Кіріспе

Индонезиядағы ең оңтүстік арал Роте аралы (сондай-ақ Роти деп те жазылады) – Индонезияның аралы, Кіші Сунда аралдарының Шығыс Нуса-Тенгера провинциясының бір бөлігі. Аңыз бойынша, бұл аралға атау кездейсоқ түрде берілген: жолдан адасқан португал теңізшісі келгенде шаруадан қайда екенін сұрады. Португал тілін білмейтін шаруа таңғалып, өзін "Рот" деп таныстырды.

География

Роте Австралия жағалауынан солтүстік-батысқа қарай 500 км (310.686 миль) және Ашмор және Картье аралдарынан солтүстікке қарай 150 км (105.633 миль) жерде орналасқан. Арал үлкен Тимор аралының оңтүстік-батысында жатыр. Солтүстікте Саву теңізі, оңтүстікте Тимор теңізі орналасқан. Батысында Саву мен Сумба жатыр. Роте аралының оңтүстігінде орналасқан, Памана (немесе Ндана) аралы – Индонезияның ең оңтүстік аралы. Ротеден батысқа қарай орналасқан Нусе аралы мен Ндао аралы сияқты басқа да жақын маңдағы шағын аралдармен бірге Роте-Ндао регентшілігінің кабупатенін (әкімшілік ауданын) құрайды. 2020 жылғы халық санауы бойынша оның халқы 143,764 адамды құрады, ал 2022 жылдың ортасындағы ресми бағалау бойынша 148,811 адамға жетті. Роте аралының ауданы (жағажай аралдарды қоса алғанда) құрайды. Бая қаласы аралдың солтүстік жағында орналасқан. Ротеде оңтүстікте, Нембрала ауылының маңында серфингке қолайлы аймақ бар. Аралдың көп бөлігін шөптесін далалар мен пальмалар алып жатыр. Бұл аралда тропикалық саванна климаты (Aw) басым, жылдың көп бөлігінде құрғақ айлар Австралия материгінен соққан құрғақ желдің салдарынан пайда болады. Жауын-шашынның көп бөлігі қараша мен наурыз айлары аралығында жауады. Барлық жаңбырдың 80%-дан 95%-ы ылғалды батыс муссон кезеңінде түседі, ал шілде мен қазан айлары аралығында жаңбыр аз немесе мүлдем жаумайды. Роте аралындағы жауын-шашынның орташа мөлшері жылына 1200-1300 мм шамасында. Құрғақ маусымда көптеген өзендер мен арналар құрғап қалады, сондықтан жергілікті тұрғындар су көзі ретінде тек құдықтарға ғана сүйенуге мәжбүр.

Геология

Роте – Банда-Форе аркасының ең жас аралы. Банда-Форе аркасы – Еуразия және Австралия плиталарының мұхит қабығы арасындағы материктік соқтығысу нәтижесінде пайда болған аккрециялық клин. Австралия континенттік шельфі Банда аркасының астына батып, теңіз шөгінділері жоғарғы тақтаға беріледі, осыдан клин қалыптасады. Клиннің көп бөлігі су астында, бірақ оның бір бөлігі теңіз деңгейінен жоғары көтеріліп, Сумба, Саву, Роте және Тимор аралдарын құрайды. Роте мен Саву – осы аралдардың ең жастары. Зерттеушілер микрофоссилдердің биостратиграфиясын зерттеу арқылы осы аралдардың көтерілу уақытын және теңізден жоғары көтерілу жылдамдығын анықтады. Форминифера деп аталатын планктондық микроорганизмдер кальциттен қабықшалар жасайды. Олар өлгеннен кейін, қабықшалары теңіз түбінде қалың қабаттар түрінде жиналады. Қыш терең теңіздің, аз энергиялы ортасында пайда болады. Неогендік Бату Путих формациясы – Банда-Форе аркасының аккрециялық клинінің үстінде жиналған, жүз метрден астам қалыңдықтағы қыш шөгіндісі. Бұл қыш Роте және Саву аралдарында таралған. Wings Air компаниясы күн сайын Роте аралының Дэвид Константин Саудале әуежайы мен Купангтың Эль Тари халықаралық әуежайы арасында рейстер орындайды. Ұшу уақыты шамамен 30 минутты құрайды. Роте – төбелі төбелер, террасалы плантациялар, акация пальмалары, саванна және бірнеше ормандардан тұрады.

Экономика

Ротинес халқы, савунес сияқты, лонтар пальмасына тек күн көрісі үшін ғана емес, сонымен қатар балық аулау және зергерлік бұйымдар жасаудан түсетін табысын арттыру үшін де сенеді. Ауыл шаруашылығы – негізгі жұмыс түрі. Балық аулау да маңызды, әсіресе шығыстағы Папела ауылында (картада Лондалусидің шығысында), ол Австралиямен арадағы теңіз суларына байланысты дау-жанжалға себеп болды.

Туристік жерлер

Ротеде көптеген тарихи ескерткіштер бар, оның ішінде әдемі көне қытай фарфоры, сондай-ақ ежелгі өнер мен дәстүрлер сақталған. Ротеде Индонезияның бірнеше көрнекті тұлғалары дүниеге келген. Сасандо – құрма жапырақтарынан жасалған танымал музыкалық аспап. Аралдың шығыс бөлігінде, Ланду ауылында уы жоқ медузалар мекендейтін көл бар. Көлдің жанында ақ құмды жағажай да орналасқан. Роте аралы, сондай-ақ Роте Ндао деп те аталады, 96 кішкентай аралдан тұрады, олардың 6-сында адамдар тұрады. Көптеген аралдарда табиғи жағажайлар мен табиғаттың әсемдігін тамашалауға болатын туристік орындар бар, бірақ қазірге дейін Ротеге көбінесе жергілікті туристер ғана келеді. Ротедегі ең танымал 10 туристік орын: Боа жағажайы, Немберала жағажайы, Луту Бабату жағажайы, Батыс Ротедегі Фалии суы, Шығыс Ротедегі Оесосоле жағажайы, Орталық Ротедегі Терману тасы, Оңтүстік-Батыс Ротедегі Лагуна Нирвана, Оэкоде сарқырамасы, Оңтүстік Ротедегі Иннао жағажайы және Ротедегі "Нольдік нүкте".

Мәдениет

Ти'и ланга – жоғарғы жағында мүйіз сияқты ұзартылған бөлігі бар, Роте мәдени сәйкестігінің символы саналатын дәстүрлі бас киім. Аралда көптеген тілдерде сөйлейді, олардың барлығы жақын орналасқан Тимор аралындағы тілдермен байланысты. Осы тілдер: Бильба, Денгка, Лоле, Ринггу, Дела Оенале, Терману және Тиі.

Қызықты деректер

Қауіпті түрге жататын Роте аралының жылан мойынды тасбақасы Роте аралының эндемигі болып табылады. АҚШ-та туған австралиялық ғалым Джеймс Дж. Фокс ротинес мәдениеті туралы кеңінен жазған.