Ертіс өзені: Қытай, Қазақстан және Ресейдегі арнасы
Irtysh
Ертіс өзені: Қазақстан, Қытай, Ресей аумақтарымен ағады. Ең ұзын саласы, Обь өзенінің бас саласы. Алатай тауларынан бастау алады. Су көздері, салалары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ертіс – Ресей, Қытай және Қазақстан аумақтарында ағатын өзен. Ол Обь өзенінің ең маңызды саласы және әлемдегі ең ұзын сала болып есептеледі. Өзеннің бастауы Моңғол Алтайында, Дзюнгарияда (Қытайдың Синьцзян провинциясының солтүстік бөлігі), Моңғолиямен шекараға жақын жерде орналасқан. Ертістің ірі салалары – Тобол, Деменка және Ишим өзендері. Обь-Ертіс жүйесі Азиядағы ірі су алабын құрап, Батыс Сібірдің көп бөлігі мен Алтай тауларын қамтиды.
River in China, Kazakhstan and Russia
The Irtysh is a river in Russia, China, and Kazakhstan. It is the chief tributary of the Ob and is also the longest tributary river in the world. The river's source lies in the Mongolian Altai in Dzungaria (the northern part of Xinjiang, China) close to the border with Mongolia. The Irtysh's main tributaries include the Tobol, Demyanka and the Ishim. The Ob Irtysh system forms a major drainage basin in Asia, encompassing most of Western Siberia and the Altai Mountains.
География
Қытайдың Синьцзян аймағындағы Моңғол Алтай тауларында бастауын алған Қара Ертіс (Қара Ыртыс) солтүстік-батысқа қарай Қазақстанның Зайсан көлі арқылы ағып, Іле және Тобыл өзендерімен қосылып, Ресейдің Батыс Сібір аймағындағы Ханты-Мансийск маңында Об өзеніне құяды. Кейбір авторлар, әсіресе Ресей мен Қазақстанда, өзеннің бастауынан Зайсан көліне құятын бөлігін Қара Ертіс (Қазақша Қара Ыртыс, орысша Черный Иртыш) деп атайды. Бұрын, Қара Ертіске қарсы, Зайсан көлінен төмен ағатын Ертіс бөлігін «Ақ Ертіс» деп атауға кейде рұқсат етілген, бірақ қазір бұл қолданыс көбінесе қолданылмайды.
From its origins as the Kara Irtysh (Black Irtysh) in the Mongolian Altay mountains in Xinjiang, China, the Irtysh flows northwest through Lake Zaysan in Kazakhstan, meeting the Ishim and Tobol rivers before merging with the Ob near Khanty Mansiysk in western Siberia, Russia after
The name Black Irtysh (Kara Irtysh in Kazakh, or Cherny Irtysh in Russian) is applied by some authors, especially in Russia and Kazakhstan, to the upper course of the river, from its source entering Lake Zaysan. The term White Irtysh, in opposition to the Black Irtysh, was occasionally used in the past to refer to the Irtysh below lake Zaysan; now this usage is largely obsolete.
Тарих
Бірнеше ғасырлар бойы Ертіс өзенінің жағалауында моңғол және түркі халықтары қоныстанды. 657 жылы Тан әулетінің генералы Су Дингфанг Батыс түрік қағанатының қағаны Ашина Хелуды Ертіс шайқасында жеңіп, Батыс түріктерге қарсы Тан жорығын аяқтады. Хелудың жеңілісі қағанаттың құлауына, Синьцзянның Тан билігін нығайтуына және батыс түркілерге Тан бағыныштылығына әкелді. 15-16 ғасырларда Ертістің төменгі және орта ағысы Сібір татар хандығының құрамында болды; оның астанасы Қашлық (сонымен қатар Сібір деп те аталады) Тобылдың сағасынан бірнеше шақырым жоғарыда орналасқан (қазіргі Тобольск орналасқан жерде). 1580 жылдары Сібір хандығын орыстар бағындырды. Орыстар бұрынғы татар қалаларының орнында бекіністер мен қалалар салуды бастады; Сібірдегі алғашқы орыс қалаларының бірі (Тюменнен кейін) Тобольск болды, ол 1587 жылы Тобылдың Ертіске құйылатын жерінде, бұрынғы Қашлықтан төмен құрылды. Тара 1594 жылы тайга белдеуінің (солтүстікте) және оңтүстіктегі даланың шекарасында салынды. 17 ғасырда моңғол ойраттарынан құралған жоңғар хандығы Ресейдің оңтүстік көршісіне айналды және Жоғарғы Ертісті бақылады. Ұлы Петр дәуірінде Ресейдің жоңғарлармен болған қақтығысының нәтижесінде 1716 жылы Омск, 1718 жылы Семей, 1720 жылы Өскемен, 1752 жылы Петропавл қалалары құрылды. Қытай Цин империясы 1750 жылдары Жунгарияны бағындырды. Бұл Ресей билігінің шекаралық аймақтарға деген назарын арттырды; 1756 жылы Орынбор губернаторы Иван Неплюев Зайсан көлінің аймағын қоса аннексиялауды ұсынды, бірақ бұл жоба қытайлықтардың табыстарымен тоқтатылды. Ресейде (1759) Зайсан көлінен Ертіс арқылы Батыс Сібірге қытай флотының (теориялық) шабуылдауы мүмкіндігі туралы алаңдаушылық туды. 1764 жылы Зайсан көліне ресейлік экспедиция барды және мұндай өзен арқылы шабуылдың ықтимал еместігіне қорытынды жасады. Дегенмен, Зайсан көлінің солтүстігінде Бухтарма өзенінде ресейлік бекеттер тізбегі құрылды. Осылайша, Ертіс алабындағы екі империяның шекарасы екі жағында да (сирек) күзет бекеттерінің тізбегімен шамамен белгіленді. 19 ғасырдың ортасындағы шекаралық аймақтардағы жағдай А. Абрамовтың (ru; 1865) баяндамасында сипатталған. Зайсан аймағы екі тараптан да Цин империясының бөлігі ретінде танылса да, Сибір казак әскері жіберген балық аулау экспедициялары оны жыл сайын пайдаланды. Жазғы экспедициялар 1803 жылы басталды, ал 1822-1825 жылдары олардың аумағы Зайсан көліне және Қара Ертістің сағасына дейін кеңейтілді. 19 ғасырдың ортасына дейін Циннің Жоғарғы Ертістегі қатысуы Чугучактан казактардың балық аулау бекеттерінің біріне (Батавский бекеті) Цин амбанының жыл сайынғы сапарымен шектелді. Ертіс алабындағы Ресей мен Цин империясы арасындағы шекара 1860 жылғы Пекин шартымен Қытайдың Ресей және Қазақстанмен қазіргі шекарасына ұқсас сызық бойынша белгіленді. Шартыға сәйкес нақты шекара сызығы 1864 жылғы Чугучак хаттамасымен салынды, Зайсан көлі Ресей жағында қалды. 1862-1877 жылдардағы дунган көтерілісі кезінде Иртыш алабындағы Цин империясының әскери қатысуы күрт азайды. Көтеріліс жеңілгеннен және Цзюо Цзунтанның Синьцзянды қайта бағындыруынан кейін, Ресей мен Цин империясы арасындағы шекара Санкт-Петербург шартымен (1881) Ресейдің пайдасына сәл түзетілді.
A number of Mongol and Turkic peoples occupied the river banks for many centuries. In 657, Tang dynasty general Su Dingfang defeated Ashina Helu, qaghan of the Western Turkic Khaganate, at the Battle of Irtysh River, ending the Tang campaign against the Western Turks. Helu's defeat ended the Khaganate, strengthened Tang control of Xinjiang, and led to Tang suzerainty over the western Turks. In the 15th and 16th centuries the lower and middle courses of the Irtysh lay within the Tatar Khanate of Sibir; its capital, Qashliq (also known as Sibir) was located on the Irtysh a few kilometres upstream from the mouth of the Tobol (where today's Tobolsk is situated). The Khanate of Sibir was conquered by the Russians in the 1580s. The Russians started building fortresses and towns next to the sites of former Tatar towns; one of the first Russian towns in Siberia (after Tyumen) was Tobolsk, founded in 1587 at the fall of the Tobol into the Irtysh, downstream from the former Qashliq. Farther east, Tara was founded in 1594, roughly at the border of the taiga belt (to the north) and the steppe to the south. In the 17th century the Dzungar Khanate, formed by the Mongol Oirat people, became Russia's southern neighbor, and controlled the upper Irtysh. As a result of Russia's confrontation with the Dzungars in the Peter the Great's era, the Russians founded the cities of Omsk in 1716, Semipalatinsk in 1718, Ust Kamenogorsk in 1720, and Petropavlovsk in 1752. The Chinese Qing Empire conquered Dzungaria in the 1750s. This prompted an increase in the Russian authorities' attention to their borderland; in 1756, the Orenburg Governor Ivan Neplyuyev even proposed the annexation of the Lake Zaysan region, but this project was forestalled by Chinese successes. Concerns were raised in Russia (1759) about the (theoretical) possibility of a Chinese fleet sailing from Lake Zaysan down the Irtysh and into Western Siberia. A Russian expedition visited Lake Zaysan in 1764, and concluded that such a riverine invasion would not be likely. Nonetheless, a chain of Russian pickets was established on the Bukhtarma River, north of Lake Zaysan. Thus the border between the two empires in the Irtysh basin became roughly delineated, with a (sparse) chain of guard posts on both sides. The situation in the borderlands in the mid 19th century is described in a report by A. Abramof (ru; 1865). Even though the Zaysan region was recognized by both parties as part of the Qing empire, it had been annually used, by fishing expeditions sent by the Siberian Cossack Host. The summer expeditions started in 1803, and in 1822–25 their range was expanded through the entire Lake Zaysan and to the mouth of the Black Irtysh. Through the mid 19th century, the Qing presence on the upper Irtysh was mostly limited to the annual visit of the Qing amban from Chuguchak to one of the Cossacks' fishing stations (Batavski Piket). The border between the Russian and the Qing empires in the Irtysh basin was established along the line fairly similar to China's modern border with Russia and Kazakhstan by the Convention of Peking of 1860. The actual border line pursuant to the convention was drawn by the Protocol of Chuguchak (1864), leaving Lake Zaysan on the Russian side. The Qing empire's military presence in the Irtysh basin crumbled during the 1862–77 Dungan Revolt. After the fall of the rebellion and the reconquest of Xinjiang by Zuo Zongtang, the border between the Russian and the Qing empires in the Irtysh basin was further slightly readjusted, in Russia's favor, by the Treaty of Saint Petersburg (1881).
Мәдени сілтемелер
Ертіс өзені Федор Достоевскийдің 1866 жылы жазылған "Қылмыс және жаза" романының эпилогында фон ретінде суреттеледі. Александр Солженицыннің "ГУЛАГ архипелагы" еңбегінде "Ақ мысықша" тарауында Георгий Тенноның осы өзен арқылы лагерден қашу оқиғасы баяндалады.
The Irtysh River serves as a backdrop in the epilogue of Fyodor Dostoyevsky's 1866 novel Crime and Punishment. In Aleksandr Solzhenitsyn's The GULAG Archipelago, the chapter "The White Kitten" details Georgi Tenno's escape from a camp along this river.
Басқа қолданыстар
ФК «Иртыш» Омск, Ресейдің Омск қаласындағы футбол командасы. ФК «Иртыш» Павлодар, Қазақстанның Павлодар қаласындағы футбол командасы. «Иртыш» (Иртыш) – Ресей әскери госпитальдық кемесі, 2013 жылы Беринг бұғазындағы жүзуде қолданылған.
FC Irtysh Omsk, a soccer team in Omsk, Russia. FC Irtysh Pavlodar, a soccer team in Pavlodar, Kazakhstan. Irtysh (Иртыш), a Russian military hospital ship, used at the Bering Strait Swim 2013.