Кіріспе
Польшадағы қырғын 1939 жылы нацистік Германияның басып кіруі кезінде болды. Қанды жексенбі (Bromberger Blutsonntag; Krwawa niedziela) – 1939 жылдың 3 және 4 қыркүйегі аралығында Польшаға неміс әскерлерінің шабуылы кезінде, неміс азшылығы бар польшалық Бидгощ (Бромберг) қаласында болған зорлық-зомбылық оқиғаларының тізбегі. Неміс әскерінің шабуылының басында қала неміс әскерінің жолына тосқауыл болды. Бұл жағдай Бидгощ қаласында неміс тілді азшылық пен польшалық көпшілік арасындағы шиеленісті күрт арттырды. Баспасөздік нұсқауларда: «Бромбергте поляктардың немістерге жасаған қатыгездігі туралы жаңалықтарды көрсету қажет. «Қанды жексенбі» термині сөздікке тұрақты ұғым ретінде еніп, әлемдік деңгейде танылуы керек. Сондықтан бұл терминді үнемі қолдану қажет» делінген. Гитлердің басты мақсаты – неміс азшылықтары тұратын басқа елдердің территорияларын аннексиялау арқылы Ұлы Германия мемлекетін құру еді. 1939 жылдың наурызына дейін осы амбициялар, екі жақта да жасалған қатыгездіктер туралы айыптаулар, сенімсіздік және нацистік Германиядағы ұлтшылдық сезімнің күшеюі польша-неміс қарым-қатынастарын толыққанды түрде нашарлатты. Гитлердің польшалықтар тұратын Польша дәлізін талап етуі және поляктардың нацистік аннексияға қарсылығы этникалық шиеленісті одан әрі қыздырды. 1939 жылы Польшаға неміс басқыншылығы басталар алдында неміс газеттері мен Адольф Гитлер сияқты саясаткерлер Польша билігін Польшада тұратын немістерге қарсы зорлықпен этникалық тазалауды ұйымдастырды немесе оған көз жұмды деп айыптайтын ұлттық және халықаралық үгіт-насихат науқанын жүргізді. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде қарулы қақтығыс басталғаннан кейін Польшада тұратын немістер көптеген жерлерде шабуылға ұшырады, ал Польша үкіметі Германияға адал болуы мүмкін деген күдікпен оннан он бес мыңға дейін адамды тұтқындап, елдің шығыс жағына қарай айдап жіберді.
Bloody Sunday (Bromberger Blutsonntag; Krwawa niedziela) was a sequence of violent events that took place in Bydgoszcz (Bromberg), a Polish city with a sizable German minority, between 3 and 4 September 1939, during the German invasion of Poland. Standing in the path of the German army's advance during the early days of the invasion, tensions quickly escalated in Bydgoszcz between the city's sizable German speaking minority and its Polish majority. An instruction issued to the press said, " must show news on the barbarism of Poles against Germans in Bromberg. The expression 'Bloody Sunday' must enter as a permanent term in the dictionary and circumnavigate the globe. For that reason, this term must be continuously underlined." It was Hitler's explicit goal to create a Greater German State by annexing territories of other countries inhabited by German minorities. By March 1939, these ambitions, charges of atrocities on both sides of the German Polish border, distrust, and rising nationalist sentiment in Nazi Germany led to the complete deterioration of Polish German relations. Hitler's demands for the Polish inhabited Polish Corridor and Polish resistance to Nazi annexation fueled ethnic tensions. For months prior to the 1939 German invasion of Poland, German newspapers and politicians like Adolf Hitler had carried out a national and international propaganda campaign accusing Polish authorities of organizing or tolerating violent ethnic cleansing of ethnic Germans living in Poland. After armed conflict erupted on 1 September 1939, ethnic Germans living in Poland were in many places subjected to attacks, and the Polish government arrested ten to fifteen thousand on suspicion of being loyal to Germany, marching them toward the east of the country.
Оқиға
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183 2008 0415 505, Бромберг, Лейхен убитлер Volksdeutscher. Германияның қанды жексенбі күнінің құрбандарымен бірге Вермахт сарбаздары мен журналистері суреттелген. Осы өлтірулерге этнос неміс партизандарының поляк гарнизонына қарсы жасаған бесінші колонна шабуылдары себеп болды. Бидгощтағы саботаж тобынан өзге, Абвер өз құжаттарында қалада құрылған жартылай әскери топтарды да тіркеген. Фрайбургтегі Bundesarchiv Militärarchiv-те сақталған неміс деректеріне сәйкес, олар жергілікті неміс Клейсс басшылығымен «Kampf Organisation» ұйымында 150 мүшеден тұрды және Познань қаласынан басқарылған, барлығы 2077 мүшесі бар үлкен әскери құралымның бір бөлігі болды. Бұл топқа қоса, Бидгощте Отто Майстер есімді неміс офицерінің басқаруындағы 10 адамнан тұратын жауынгерлік бөлім құрылды және Вроцлавтағы Абвердің жергілікті бөлімшесінен бұйрық алды. 2 және 3 қыркүйек аралығындағы түні поляк формасын киген неміс саботажшылары Бидгощтың екі ауданындағы тұрғындарды оятып, Польша жеңілгендіктен қашуға шақырды. Осының салдарынан көптеген азаматтар қорқып, қаладан қаша бастады. Хаостық қашқындардың қозғалысы поляк әскерінің жолдардағы қимылын бұзды және шектеді. 3 қыркүйек таңында поляк көршілерімен жақсы қарым-қатынаста болған бірнеше немістер оларға «қалада жаман оқиға болады» деп ескертіп, таңғы сағат 10-ға дейін жасырыну шартымен баспана ұсынды, бірақ болатын жағдай туралы толыққанды мәлімет бере алмайтындарын айтты. Бидгощтағы Азаматтық Қорғаныс жасағы «Нетце» тобының командирі, генерал Эккард фон Габленцтен олардың мүшелеріне халықаралық құқыққа сәйкес соғыс тұтқындары ретінде қаралатындығына кепілдік алғаннан кейін қаруларын тапсырды.
Неміс пропагандасы
1942 жылғы 6 қыркүйекте НСДАП-тың дереккөзінде Дитрих Эккарттың сөздері келтірілген: «Егер жарық қараңғылықпен қақтығысса, онда келісімге келу мүмкін емес, тек бір немесе екінші тарап жойылғанға дейін өмір мен өлім үшін күрес болады». Геббельстің үгіт-насихат министрлігі Германияда басып алуға қолдау табу үшін осы оқиғаларды кеңінен пайдаланды. Британдық тарихшы Иан Кершоу жазғандай: 1939 жылғы 4 қазанда Гитлердің құпия жарлығында 1939 жылғы 1 қыркүйектен 4 қазанға дейін немістер жасаған барлық қылмыстар қудаланбайтыны айтылған. Вермахттың соғыс қылмыстары бюросының 1939–1940 жылдардағы тергеуі оқиғалардың поляк әскерлері арасындағы үрей мен шатасу салдарынан болғанын мәлімдеді. Сонымен қатар, Збродня-во-Боришеведе Бидгощтен келген елу поляк әскери тұтқыны нацистік жедел соттарда «Қанды жексенбіге» қатысқандары үшін айыпталып, атылды. Неміс деректеріне сәйкес, поляк мергендері бірнеше күн бойы Бидгощтағы неміс әскерлеріне шабуыл жасады (поляк деректері мен куәгерлер бұл ақпаратты растамайды). Бидгощтың 20 000-нан астам азаматы (халықтың 14 пайызы) оккупация кезінде атылып немесе концлагерьде қайтыс болды. Бұл мәселе неміс мүрағаттарын зерттеу арқылы шешілді, ол Бидгощте нацистік Германияның барлау ұйымдары бақылауындағы бірнеше диверсиялық және саботаж тобы болғанын растады. Оқиғада қаза тапқан немістердің арасында тарихшылар Шчециннен келген Абвер агенті Отто Нифельдтті анықтады. Соғыстан кейінгі әріптестік сот процестерінде «Қанды жексенбі» оқиғасына қатысқандықтары үшін ешбір этникалық неміс айыпталған жоқ. Польшалықтар да қарсы шараларға барып, көптеген адамдарды өлтіріп, тұтқындарды жазалады. 2004 жылы тарихшы Томаш Чинцинский Ұлттық естелік институтының (IPN) басылымында «Қанды жексенбіге» қатысты соңғы зерттеулерді қорытындылап, көптеген тарихшылар үшінші рейхтен келген агенттер мен Бидгощтың кейбір неміс тұрғындары «қозғалыс» жасағанына келіседі деп мәлімдеді.
Hitler's secret decree of 4 October 1939 stated that all crimes committed by the Germans between 1 September 1939 and 4 October 1939 were not to be prosecuted. The Wehrmacht War Crimes Bureau investigation in 1939–1940 claimed that the events were a result of panic and confusion among the Polish troops. Additionally, in the Zbrodnia w Boryszewie fifty Polish prisoners of war from Bydgoszcz were accused by Nazi summary courts for taking part in "Bloody Sunday" and shot. According to a German version, Polish snipers attacked German troops in Bydgoszcz for several days (Polish sources and witnesses do not confirm this). More than 20,000 Polish citizens of Bydgoszcz (14% of the population) were either shot or died in concentration camps during the occupation. This debate has been resolved by investigation of German archives, which confirmed existence of several diversion and saboteur groups in Bydgoszcz overseen by intelligence organizations by Nazi Germany. Among the Germans killed in the fighting historians identified Otto Niefeldt who was an Abwehr agent from Szczecin. In the post war collaboration trials, no ethnic German was charged in relation to Bloody Sunday.). The Poles retaliated, killing many and executing prisoners afterwards. In 2004, historian Tomasz Chinciński in a publication of Institute of National Remembrance (IPN) summarized recent research related to Bloody Sunday, confirming that the majority of historians agree that an "insurrection" by agents who had arrived from the Third Reich as well as some German inhabitants of Bydgoszcz took place.