Кіріспе

Боэцийдің философиялық еңбегі, Ален де Боттонның 2000 жылы жарық көрген "Философияның жұбанышы" (De consolatione philosophiae) кітабы, көбінесе "Философияның жұбанышы" немесе жай ғана "Жұбату" деп аталады. Бұл римдік философ Боэцийдің философиялық еңбегі. Ол 523 жылы тұтқындалып, остготтар патшасы Теодорихтың өлім жазасын күтіп отырғанда жазылған. Оны көбінесе классикалық кезеңнің соңғы үлкен батыс еңбегі деп есептейді. Боэцийдің "Жұбату" еңбегі кейінгі антикалық философияға, сондай-ақ орта ғасырлық және ерте Ренессанс христиандығына зор әсер етті.

Сипаттама

Философияның жұбанышы туралы 523 жылы Боэций сотты күтіп жүрген бір жылдық тұтқындалуы кезінде жазылды. Ол Остроготтар патшасы Теодорихтің басқаруымен сатқындық қылды деген айыппен сотталып, ақырында өлім жазасына кесілді. Боэций Римде биліктің ең биік сатысында, magister officiorum деген мәртебелі лауазымда болған, бірақ ол сатқындықпен құлдырады. Осы тәжірибе мәтінді рухтандырды, ол Құдай басқаратын әлемде зұлымдықтың қалай пайда болатынын (теодиция мәселесі), сондай-ақ бақыттың табиғаты мен Құдайды қарастыра отырып, өзгермелі бақыттың арасында қалай бақытқа қол жеткізуге болатынын көрсетеді. 1891 жылы Хью Фрейзер Стюарт деген ғалым бұл еңбекті "әлемдегі түрме әдебиетінің ең қызықты үлгісі" деп сипаттады. Боэций кітапты өзі және "Философия ханым" деп аталатын философияның әйел бейнесі арасындағы әңгіме түрінде жазады. Философия Боэцийді байлық, атақ және биліктің өткінші табиғатын талқылау арқылы жұбатады ("Бақыт оны тастамайынша, ешкім шын мәнінде қауіпсіз бола алмайды") және ақыл-ойының басымдығын, оны "бірден-бір нағыз жақсылық" деп атайды. Ол бақыттың адамның ішкі дүниесінен туатынын, ал ізгілік – адамның жалғыз нағыз иелігі екенін айтады, себебі ол тағдырдың ауытқуларына ұшырамайды. Боэций тағдыр мен ерік бостандығының мәселесімен, зұлымдық пен "жаза мәселесімен", адам табиғатымен, ізгілікпен және әділдікпен айналысады. Ол ерік бостандығының мәселесі мен детерминизм туралы, Құдайдың бәрін біліп көретінін немесе адамның ерік бостандығы бар екенін сұрайды. Адам табиғаты туралы Боэций былай дейді: "Адамдар өзінің табиғаты бойынша жақсы, бірақ олар "жамандыққа" бой алғанда ғана "жануарлар деңгейіне төмендейді". Әділдік туралы ол қылмыскерлерді жамандаудың орнына, оларға көңіл жарыққысымен және құрметпен қарау керек дейді, дәрігер мен науқас арасындағы қатынасты прокурор мен қылмыскер арасындағы идеалды қатынас ретінде мысалға келтіреді.

Интерпретация

"Консоляция" еңбегінде Боэций христиан дініне сілтеме жасамай, тек табиғи философия мен классикалық грек дәстүріне сүйене отырып, діни сұрақтарға жауап берді. Ол сенім мен ақылдың арасындағы сәйкестікке сенді. Христиандық ақиқаттары философиядағы ақиқаттардан ешқандай айырмасы жоқ. Генри Чадвиктің сөздерімен айтқанда, "Егер «Консоляция» ешқандай христиандық ерекшеліктерді қамтымаса, онда оның ешқандай нақты пұтқа табынушылық сипаттамалары жоқ екені де маңызды – бұл Платонист және христиан болып табылатын автордың еңбегі". Боэций Макробийдің Жердің сфералық космостың ортасында орналасқандығы туралы моделін қайталайды. Кітаптың философиялық мәні орта ғасырлардағы діни ізгілікпен үйлеседі. Боэций оқырмандарын ақша мен билік сияқты дүниелік игіліктерді іздемей, ішкі құндылықтарға ұмтылуға шақырды. Жамандыққа да мағына бар – жақсылыққа өзгертуге көмектесетін сабақ беру, ал жамандықтан зардап шегу ізгілік ретінде қарастырылды. Құдай ғаламды Сүйіспеншілік арқылы басқаратындықтан, Құдайға дұға ету және Сүйіспеншілікке негізделген өмір шын бақытқа жеткізеді. Орта ғасырлардағы тағдырдың күшін сезінушілер Боэцийде христиандық рухта өмірді түсіндіруді тапты. «Консоляция» фатализм және христиандық кішіпейілділік доктринасымен байланысы арқасында, жас Сенеканың пұтқа табынушылық философиясы мен Томас Кемпис ұсынған кейінгі христиандық жұбаныш философиясының арасында ортақ тұр. Кітап Платон мен оның диалогтарының (Боэцийдің өзі сияқты) күшті ықпалында, сондай-ақ христиандық этикалық идеялардың әсерімен жазылған, бірақ қазіргі ғылыми зерттеулер осы еңбек орта ғасырларда кеңінен танымал болуының нақты себептері мен жолдары әлі де толық анықталған жоқ.

Ықпал

Каролингтер дәуірінен бастап орта ғасырдың соңына дейін және одан кейін «Философияның жұбанышы» мемлекет қайраткерлері, ақындар, тарихшылар, философтар және теологтар оқыған ең танымал және ықпалды философиялық еңбектердің бірі болды. Боэций арқылы Батыс ортағасырлық әлемге классикалық кезеңнің көптеген ой-пікірлері қол жетімді болды. Боэцийді жиі «соңғы римдік және бірінші схоластик» деп атайды. Боэцийдің «Философияның жұбанышы» еңбегін итальян тіліне Альберто делла Пьягентина (1332), Ансельмо Тансо (Милан, 1520), Лодовико Доменичи (Флоренция, 1550), Бенедетто Варчи (Флоренция, 1551), Козимо Бартоли (Флоренция, 1551) және Томмазо Тамбурини (Пальермо, 1657) аударды. «Жұбаныш» кітабында Батыс әдебиетінде қайта-қайта кездесетін тақырыптар бар: Дантеге ақыл-кеңес беретін даналықтың әйел бейнесі, Милтонмен ортақ ғалам арқылы көтерілу, Шосердің «Жоғарғы салт» ертегісінде кездесетін қарама-қарсы күштердің татуласуы және Орта ғасырларда кең таралған «Бақыт доңғалағы». Дантенің «Илаһи комедиясында» осы еңбекке көп сілтемелер кездеседі. Данте Боэций туралы: «Оны тыңдаған әркімге алдамшы дүниені ашатын бақытты жан» деп жазған. Боэцийдің ықпалын Джеффри Чосердің поэзиясында кеңінен табуға болады, мысалы, «Тройл мен Крисейде», «Жоғарғы салт», «Клерк туралы әңгіме», «Франклин туралы әңгіме», «Парсон туралы әңгіме» және «Мелиби туралы әңгіме», «Құстар парламентіндегі» Табиғат ханымның бейнесі, сондай-ақ «Шындық», «Бұрынғы дәуір» және «Тұрақтылықтың жоқтығы» сияқты қысқа өлеңдерде. Чосер бұл шығарманы өзінің «Боэце» еңбегінде аударды. Италиялық композитор Луиджи Даллапиккола өзінің «Canti di prigionia» (1938) хорлық шығармасында мәтіннің бір бөлігін пайдаланды. Австралиялық композитор Питер Скульторп оның кейбір бөліктерін өзінің «Өткізу рәсімдері» (1972–73) опералық немесе музыкалық театрлық шығармасында қолданды, бұл шығарма Сидней опера үйінің ашылуына арналған болатын, бірақ уақытында дайын болмады. Том Шиппи «Орта жерге жол» кітабында Толкиеңнің «Сақиналардың иесі» кітабында жамандыққа қатысты «Боэцийлік» көзқарас қаншалықты көп екенін айтады. Шиппи Толкиеңнің Альфред патша жасаған Боэцийдің аудармасын жақсы білгенін және Фродо, Ағашқабық және Эльрондтан келген кейбір «Боэцийлік» ойларды келтіреді. Боэций мен «Consolatio Philosophiae» Пулитцер сыйлығын жеңіп алған «Дункалардың конфедерациясы» (1980) романының басты кейіпкері Игнатиус Дж. Райли жиі сілтеме жасайды. Бұл прозиметриялық мәтін, яғни ол проза мен өлеңнің кезектесіп жазылған бөлімдерінен тұрады. Мәтін барысында Боэций латын поэзиясының формаларын виртуоздықпен меңгергенін көрсетеді. Ол аллегориялық ертегі, платондық диалог және лирикалық поэзияның қосындысы ретінде жіктеледі. Эдвард Гиббон бұл шығарманы «Платонның немесе Таллидің бос уақытына лайық емес алтын том» деп сипаттады. ХХ ғасырда оның танымалдылығын көрсететін төрт жүзге жуық қолжазба сақталған. Бұл шығарма туралы К. С. Льюис: «Оған деген талпыныс орта ғасырларда табиғи сезімге ие болумен тең» деп жазды.

Жоғалған әндерді қалпына келтіру

Латын тіліндегі жүздеген әндер тоғызыншы ғасырдан он үшінші ғасырға дейін нотациямен жазылды, оның ішінде Боэцийдің «Философияның жұбанышы» атты поэзиялық бөлімдері де бар еді. Бұл ән репертуарының музыкасы ұзақ уақыт бойы қайта келтірілмейтіндей жоғалған деп есептелді, себебі нотациялық белгілер тек мелодиялық сызбаларды көрсетті және жоғалған бөлшектерді толықтыру үшін қазірде жойылған ауызша дәстүрлерге сүйенді. Алайда, Кембридж университетінде Сэм Барретт жүргізген және ортағасырлық музыкалық ансамбль Sequentia-мен бірлесіп кеңейтілген зерттеулер осы кезеңдегі музыкалық қою принциптерін анықтады, бұл заманауи орындауларға мүмкіндік беретін маңызды ақпаратты ұсынды. Sequentia 2016 жылдың сәуір айында Кембридждегі Пемброк колледжінде Боэцийдің «Философияның жұбанышы» әндерінің қайта құрылған әлемдік премьерасын өткізді, бұл 1000 жылдан астам уақыттан бері естілмеген музыканы қайта жандандырды. Кейіннен көптеген әндер «Boethius: Consolation әндері» CD-сіне жазылды. 11 ғасырғы Кентербериден алынған Метра (Glossa, 2018). Бұл жоғалған әндерді табудың детективтік оқиғасы деректі фильмде баяндалған, ал 2018 жылы Кембридж университеті іске қосқан веб-сайтта қолжазбалар, реконструкциялар және бейне ресурстар біріктіріліп, қайта құру процесі туралы толыққанды ақпарат ұсынылады.