Кіріспе

1942 жылы нацистердің чехиялық ауылды қиратуы Лидице трагедиясы – 1942 жылғы маусымда нацистік Германияның басшысы Адольф Гитлер мен Рейхспротектор Курт Далуеге, Рейнхард Гейдрихтің орнына келген, бұйрығымен Богемия және Моравия протекторатындағы Лидице ауылы толығымен қиратылды. Бұл ауыл қазіргі Чехия Республикасының құрамында. Оқиға Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс соғыс қылмыстарының, әсіресе балаларды қасақана өлтірудің ең көп жарияланған мысалы ретінде тарихта кеңінен танылды. 1942 жылдың көктемінде Рейхспротектор Рейнхард Гейдрихтің қазасына жауап ретінде, 15 жастан асқан Лидице ауылының барлық 173 ер адамдары 1942 жылдың 10 маусымында атылып өлтірілді. «Ассошиэйтед Пресс» агенттігі Нью-Йорктегі неміс радиосынан алған хабарламаға сәйкес: «Қаланың барлық ересек ер адамдары атып өлтірілді, ал әйелдер концлагерьге жіберілді, ал балалар тиісті білім беру мекемелеріне тапсырылды». Неміс жазалау шаралары салдарынан Лидицеден шамамен 340 адам (192 ер адам, 60 әйел және 88 бала) қаза тапты. Соғыс аяқталғаннан кейін, 143 әйел мен 17 бала ғана өз үйлеріне оралды. Нацистік үгіт Лидицедегі оқиғаны ашық түрде және мақтанышпен жариялады, бұл бейбіт азаматтарға қарсы жасалған басқа да қылмыстардың құпиялылығымен және дезинформациясымен қарама-қайшы болды. Бұл оқиға одақтас елдердің, әсіресе Англосаксон елдерінің наразылығын тудырды. Соғыс аяқталғаннан бері оқиға түрлі ақпарат құралдарында көрсетілді. Мысалы, халықаралық деңгейде танымал «Азаттық операциясы» атты драмалық фильмі және композитор Бохуслав Мартиновтың «Лидицеге арналған ескерткіш» атты оркестрлік туындысы.

Рейнхард Гейдрихтің өлтірілуі

1941 жылдың 27 қыркүйегінен бастап СС Обергруппенфюрері және полиция генералы Райнхард Гейдрих нацистік Богемия мен Моравия протекторатының рейхспротекторы міндетін атқарды. Бұрынғы Чехословакия мемлекетінің бұл аймағы 1939 жылдың 5 сәуірінен бастап нацистік Германия тарапынан оккупацияланды. Жарылыс Гейдрих пен Кубишті жаралады. Гейдрих Клейнді Габчикты жаяу қуып жетуге жіберді, ал атысқанда Габчик Клейнді тізеден төмен атып жаратты. Кубиш пен Габчик оқиға орнынан қашып құтылуға үкілі болды. Сол кезде Гейдрихке көмекке келген чех әйелі жүк көлігін тоқтатып, оған шақырды. Ол көліктің артқы жағына жатып, Буловка ауруханасының шұғыл жәрдем бөліміне жеткізілді. Оған көкбауыр алып тасталды, көкірек жарасы, сол өкпесі және диафрагмасы тазартылды. Гиммлер Карл Гебхардты Прагаға шақырып, оның күтімін жүзеге асыруды тапсырды. Қызуы болғанына қарамастан, Гейдрихтің жағдайы жақсарып келе жатқандай көрінді. Гитлердің жеке дәрігері Теодор Морелл жаңа антибактериялық препарат – сульфанамидті қолдануды ұсынды, бірақ Гебхардт Гейдрихтің жазылып келе жатқанын ойлап, ұсыныстан бас тартты. 4 маусымда Гейдрих бомба жарылғанда киімдері мен жиһазынан түскен жылқы қылынан пайда болған септицемиядан қайтыс болды.

Ерлер

Хорст Бёме, Богемия және Моравия протекторатының SiPo басшысы, бұйрықтарды дереу орындауға кірісті. Ordnungspolizei және SD (Sicherheitsdienst) күштері Лидице ауылын қоршап, қашудың барлық жолын жапты. Нацистер осы ауылды таңдады, себебі оның тұрғындары жергілікті қарсылық партизандарын жасырған деген күдік болды және «Антропоид» операциясының мүшелеріне көмектескені туралы жалған айыптама тағылды. Ауылдың барлық ер адамдары жиналып, ауылдың шетіндегі Хорактар отбасының шаруашылығына жеткізілді. Матрастар көрші үйлерден әкелініп, Хорактардың амбарының қабырғасына тіреліп қойылды, осылай оқтардың кері секіруінің алдын алуға тырысты. Лидицедегі жалғыз ересек ер адам, Чехословакияда болған және осы қасіреттен аман қалған – Франтишек Саидль (1887–1961), Лидице қаласының бұрынғы вице-мэрі. Ол 1938 жылдың соңында ұсталған, себебі 1938 жылдың 19 желтоқсанында ұлы Эдуард Саидльді қасақана өлтірген. Ол төрт жыл түрмеде отырды және осы қырғын туралы ештеңе білмеді. Үйіне 1942 жылдың 23 желтоқсанында оралғанда ғана бұл туралы хабардар болды. Қырғын туралы білгеннен кейін, ол қатты қайғырып, жақын маңдағы Кладно қаласындағы SS офицерлеріне өзі барып, Лидицеден келгенін мойындады, тіпті Гейдрихтің өлтірілуін мақұлдағанын айтты. Оның кім екенін растағандарына қарамастан, SS офицерлері оған күліп, кері қайтарды, ал ол соғыстан аман қалды. 88 лидицелік бала Лодзь қаласындағы Гнеисау көшесіндегі бұрынғы тоқыма фабрикасының аумағына тасымалданды. Олардың келгенін Хорст Бёмедің Прагадағы кеңсесінен келген телеграмма хабарлады, онда былай делінген: «Балалар тек киген киімдерін ғана алып келеді. Арнайы күтім қажет емес». Оларға минимал көмек көрсетілді, гигиеналық жағдай нашар болды және олар ауруларға шалдықты. Лагерь басшылығының бұйрығымен балаларға медициналық көмек көрсетілмеді. Лодзь қаласына келгеннен кейін көп ұзамай, Орталық нәсілдік және қоныстану бөлімінің қызметкерлері жеті баланы германизациялау үшін таңдады. Немісшелендіруге жарамды деп танылған аз ғана балалар SS отбасыларына берілді. 2 шілдеде қалған 82 лидицелік бала Лодзь гестапосына тапсырылды, олар оларды Хелмно жойғыш лагеріне жіберді, онда олар Magirus газ машиналарында уландырылды. 105 лидицелік баланың 82-сі Хелмнода, алтысы неміс Лейбенсборн балалар үйлерінде өлтірілді, ал 17 бала үйлеріне оралды.

Лидица

Ауыл өртеліп, ғимараттардың қалдықтары жарылғыш заттармен жойылды. Ауылдағы барлық жануарлар – үй жануарлары да, жүк көтергіш мал да сойылды. Тіпті қалалық зиратта жерленгендерге де кешірім болмады: олардың денелері қазылып алынып, алтын тістері мен әшекейлері тоналды, сосын жойылды.

Тағы да жазалаулар

Чехияның Лежаки деген шағын ауылы Лидицеден екі апта кейін, Гестапо агенттері Кубиш пен Габчикпен бірге парашютпен келген қарсылық топқа тиесілі радио тарату құралын тапқанда қиратылды. Ауылдың барлық 33 ересегі (ерлер мен әйелдер) атып өлтірді. Балалар концлагерлерге жіберілді немесе "арийлендірілді". Гейдрихтің өліміне жауап ретінде жасалған әрекеттердің салдарынан 1300-ден астам адам қаза болды деп есептеледі. Бұл санға партизандардың туыстары, олардың қолдаушылары, сенімсіздікке күдікталған чех элитасы және Лидицедегідей кездейсоқ құрбандар кіреді.

Халықаралық жауап

Лидицедегі оқиғалар, басқа оккупацияланған Еуропадағы жасырын қырғындардан айырмалы, нацистік пропагандада ашық және мақтанышпен жарияланды. Бұл ақпаратты одақтас ақпарат құралдары дереу қамтыды. Қырғыннан кейін Уинстон Черчилль Вермахттың жазалау шараларымен қиратылған әрбір елді мекен үшін үш неміс ауылын өртке салу арқылы жоюды ұсынды. Энтони Иден, Лео Амери және Эрнест Бевин бұл идеяны қолдады, бірақ Арчибальд Синклер, Клемент Атли, Герберт Моррисон және Стаффорд Криппс оны ресурстарды ысырап ету және британдық қалаларға қарсы Люфтваффе тарапынан ұқсас жазалау шараларының қаупін тудыруы мүмкін екеніне көндірді. 1942 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританиядағы Стаффордширдегі Сток-он-Трент қаласындағы көмір шахтерлері, 1945 жылы жергілікті парламент депутаты болған дәрігер Барнетт Стросс басшылығымен, соғыстан кейін ауылды қайта құру үшін қаражат жинау мақсатында «Лидице тірі қалады» ұйымын құрды. (Лидице жұмысшылар ауданы) және оның ауруханасын Венесуэланың Каракас қаласында, Панамадағы Лидице де Капирада және Бразилиядағы қалаларда Гитлердің ниеттеріне қарамастан, оның есімін мәңгілік ету үшін. АҚШ-тың Иллинойс штатындағы Крест-Хиллдегі бір аудан Стерн-паркінен Лидице деп қайта аталды. Крест-Хиллдегі Прери-авенюдегі Лидице саябағында құрбандық орын бар; бастапқы құрбандық орын Келли-авенюінің соңында, Элси-стритінде орналасқан. Англияның Ковентри қаласындағы Люфтваффе бомбалаудан қираған алаң Лидице атымен аталады. Чилидің Сантьяго қаласының тығыз қоныстанған орталық аймағындағы бір көше Лидице атымен аталады, ал ғимараттардың бірінде оның трагедиялық тарихын түсіндіретін шағын тақта орнатылған. Бұл оқиғаның құрметіне Болгарияның София қаласындағы бір көше аталды. Лидице еске алу монументі АҚШ-тың Висконсин штатындағы Филлипсте салынды. Қырғыннан кейін Хамфри Дженнингс «Үнсіз ауыл» (1943) фильмін түсірді, онда Оңтүстік Уэльстің шағын Юстрадгинлайс қалашығының жанындағы Уэльс кеншілер ауылы Квмиддтен келген әуесқой актерлерге тартылды. 1943 жылы «Гитлердің ақылы жоқ» деген америкалық фильм түсірілді, бірақ онда оқиғаның бірқатар дұрыс еместіктері болды. 1975 жылы Тимоти Боттомс Кубиш, Мартин Шоу Чурда және Энтони Эндрюс Габчик рөлінде ойнаған «Таң операциясы» атты британдық фильм шықты. Америкалық ақын Эдна Сент-Винсент Миллей қырғын туралы «Лидице қазасы» атты кітаптан тұратын поэма-драма жазды. Осы поэманың бір бөлігі 1942 жылдың 17 қазанында Saturday Review журналында жарияланды, ал толық нұсқасы 1942 жылдың 19 қазанында Life журналында жарияланды және одан кейін сол жылы Harper баспасынан кітап ретінде шықты. Германияның Бремен қаласындағы Валланлаген саябағында Лидице қырғынын еске алуға арналған ескерткіш мүсіні және шағын ақпараттық тақта орнатылған.

Жергілікті деңгейдегі іс-қимыл және жаңа Лидица

Чех композиторы Бохуслав Мартину 1943 жылы қырғынға жауап ретінде 8 минуттық оркестрлік шығармасы "Лидицеге арналған естелік" шығармасын жазды. Бұл шығармада чехтың Әулие Вэнцеслав хоралынан үзінділер келтіріледі, ал шығарманың кульминациялық нүктесінде Бетховеннің 5-ші симфониясының бастапқы ноталары (морзе кодында V белгісі) естіледі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Равенсбрюк лагерінен аман қалған Лидице әйелдері қайта оралып, бұрынғы орнына қарап тұрған жаңа Лидице ауылына қоныстанды. Жаңа ауылдың бірінші бөлігі 1949 жылы аяқталды. Лидицеден екі ер адам соғыс кезінде Ұлыбританияда, Корольдік әуе күштерінде қызмет етіп жатқан. 1945 жылдан кейін ұшқыш-лейтенант Йозеф Хорак және ұшқыш офицер Йозеф Стрибрный Чехословакияға оралып, Чехословакия әуе күштерінде қызмет етті. 1948 жылғы Чехословакия төңкерісінен кейін жаңа Коммунистік партия үкіметі оларға жаңа Лидицеде тұруға өтініш беруге рұқсат бермеді, себебі олар батыс елдерінің бірінің қарулы күштерінде қызмет еткен. Хорак отбасымен бірге Ұлыбританияға және Корольдік әуе күштеріне қайта оралды; 1948 жылдың желтоқсан айында авиа апатта қаза тапты. Мари Ухитилованың 1990 жылдардағы мүсіні ескі Лидице ауылының орнына қарап тұр. "Соғыста қаза болған балаларға арналған естелік" деп аталатын бұл мүсін 1 жастан 16 жасқа дейінгі 82 баладан (42 қыз және 40 ұл) тұрады, олар 1942 жылдың жазында Хелмнода қаза болған балаларды құрметтеу үшін орнатылған. Лидице ер адамдарының жаппай қабірінде тікенді тәжбен безендірілген айқыш орнатылған. Осы жерде мұражай мен шағын көрме залы орналасқан естелік аймақ бар. Естелік аймақ липа ағаштарынан тұратын аллея арқылы жаңа ауылмен байланысты. 1955 жылы ескі ауылдың орнына қарап тұрған липа аллеясының жанында 29 000 гүлденген роза бұтасынан тұратын "Розарий" құрылды. 1990 жылдары Розарийге немқұрайлы қаралып, күтімсіз қалды, бірақ 2001 жылдан кейін 21 000 бұтадан тұратын жаңа Розарий салынды.