Кіріспе

Польшадағы қырғын 1939 жылы нацистік Германияның басып кіруі кезінде болды. Қанды жексенбі (Bromberger Blutsonntag; Krwawa niedziela) – 1939 жылдың 3 және 4 қыркүйегі аралығында Польшаға неміс әскерлерінің шабуылы кезінде, неміс азшылығы бар польшалық Бидгощ (Бромберг) қаласында болған зорлық-зомбылық оқиғаларының тізбегі. Неміс әскерінің шабуылының басында қала неміс әскерінің жолына тосқауыл болды. Бұл жағдай Бидгощ қаласында неміс тілді азшылық пен польшалық көпшілік арасындағы шиеленісті күрт арттырды. Баспасөздік нұсқауларда: «Бромбергте поляктардың немістерге жасаған қатыгездігі туралы жаңалықтарды көрсету қажет. «Қанды жексенбі» термині сөздікке тұрақты ұғым ретінде еніп, әлемдік деңгейде танылуы керек. Сондықтан бұл терминді үнемі қолдану қажет» делінген. Гитлердің басты мақсаты – неміс азшылықтары тұратын басқа елдердің территорияларын аннексиялау арқылы Ұлы Германия мемлекетін құру еді. 1939 жылдың наурызына дейін осы амбициялар, екі жақта да жасалған қатыгездіктер туралы айыптаулар, сенімсіздік және нацистік Германиядағы ұлтшылдық сезімнің күшеюі польша-неміс қарым-қатынастарын толыққанды түрде нашарлатты. Гитлердің польшалықтар тұратын Польша дәлізін талап етуі және поляктардың нацистік аннексияға қарсылығы этникалық шиеленісті одан әрі қыздырды. 1939 жылы Польшаға неміс басқыншылығы басталар алдында неміс газеттері мен Адольф Гитлер сияқты саясаткерлер Польша билігін Польшада тұратын немістерге қарсы зорлықпен этникалық тазалауды ұйымдастырды немесе оған көз жұмды деп айыптайтын ұлттық және халықаралық үгіт-насихат науқанын жүргізді. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде қарулы қақтығыс басталғаннан кейін Польшада тұратын немістер көптеген жерлерде шабуылға ұшырады, ал Польша үкіметі Германияға адал болуы мүмкін деген күдікпен оннан он бес мыңға дейін адамды тұтқындап, елдің шығыс жағына қарай айдап жіберді.

Оқиға

[[Файл:Bundesarchiv Bild 183 2008 0415 505, Бромберг, Лейхен убитлер Volksdeutscher. Германияның қанды жексенбі күнінің құрбандарымен бірге Вермахт сарбаздары мен журналистері суреттелген. Осы өлтірулерге этнос неміс партизандарының поляк гарнизонына қарсы жасаған бесінші колонна шабуылдары себеп болды. Бидгощтағы саботаж тобынан өзге, Абвер өз құжаттарында қалада құрылған жартылай әскери топтарды да тіркеген. Фрайбургтегі Bundesarchiv Militärarchiv-те сақталған неміс деректеріне сәйкес, олар жергілікті неміс Клейсс басшылығымен «Kampf Organisation» ұйымында 150 мүшеден тұрды және Познань қаласынан басқарылған, барлығы 2077 мүшесі бар үлкен әскери құралымның бір бөлігі болды. Бұл топқа қоса, Бидгощте Отто Майстер есімді неміс офицерінің басқаруындағы 10 адамнан тұратын жауынгерлік бөлім құрылды және Вроцлавтағы Абвердің жергілікті бөлімшесінен бұйрық алды. 2 және 3 қыркүйек аралығындағы түні поляк формасын киген неміс саботажшылары Бидгощтың екі ауданындағы тұрғындарды оятып, Польша жеңілгендіктен қашуға шақырды. Осының салдарынан көптеген азаматтар қорқып, қаладан қаша бастады. Хаостық қашқындардың қозғалысы поляк әскерінің жолдардағы қимылын бұзды және шектеді. 3 қыркүйек таңында поляк көршілерімен жақсы қарым-қатынаста болған бірнеше немістер оларға «қалада жаман оқиға болады» деп ескертіп, таңғы сағат 10-ға дейін жасырыну шартымен баспана ұсынды, бірақ болатын жағдай туралы толыққанды мәлімет бере алмайтындарын айтты. Бидгощтағы Азаматтық Қорғаныс жасағы «Нетце» тобының командирі, генерал Эккард фон Габленцтен олардың мүшелеріне халықаралық құқыққа сәйкес соғыс тұтқындары ретінде қаралатындығына кепілдік алғаннан кейін қаруларын тапсырды.

Неміс пропагандасы

1942 жылғы 6 қыркүйекте НСДАП-тың дереккөзінде Дитрих Эккарттың сөздері келтірілген: «Егер жарық қараңғылықпен қақтығысса, онда келісімге келу мүмкін емес, тек бір немесе екінші тарап жойылғанға дейін өмір мен өлім үшін күрес болады». Геббельстің үгіт-насихат министрлігі Германияда басып алуға қолдау табу үшін осы оқиғаларды кеңінен пайдаланды. Британдық тарихшы Иан Кершоу жазғандай: 1939 жылғы 4 қазанда Гитлердің құпия жарлығында 1939 жылғы 1 қыркүйектен 4 қазанға дейін немістер жасаған барлық қылмыстар қудаланбайтыны айтылған. Вермахттың соғыс қылмыстары бюросының 1939–1940 жылдардағы тергеуі оқиғалардың поляк әскерлері арасындағы үрей мен шатасу салдарынан болғанын мәлімдеді. Сонымен қатар, Збродня-во-Боришеведе Бидгощтен келген елу поляк әскери тұтқыны нацистік жедел соттарда «Қанды жексенбіге» қатысқандары үшін айыпталып, атылды. Неміс деректеріне сәйкес, поляк мергендері бірнеше күн бойы Бидгощтағы неміс әскерлеріне шабуыл жасады (поляк деректері мен куәгерлер бұл ақпаратты растамайды). Бидгощтың 20 000-нан астам азаматы (халықтың 14 пайызы) оккупация кезінде атылып немесе концлагерьде қайтыс болды. Бұл мәселе неміс мүрағаттарын зерттеу арқылы шешілді, ол Бидгощте нацистік Германияның барлау ұйымдары бақылауындағы бірнеше диверсиялық және саботаж тобы болғанын растады. Оқиғада қаза тапқан немістердің арасында тарихшылар Шчециннен келген Абвер агенті Отто Нифельдтті анықтады. Соғыстан кейінгі әріптестік сот процестерінде «Қанды жексенбі» оқиғасына қатысқандықтары үшін ешбір этникалық неміс айыпталған жоқ. Польшалықтар да қарсы шараларға барып, көптеген адамдарды өлтіріп, тұтқындарды жазалады. 2004 жылы тарихшы Томаш Чинцинский Ұлттық естелік институтының (IPN) басылымында «Қанды жексенбіге» қатысты соңғы зерттеулерді қорытындылап, көптеген тарихшылар үшінші рейхтен келген агенттер мен Бидгощтың кейбір неміс тұрғындары «қозғалыс» жасағанына келіседі деп мәлімдеді.