Кіріспе

Бағдарламалық жасақтаманы пайдалану және/немесе қайта таратуды реттейді.

Бағдарламалық жасақтама лицензиясы – бағдарламалық жасақтаманы пайдалануды немесе қайта таратуды реттейтін құқықтық құрал (әдетте шарттық құқық арқылы, баспа материалдарымен немесе оларсыз). АҚШ авторлық құқығына сәйкес, барлық бағдарламалық жасақтама, бастапқы код және нысандық код түрінде, авторлық құқықпен қорғалады, егер бұл бағдарламалық жасақтаманы АҚШ Үкіметі жасамаса, онда ол авторлық құқықпен қорғалмайды. Авторлық құқыққа ие бағдарламалық жасақтама авторлары өз бағдарламалық жасақтамаларын қоғамдық доменге беруге құқылы, онда ол авторлық құқықпен қорғалмайды және, демек, лицензияланбайды. Типик бағдарламалық жасақтама лицензиясы лицензия алушыға, әдетте соңғы пайдаланушыға, бағдарламалық жасақтаманың бір немесе бірнеше данасын пайдалануға рұқсат береді, әйтпесе мұндай пайдалану авторлық құқық бойынша бағдарламалық жасақтама иесінің эксклюзивті құқықтарын бұзуға әкелуі мүмкін.

Тегін және ашық | Тегін емес | Қоғамдық домен | Рұқсатты лицензия (жабық кодты бағдарламалық жасақтамада қолдануға болады) | Копилефт (қорғау лицензиясы) | Коммерциялық емес лицензия | Жеке меншік лицензия | Сауда құпиясы

Сипаттама | Барлық құқықтарды береді | Пайдалану құқығын береді, қайта лицензиялау құқығын қоса алғанда (меншік етуге және лицензия үйлесімділігіне рұқсат береді) | Пайдалану құқығын береді, меншік етуге тыйым салады | Тек коммерциялық емес пайдалануға құқық береді. Копилефтпен біріктірілуі мүмкін. | Авторлық құқықтың дәстүрлі қолданылуы; құқықтарды берудің қажеті жоқ | Қоғамдық ақпарат жоқ

Мысалдар | ПО, CC0 | MIT, Apache, MPL, BSD | GPL, AGPL | JRL, AFPL | Жеке меншік бағдарламалық жасақтама, қоғамдық лицензия жоқ | Жеке, ішкі бағдарламалық жасақтама

Басқа шығармашылық жұмыстар | PD, CC0 | CC BY | CC BY SA | CC BY NC | Авторлық құқық, қоғамдық лицензия жоқ | Жарияланбаған

Бағдарламалық жасақтама лицензиялары мен авторлық құқық туралы заң

Таратылған бағдарламалық жасақтаманың көпшілігі лицензия түріне қарай жіктеледі (кестеге қараңыз). Авторлық құқық бойынша бағдарламалық жасақтама үшін екі негізгі санат, яғни лицензия алушыға белгілі құқықтарды беретін лицензиялар – меншік бағдарламалық жасақтама және еркін және ашық бастапқы кодты бағдарламалық жасақтама (FOSS). Екеуінің арасындағы маңызды айырмашылық – клиент алған бағдарламалық өнімді өзгерту және қайта пайдалану құқығын беруде: FOSS лицензиясы клиентке осы екі құқықты да береді, сондықтан өзгертілетін бастапқы код бағдарламалық жасақтамамен бірге ("ашық бастапқы код") ұсынылады, ал меншік бағдарламалық жасақтама әдетте осы құқықтарды лицензияламайды және бастапқы кодты жасырады ("жабық бастапқы код"). Авторлық құқықпен қорғалған бағдарламалық жасақтаманы пайдалануға құқықтарды беруден және шектеулерден басқа, лицензиялар тараптардың жауапкершілігін және міндеттемелерін анықтайтын шарттарды да қамтиды. Кәсіптік және коммерциялық бағдарламалық жасақтама мәмілелерінде бұл шарттарға көбінесе жауапкершілікті шектеу, кепілдіктер және кепілдіктерден бас тарту, сондай-ақ бағдарламалық жасақтама зияткерлік меншік құқықтарын бұзса, өтемақы төлеу кіреді. Лицензияланбаған бағдарламалық жасақтама авторлық құқықтан тыс болса, ол жалпыға қолжетімді бағдарламалық жасақтама (PD) немесе таратылмаған, лицензияланбаған және ішкі коммерциялық құпия ретінде сақталатын бағдарламалық жасақтама болып табылады. Мұндай мысалдарға GitHub сияқты ашық репозиторийлерге арнайы лицензиясыз жүктелген заңсыз бағдарламалық жасақтамалар немесе жобалар жатады. Бағдарламалық жасақтаманы ерікті түрде (авторлық құқықтың мерзімі аяқталғанша) жалпыға қолжетімді ету кейбір юрисдикцияларда (мысалы, Германия заңдарында) қиындықтар тудыруы мүмкін болғандықтан, PD сияқты құқықтарды беретін лицензиялар да бар, мысалы CC0 немесе WTFPL. + Марк Веббинк бойынша авторлық құқық аясындағы бағдарламалық жасақтама лицензиялары мен құқықтары. Фриуэр және сублицензиялау арқылы толықтырылды.

Берілген құқықтар
Жалпыға қолжетімді
Рұқсатты FOSS лицензиясы (мысалы, BSD лицензиясы)
Копилефт FOSS лицензиясы (мысалы, GPL)
Фриуэр / Шэруэр / Фримиум
Меншік лицензиясы
Кәсіпорын құпиясы
Авторлық құқық сақталған
Орындау құқығы
Көшіру құқығы
Тарату құқығы
Сублицензиялау құқығы
Мысал бағдарламалық жасақтама
SQLite, ImageJ
Apache веб-сервері, ToyBox
Linux ядросы, GIMP, OBS
Irfanview, Winamp
Windows, көптеген коммерциялық бейне ойындары және олардың DRM-дері, Spotify, xSplit, TIDAL
Серверлік есептеу бағдарламалары мен қызметтері, сот-медициналық қосымшалар және басқа да бизнес-шешімдер.

Меншік және лицензия

Көптеген жеке меншік немесе ашық кодты бағдарламалық жасақтама үйлері бағдарламалық жасақтаманы оны пайдалануға берілетін лицензиямен бірге сатады. Пайдаланушыға иелік құқығы берілмейді, ол бағдарламалық жасақтаманың өмір бойы қолжетімді болуына кепілдік бермейді, сондай-ақ оны сатуға, жалға беруге, біреуге беруге, көшіруге немесе интернетте қайта таратуға құқығы жоқ. Лицензия шарттары мен талаптары пайдаланушылардың жеке немесе тұтынушылар ұйымы арқылы келіссөздер жүргізе алмайтын, тек қабылдауға немесе қабылдамауға болатын қосымша құқықтық шарттарды қамтуы мүмкін, өнімді сатушыға қайтарып беру арқылы. Бұл құқық тиімді түрде қолданылуы мүмкін, егер заңнама сатып алудан кейін белгілі бір мерзімде тауардан бас тарту құқығын көзделсе (мысалы, Еуроодақ заңдарындағыдай), немесе лицензия шарттары міндетті түрде жарияланып, пайдаланушыларға сатып алу алдында оқуға мүмкіндік берілсе. АҚШ-та Авторлық құқық туралы заңның 117-бабы бағдарламалық жасақтаманың нақты бір көшірмесінің иесіне оны компьютермен пайдалануға құқық береді, тіпті егер бағдарламалық жасақтаманы компьютермен пайдалану кездейсоқ көшірмелер жасауды немесе бейімделуді (әйтпесе авторлық құқықты бұзуға әкелуі мүмкін әрекеттерді) талап етсе де. Сондықтан компьютерлік бағдарламалық жасақтаманың көшірмесінің иесі заң бойынша осы көшірмені пайдалануға құқылы. Осылайша, егер бағдарламалық жасақтаманың соңғы пайдаланушысы тиісті көшірменің иесі болса, онда ол бағдарламалық жасақтаманы бағдарламалық жасақтаманы шығарушыдан лицензиясыз заңды түрде пайдалана алады. Көптеген жеке меншік "лицензиялар" пайдаланушының заңмен берілген құқықтарын ғана тізімдейді, бірақ олардан құқықтарды алып тастауға талпынады, сондықтан мұндай келісімшарттарда тараптардың мүдделері тең болмауы мүмкін. Жеке меншік бағдарламалық жасақтама лицензиялары көбінесе бағдарламалық жасақтаманы шығарушыларға бағдарламалық жасақтаманың әрбір көшірмесіне иелік құқығын сақтап, оның пайдалану жолын бақылауға мүмкіндік береді. Осылайша, 117-бап соңғы пайдаланушыға қолданылмайды және бағдарламалық жасақтаманы шығарушы соңғы пайдаланушыны лицензиялық келісімнің барлық шарттарын қабылдауға мәжбүрлей алады, олардың көпшілігі авторлық құқық заңнамасынан да шектеуші болуы мүмкін. Қарым-қатынастың сипаты – жалға беру ме, сатып алу ме, деген мәселе UMG v. Augusto немесе Vernor v. Autodesk, Inc. сияқты сот істерімен анықталады. Бағдарламалық бағдарламалар мен бейне ойындар сияқты цифрлық тауарлардың меншік құқығы Steam сияқты цифрлық дистрибьюторлардың "лицензияланған, сатылмаған" EULA (Қолдану шарты) шартымен күмәнданып отыр. Еуроодақта Еуропалық сот авторлық құқық иесінің цифрлық сатылған бағдарламалық жасақтаманы қайта сатуға қарсылық білдіруге құқығы жоқ екенін, өйткені иелік құқығы бірінші сату кезінде ауысқандықтан, авторлық құқықтың бірінші сатуда тозу қағидасына сәйкес келеді деп шешті, соның салдарынан "лицензияланған, сатылмаған" EULA туралы сұрақтар туындады. Швейцарияда орналасқан UsedSoft компаниясы бизнес бағдарламалық жасақтаманы қайта сатуды дамытып, осы құқық үшін сотта күресті. Еуропада 2009/24/EC ЕО директивасы пайдаланылған компьютерлік бағдарламалармен сауда жасауға рұқсат береді.

Жеке меншік бағдарламалық жасақтама лицензиялары

Жеке меншік бағдарламалық қамтамасыз ету лицензияларының ерекшелігі – бағдарламалық қамтамасыз етуді шығарушы соңғы пайдаланушы лицензиялық келісімшарты (EULA) негізінде бағдарламалық қамтамасыз етудің бір немесе бірнеше данасын пайдалануға рұқсат береді, бірақ осы даналардың меншік құқығы бағдарламалық қамтамасыз етуді шығарушыда қалады (сондықтан «жеке меншік» термині қолданылады). Жеке меншік бағдарламалық қамтамасыз ету лицензияларының осы ерекшелігі бағдарламалық қамтамасыз етуге қатысты белгілі бір құқықтарды бағдарламалық қамтамасыз етуді шығарушы сақтап қалады дегенді білдіреді. Сондықтан EULA-да бағдарламалық қамтамасыз етудің пайдаланылуын анықтайтын шарттар, мысалы, рұқсат етілген орнатулар саны немесе тарату шарттары болады. Лицензиялаудың осы түрінің ең маңызды салдары – егер бағдарламалық қамтамасыз етудің меншік құқығы бағдарламалық қамтамасыз етуді шығарушыда қалса, онда соңғы пайдаланушы бағдарламалық қамтамасыз ету лицензиясын қабылдауы керек. Басқаша айтқанда, лицензияны қабылдамаса, соңғы пайдаланушы бағдарламалық қамтамасыз етуді мүлдем пайдалануға құқығы жоқ. Мұндай жеке меншік лицензияның бір мысалы – Microsoft Windows лицензиясы. Кәсіпкерлік бағдарламалық қамтамасыз ету лицензияларында әдеттегідей, бұл лицензияда шектеулер қойылған іс-әрекеттердің кең тізімі бар, мысалы: кері инженерия, бағдарламалық қамтамасыз етуді бірнеше пайдаланушы бір мезгілде пайдалану және эталондық көрсеткіштерді немесе өнімділік сынақтарын жариялау. Лицензиялау модельдерінің көптеген түрлері бар, олар қарапайым мәңгілік лицензиялардан және жылжымалы лицензиялардан (бір мезгілдегі лицензиялар деп те аталады) метрлік лицензия сияқты озық модельдерге дейін өзгереді. Лицензия берудің ең көп таралған үлгілері бір пайдаланушыға (аталған пайдаланушы, клиент, түйін) немесе тиісті көлемдік жеңілдік деңгейіндегі пайдаланушыға арналған, ал кейбір өндірушілер қолданыстағы лицензияларды жинақтайды. Бұл ашық көлемді лицензиялық бағдарламалар әдетте ашық лицензиялық бағдарлама (OLP), транзакциялық лицензиялық бағдарлама (TLP), көлемді лицензиялық бағдарлама (VLP) сияқты аталады және келісімшарттық лицензиялық бағдарламаға (CLP) қайшы келеді, онда клиент белгілі бір мерзімде (әдетте екі жыл) белгілі бір санда лицензия сатып алуға міндеттенеді. Бір мезгілде / жүретін пайдаланушы бойынша лицензиялау да кездеседі, онда желідегі барлық пайдаланушылар бағдарламаға қол жеткізе алады, бірақ бір уақытта белгілі бір санда ғана. Лицензияның тағы бір моделі – донгл бойынша лицензия беру, бұл донгл иесіне бағдарламаны кез келген компьютерде пайдалануға мүмкіндік береді. Сервер, процессор немесе нүктелер бойынша лицензия беру, пайдаланушылардың санына қарамастан, кең таралған практика, сондай-ақ сайт немесе компания лицензиялары. Кейде мәңгілік (тұрақты) және жылдық лицензияны таңдау мүмкін. Мәңгілік лицензиялар үшін бір жыл бойы күтіп-ұстау талап етіледі, бірақ күтіп-ұстау (абоненттік) жаңартулар жеңілдікке ие. Жылдық лицензиялар жаңартылмайды, мерзімі өткеннен кейін жаңа лицензия сатып алу керек. Лицензиялау бағдарламаның қалай пайдаланылуына байланысты хост/клиент (немесе қонақ), пошта жәшігі, IP-адрес, домен және т.б. болуы мүмкін. Басқа пайдаланушылар, оның ішінде қосымша пакет бойынша (мысалы, 99 пайдаланушыға дейін), негізгі пакетке (мысалы, 5 пайдаланушыға) қоса беріледі. Кейбір бағдарламалар модульді, сондықтан басқа модульдерді пайдаланбастан бұрын негізгі өнімді сатып алу керек. Бағдарламалық қамтамасыз етуді лицензиялау көбінесе техникалық қызмет көрсетуді де қамтиды. Бұл, әдетте, бір жыл мерзімге беріледі, немесе міндетті емес, бірақ оны бағдарламалық қамтамасыз етумен бірге сатып алу керек. Техникалық қызмет көрсету келісім-шартында (келісімшартта) лицензия алушыға кішігірім жаңартуларды (V.1.1 => 1.2), кейде үлкен жаңартуларды (V.1.2 => 2.0) алуға мүмкіндік беретін шарт бар. Бұл опция әдетте жаңарту сақтандыру немесе жаңарту кепілдігі деп аталады. Егер техникалық қызмет көрсету келісім-шартына енгізілмеген болса, клиенттің негізгі жаңарту үшін жаңарту сатып алуы керек. Кейбір өндірушілер техникалық қызмет көрсетуді жаңарту үшін ағымдағы техникалық қызмет көрсету мерзімі аяқталған жағдайда, айына ретроактивті түрде қайта орнату (қайта орнату) төлемақысын алады. Кейде техникалық қызмет көрсету техникалық қолдауды да қамтиды. Бұл жағдайда техникалық қолдау деңгейі, әдетте алтын, күміс және қола деп аталады, байланыс әдісіне (мысалы, электрондық поштаға қарағанда телефон арқылы қолдау), қолжетімділікке (мысалы, аптаның 5 күні, күніне 8 сағат) және реакция уақытына (мысалы, үш сағат) байланысты өзгеруі мүмкін. Қолдау да инцидент бойынша лицензияланады, мысалы, жыл сайын бес қолдау инциденті. FSF сондай-ақ FSF лицензиясының таңдауымен үйлесімді немесе үйлесімсіз еркін бағдарламалық қамтамасыз ету лицензияларын ажыратады, олар copyleft GNU General Public License лицензиясы. Open Source Initiative өздерінің The Open Source Definition-ына сәйкес сертификатталған ашық бастапқы лицензиялардың тізімін анықтайды. Debian жобасы да өздерінің Debian Free Software Guidelines-ына сәйкес келетін лицензиялардың тізімін ұсынады. Ерін бағдарламалық қамтамасыз ету лицензиялары әдетте екі санатқа бөлінеді: бағдарламалық қамтамасыз етуді қайта тарату қалай болуы керек екені туралы ең аз талаптарға ие болуға бағытталғандар (рұқсаттамалы лицензиялар) және қорғаушы теңдік (copyleft лицензиялары). Copyleft еркін бағдарламалық қамтамасыз ету лицензиясының мысалы – көбінесе қолданылатын GNU General Public License (GPL), сондай-ақ алғашқы copyleft лицензиясы. Бұл лицензия барлық пайдаланушыларға бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалану, зерттеу және жеке өзгерту бостандығын беруге және қорғауға бағытталған, егер пайдаланушы GPL шарттары мен талаптарына сәйкес болса, бағдарламалық қамтамасыз етуді немесе оның кез келген өзгертулерін қайта тарату бостандығына ие. Мысалы, соңғы пайдаланушы тарапынан жасалған және қайта таратылған кез келген өзгертулер осы өзгертулердің бастапқы кодын қамтуы керек, ал туынды жұмыстың лицензиясы GPL рұқсат ететіннен қосымша шектеулерді қоймауы керек. Рұқсаттамалы еркін бағдарламалық қамтамасыз ету лицензияларының мысалдары – BSD лицензиясы және MIT лицензиясы, олар бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалануға, зерттеуге және жеке өзгертуге шексіз рұқсат береді және қайта таратуға қатысты тек ең аз талаптарды қосады. Бұл пайдаланушыға кодты алып, оны жабық бастапқы бағдарламалық қамтамасыз етудің немесе жеке меншік бағдарламалық қамтамасыз ету лицензиясы бойынша шығарылған бағдарламалық қамтамасыз етудің бөлігі ретінде пайдалануға рұқсат береді. Кейбір уақытқа дейін қоғамдық домендегі бағдарламалық қамтамасыз ету және қоғамдық доменге ұқсас лицензиялар FOSS лицензиясының түрі болып санала ма деген мәселе талқыланды. 2004 жыл шамасында заңгер Лоуренс Розен «Неліктен қоғамдық домен лицензия емес» деген эссесінде бағдарламалық қамтамасыз етуді шын мәнінде қоғамдық доменге беруге болмайды және осылайша өте рұқсаттамалы FOSS лицензиясы ретінде түсіндіруге болмайды деп мәлімдеді, бұл позицияға Дэниел Дж. Бернштейн және басқалар қарсы шықты. 2012 жылы дау Розеннің CC0-ны ашық бастапқы лицензия ретінде қабылдауымен шешілді, ол бұрынғы мәлімдемелеріне қайшы, авторлық құқықты жоюға болатынын мойындады, бұл мәселе бойынша Тоғызыншы апелляциялық соттың шешімдерімен расталды.