндік үшін тәуелсіз болмыс қажет (Кунео және Вуденберг 242). Рид дизайн аргументіне одан да көп уақыт арнайды, бірақ оның аргументінің нақты мақсаты белгісіз, себебі оның лекциялары студенттеріне қажетті деңгейде ғана жүргізілді. Нақты түсіндіру болмаса да, Рид: «табиғаттағы құбылыстарда жобалау мен даналықтың айқын белгілері бар» (Кунео және Вуденберг 291) дейді. Егер бір нәрсе жобалау белгілерін (реттелілік немесе құрылымның әртүрлілігі) тасыса, оның артында зиялы қабілеті бар жаратылыс болуы керек (Reid EIP 66). Бұл тәжірибе арқылы білуге болмайды, бұл кездейсоқ артықшылық принципімен сәйкес келеді, бірақ себебін табиғаттағы құбылыстарда көруге болады (Кунео және Вуденберг 241).

Шығармалары

1764 жыл. Адам ақылы туралы зерттеу (қазіргі ағылшын тіліне аударылған). (1823 жылғы басылымның факсимилесі)
1785 жыл. Адамның зиялық қабілеттері туралы эсселер. (Факсимиле)
1788 жыл. Адам ақылының белсенді күштері туралы эсселер. (Факсимиле)

Соңғы кезге дейін зерттеу мен эсселердің стандартты басылымы сэр Уильям Гамильтонның редакциялаған алтыншы басылымы болды, Эдинбург: Маклаклан және Стюарт, 1863 жыл. Осы еңбектердің жаңа сындық басылымы, сондай-ақ хаттар мен басқа да маңызды материалдар Эдинбург университетінің баспасында «Томас Ридтің Эдинбург басылымы» деген атпен жарық көріп жатыр. Гамильтонның 6-шы басылымынан таңдаулы шығармалар: Томас Ридтің зерттеулері мен эсселері, ред. Рональд Бинблоссом мен Кит Лерер, Индианаполис: Бобс Меррилл, 1975 жыл.