Кіріспе

Ертіс – Ресей, Қытай және Қазақстан аумақтарында ағатын өзен. Ол Обь өзенінің ең маңызды саласы және әлемдегі ең ұзын сала болып есептеледі. Өзеннің бастауы Моңғол Алтайында, Дзюнгарияда (Қытайдың Синьцзян провинциясының солтүстік бөлігі), Моңғолиямен шекараға жақын жерде орналасқан. Ертістің ірі салалары – Тобол, Деменка және Ишим өзендері. Обь-Ертіс жүйесі Азиядағы ірі су алабын құрап, Батыс Сібірдің көп бөлігі мен Алтай тауларын қамтиды.

География

Қытайдың Синьцзян аймағындағы Моңғол Алтай тауларында бастауын алған Қара Ертіс (Қара Ыртыс) солтүстік-батысқа қарай Қазақстанның Зайсан көлі арқылы ағып, Іле және Тобыл өзендерімен қосылып, Ресейдің Батыс Сібір аймағындағы Ханты-Мансийск маңында Об өзеніне құяды. Кейбір авторлар, әсіресе Ресей мен Қазақстанда, өзеннің бастауынан Зайсан көліне құятын бөлігін Қара Ертіс (Қазақша Қара Ыртыс, орысша Черный Иртыш) деп атайды. Бұрын, Қара Ертіске қарсы, Зайсан көлінен төмен ағатын Ертіс бөлігін «Ақ Ертіс» деп атауға кейде рұқсат етілген, бірақ қазір бұл қолданыс көбінесе қолданылмайды.

Тарих

Бірнеше ғасырлар бойы Ертіс өзенінің жағалауында моңғол және түркі халықтары қоныстанды. 657 жылы Тан әулетінің генералы Су Дингфанг Батыс түрік қағанатының қағаны Ашина Хелуды Ертіс шайқасында жеңіп, Батыс түріктерге қарсы Тан жорығын аяқтады. Хелудың жеңілісі қағанаттың құлауына, Синьцзянның Тан билігін нығайтуына және батыс түркілерге Тан бағыныштылығына әкелді. 15-16 ғасырларда Ертістің төменгі және орта ағысы Сібір татар хандығының құрамында болды; оның астанасы Қашлық (сонымен қатар Сібір деп те аталады) Тобылдың сағасынан бірнеше шақырым жоғарыда орналасқан (қазіргі Тобольск орналасқан жерде). 1580 жылдары Сібір хандығын орыстар бағындырды. Орыстар бұрынғы татар қалаларының орнында бекіністер мен қалалар салуды бастады; Сібірдегі алғашқы орыс қалаларының бірі (Тюменнен кейін) Тобольск болды, ол 1587 жылы Тобылдың Ертіске құйылатын жерінде, бұрынғы Қашлықтан төмен құрылды. Тара 1594 жылы тайга белдеуінің (солтүстікте) және оңтүстіктегі даланың шекарасында салынды. 17 ғасырда моңғол ойраттарынан құралған жоңғар хандығы Ресейдің оңтүстік көршісіне айналды және Жоғарғы Ертісті бақылады. Ұлы Петр дәуірінде Ресейдің жоңғарлармен болған қақтығысының нәтижесінде 1716 жылы Омск, 1718 жылы Семей, 1720 жылы Өскемен, 1752 жылы Петропавл қалалары құрылды. Қытай Цин империясы 1750 жылдары Жунгарияны бағындырды. Бұл Ресей билігінің шекаралық аймақтарға деген назарын арттырды; 1756 жылы Орынбор губернаторы Иван Неплюев Зайсан көлінің аймағын қоса аннексиялауды ұсынды, бірақ бұл жоба қытайлықтардың табыстарымен тоқтатылды. Ресейде (1759) Зайсан көлінен Ертіс арқылы Батыс Сібірге қытай флотының (теориялық) шабуылдауы мүмкіндігі туралы алаңдаушылық туды. 1764 жылы Зайсан көліне ресейлік экспедиция барды және мұндай өзен арқылы шабуылдың ықтимал еместігіне қорытынды жасады. Дегенмен, Зайсан көлінің солтүстігінде Бухтарма өзенінде ресейлік бекеттер тізбегі құрылды. Осылайша, Ертіс алабындағы екі империяның шекарасы екі жағында да (сирек) күзет бекеттерінің тізбегімен шамамен белгіленді. 19 ғасырдың ортасындағы шекаралық аймақтардағы жағдай А. Абрамовтың (ru; 1865) баяндамасында сипатталған. Зайсан аймағы екі тараптан да Цин империясының бөлігі ретінде танылса да, Сибір казак әскері жіберген балық аулау экспедициялары оны жыл сайын пайдаланды. Жазғы экспедициялар 1803 жылы басталды, ал 1822-1825 жылдары олардың аумағы Зайсан көліне және Қара Ертістің сағасына дейін кеңейтілді. 19 ғасырдың ортасына дейін Циннің Жоғарғы Ертістегі қатысуы Чугучактан казактардың балық аулау бекеттерінің біріне (Батавский бекеті) Цин амбанының жыл сайынғы сапарымен шектелді. Ертіс алабындағы Ресей мен Цин империясы арасындағы шекара 1860 жылғы Пекин шартымен Қытайдың Ресей және Қазақстанмен қазіргі шекарасына ұқсас сызық бойынша белгіленді. Шартыға сәйкес нақты шекара сызығы 1864 жылғы Чугучак хаттамасымен салынды, Зайсан көлі Ресей жағында қалды. 1862-1877 жылдардағы дунган көтерілісі кезінде Иртыш алабындағы Цин империясының әскери қатысуы күрт азайды. Көтеріліс жеңілгеннен және Цзюо Цзунтанның Синьцзянды қайта бағындыруынан кейін, Ресей мен Цин империясы арасындағы шекара Санкт-Петербург шартымен (1881) Ресейдің пайдасына сәл түзетілді.

Мәдени сілтемелер

Ертіс өзені Федор Достоевскийдің 1866 жылы жазылған "Қылмыс және жаза" романының эпилогында фон ретінде суреттеледі. Александр Солженицыннің "ГУЛАГ архипелагы" еңбегінде "Ақ мысықша" тарауында Георгий Тенноның осы өзен арқылы лагерден қашу оқиғасы баяндалады.

Басқа қолданыстар

ФК «Иртыш» Омск, Ресейдің Омск қаласындағы футбол командасы. ФК «Иртыш» Павлодар, Қазақстанның Павлодар қаласындағы футбол командасы. «Иртыш» (Иртыш) – Ресей әскери госпитальдық кемесі, 2013 жылы Беринг бұғазындағы жүзуде қолданылған.