Кіріспе

Бабий Яр немесе Бабин Яр – Украинаның астанасы Киевтегі шатқал және Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германия күштерінің Кеңес Одағына қарсы жорығы кезінде жасалған жаппай қырғындардың орны. Ең алғашқы және жақсы құжатталған жаппай қырғын 1941 жылдың 29-30 қыркүйегінде болды, онда шамамен 33 771 еврей өлтірілді. Осы жердегі қырғындардың басқа құрбандары – совет әскері тұтқындары, коммунистер және ром халқы. Киевтегі барлық еврейлерді өлтіру туралы шешімді әскери губернатор генерал-майор Курт Эберхард, Оңтүстік армия тобының полиция командирі СС обергруппенфюрер Фридрих Джеклен және Einsatzgruppe C командирі Отто Раш қабылдады. Einsatzgruppe C-нің құрамдық бөлімі Sonderkommando 4a, СД және тәртіп полициясы батальондарымен бірге, Вермахттың қолдауымен Украинаның қосымша полициясы бұл бұйрықты орындады. Бұл жаппай қырғын нацистік режимнің Кеңес Одағына қарсы жорығы кезіндегі ең ірі жаппай өлтіру болып табылады және сол кезге дейін Холокост тарихындағы ең ірі жаппай қырғын деп аталды. Кейіннен 1941 жылдың қазан айында неміс және румын әскерлері жасаған 50 000-нан астам еврейдің Одессадағы жаппай қырғыны және 1943 жылдың қарашасында оккупацияланған Польшадағы 42 000–43 000 құрбандықпен өткен Aktion Erntefest осыдан кейін ғана одан көп құрбанды талап етті.

Тарихи негіздер

Баби Яр (Бабын Яр) шатқалы алғаш рет 1401 жылы тарихи жазбаларда Доминикан монастырының асханашысы болған "баба" (қарт әйел) оны сатуына байланысты айтылған. "Яр" сөзі түркі тілінен шыққан және "құла" немесе "шатқал" деген мағынаны білдіреді. Бірнеше ғасыр бойы бұл орын әр түрлі мақсаттарда қолданылды, оның ішінде әскери лагерьлер және кем дегенде екі зират, соның ішінде православиелік христиан зираты және еврей зираты. Еврей зираты 1937 жылы ресми түрде жабылды.

Тағы да қырғын

Кейінгі айларда тағы мыңдаған адамдар тұтқындалып, Баби-Ярға әкелініп, атып тасталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистердің қолынан барлық ұлт өкілдерінен 100 мыңнан астам Киев тұрғыны, көбінесе бейбіт азаматтар қаза тапқан деп есептеледі. Осы аймақта Сирец тұтқындық лагері де салынды, ол "Өлім матчында" ойнаған Киевтің "Динамо" футболшыларының қатыгездікпен және өлім жазасымен танымал болды. Баби-Ярдағы жаппай өлім жазалары нацистер Киевті эвакуациялағанға дейін жалғасты. 1942 жылдың 10 қаңтарында 100-ге жуық тұтқынға алынған совет теңізшілері бұрынғы құрбандардың денелерін эксгумациялауға және кремациялауға мәжбүр етілгеннен кейін сол жерде атып тасталды. Сонымен қатар, Баби-Яр бес цыган лагерінің тұрғындары үшін де өлім алаңына айналды. Иван Павлов атындағы психиатриялық аурухананың пациенттеріне газ беріліп, одан кейін шатқырға тасталды. Баби-Ярда мыңдаған басқа украиндықтар да қаза тапты. 1942 жылдың 21 ақпанында украин ақыны және қоғамдық қайраткер Олена Телиха және оның күйеуі, сондай-ақ белгілі бандурист Михайло Телиха сол жерде қаза тапты. 1941 жылы украиндық қоғамдық қайраткер жазушы Иван Рохач, оның қарындасы және оның қызметкерлері де қаза тапты. 1943 жылы Киевті совет әскері азат еткеннен кейін, совет шенеуніктері батыстың журналистерін жаппай қырғын болған жерге алып барып, аман қалғандармен сұхбаттасуға рұқсат берді. Журналистердің арасында "Нью-Йорк Таймс" газетінің Билл Лоуренс және CBS телеарнасының Билл Даунс болды. Даунс Newsweek журналына аман қалғандардың бірі Ефим Вилькистің айтқандарын баяндады:

Тірі қалғандар

Анатолий Кузнецовтың "Бабий Яр" романының ең көп сілтеме жасалатын бөлімдерінің бірі – Киевтік қуыршақ театрының актрисасы және құрбан болғандардың арасынан аман қалған Дина Проничеваның куәлігі. Ол, шатқақтың жиегіне дейін жүруге мәжбүр болған, киімдерін шешіп, содан кейін атып өлтіруге белгіленгендердің бірі еді. Оқ атудан бұрын секіріп, басқа денелердің үстіне құлап, өлік болғандай жатты. Нацистер жараланғандарды немесе дем алуға тырысқандарды атып жатқанда ол қозғалмай жатып қалды. SS жауынгерлері жаппай қабірді топырақпен көмгенімен, ол топырақтан шығып, қашып кетті. Қараңғы болғандықтан, ол әлі де тірі қалған, жараланған және қабірде жанқиярлық түрде дем алатын нацистердің шамдарынан сақтануға тиіс болды. Ол осы қырғыннан аман қалған санаулы адамдардың бірі болды және кейіннен Кузнецовқа оқиғасын айтып берді. Кем дегенде 29 адам аман қалғаны белгілі. 2006 жылы "Яд Вашем" және басқа да еврей ұйымдары Бабий Яр құрбандарын анықтап, есімдерін тіркеу жобасын бастады. Бірақ, қазірге дейін олардың тек 10% ғана анықталды. "Яд Вашем" Бабий Ярда өлтірілген шамамен 3000 еврейдің, сондай-ақ Холокост кезінде Киевтен қаза тапқан 7000-ге жуық еврейдің есімдерін тіркеді.

Қылмыстарды жасыру

1944 жылы Кеңес әскерінің шабуылына дейін нацистер Киевтен шегінетін болғанда, Вильгельм Коппе оларға Шығыста жасаған қылмыстарын жасыруға бұйрық берді. Баби-Ярдағы жаппай қырғынды екі жыл бұрын басқарған Пол Блобель, оның іздерін жою мақсатында 1005-ші арнайы операцияны (Sonderaktion 1005) қадағалады. Бұл операция барлық жойқын лагерьлерде одан бұрын жүргізілген. Денелерді қабірлерден шығарып, өртеп, күлін айналасындағы егістік жерлерге септі. Сирец концлагерінен бірнеше жүз әскери тұтқынды еврейлердің қабір тастарынан өрт шоғын жасауға және денелерді кремациялау үшін қазуға мәжбүр етті.

Сынақтар

Соғыстан кейін, жаппай қырғынды жоспарлап, бақылаған бірнеше СС командирлері тұтқындалып, сотқа тартылды. Жаппай қырғынға жауапты СС бөлімшесінің бас қолбасшысы Пол Блобель Нюрнбергтегі келесі сот процесінде, Einsatzgruppen ісі бойынша өлім жазасына кесілді. Ол 1951 жылғы 7 маусымда Ландсберг түрмесінде асылды. Отто Раш та Einsatzgruppen ісі бойынша айыпталды, бірақ денсаулығына байланысты ісі тоқтатылды және ол 1948 жылы түрмеде қайтыс болды. Фридрих Джеклен Ригадағы сотта кеңес әскери трибуналымен соғыс қылмыстары үшін айыпталды, өлім жазасына кесілді және 1946 жылғы 3 ақпанда асылды. Курт Эберхардты АҚШ билігі тұтқындады, бірақ ол 1947 жылы қамауда өзіне-өзі қол жұмсады. 1946 жылдың қаңтарында неміс полициясының 15 бұрынғы қызметкері (оның ішінде Пол Шеер) жаппай қырғынға және басқа да қатыгездіктерге қатысқандары үшін Киевте сотталды. Олардың он екісі өлім жазасына кесілді (Фриц Беккенхоф, Карл Буркхардт, Георг Хайниш, Вильгельм Хеллерфорт, Ханс Исенман, Эмиль Йодшат, Эмиль Кнолл, Вилли Мейер, Пол фон Шеер, Эккарт Ханс фон Цхаммер унд Остен, Георг Трукенброд және Оскар Валлизер). Қалған үшеуі түрмеге қамалды. Өлім жазасына кесілгендер 1946 жылғы 29 қаңтарда Киев қаласының алаңында асылды. Эрих Кох, сол кезде Украинаның рейхкомиссары болған, Польшадағы қатыгездіктері үшін Польша сотында сотталды және өлім жазасына кесілді. Алайда, ол Украинадағы қылмыстары үшін сотталған жоқ. Оның өлім жазасы өмір бойына түрмеге жабылуға ауыстырылды және ол 1986 жылы түрмеде қайтыс болды. 1971 жылы Регенсбургте тағы үш бұрынғы неміс полиция қызметкері сотталды. Көптеген қылмыскерлер жаппай қырғындағы рөлдері үшін ешқашан сотқа тартылмады.

Есте сақтау

Соғыстан кейін еврейлер мен ромаларды еске алуға жасалған тыраштандырды, себебі Кеңес Одағы Кеңес Одағының барлық ұлттарының құрметіне арналған діни емес естелік шараларға басымдық берді, сондықтан ескерткіштер (Баби Яр сияқты) көбінесе «фашизмнің бейбіт құрбандарына» сілтеме жасады. Ескерткіштерге тікелей тыйым салынбады, бірақ Кеңес Одағының келесі басшылары осы орында өлтірілгендердің кең географиялық шығу тегін көрсетуді жөн көрді. Осының салдарынан еврей және рома халықтары Кеңес Одағы тарағанға дейін Баби Яр орнында ерекше естелікпен қамтылмады. Шындығында, Евгений Евтушенконың 1961 жылғы «Баби Яр» атты өлеңі «Над Бабим Яром памятников нет» («Баби Ярдың үстінде ескерткіштер жоқ») деген сөздермен басталады; бұл Шостаковичтің 13-ші симфониясының да алғашқы жолы. Кеңес Одағы тарағаннан кейін, осы орында және басқа жерлерде бірнеше ескерткіштер орнатылды. Оқиғалар әдебиеттің де бір бөлігіне айналды. Баби Яр Киевте бүгінгі Куреньевка, Лукьяновка және Сырец аудандарының қиылысында, Кириловская, Мельников және Олена Телига көшелері мен Кириллік монастыры арасында орналасқан. «Қызғылт революциядан» кейін Украина Президенті Виктор Ющенко 2006 жылы 65 жылдығына арналған ірі естелік шарасын өткізді, оған Израиль Президенті Моше Катсав, Черногория Президенті Филип Вуянович, Хорватия Президенті Стьепан Месич және Тель-Авивтің бас раввині раввин Исраэль Мейр Лау қатысты. Раввин Лау егер әлем Баби Яр қырғынына лайықты жауап бергенде, Холокост болмаған болар еді деп мәлімдеді. Бұл бейжайлық Гитлерге батылдық сыйлағанын айта отырып, Лау былай деп болжады:

Бәлкім, осы Баби Яр Гитлер үшін де бір сынақ болды. Егер 1941 жылдың 29-30 қыркүйегінде Баби Яр оқиғасы болғанда және әлем оған қатысты күшті, айқын, ерекше реакция көрсетпесе, бұл оған жақсы сынақ болар еді. Содан кейін бірнеше аптадан соң, 1942 жылдың қаңтарында Берлиннің жанындағы Ванзееде еврей мәселесін түпкілікті шешу туралы шешім қабылдауға арналған конференция өткізілуі мүмкін еді. Егер 1941 жылдың қыркүйегінде Украинадағы оқиғалар маңызды және әсерлі болғанда, Ванзее конференциясы басқаша аяқталар ма еді? 2006 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннанның өкілі, тұрақты үйлестіруші Фрэнсис Мартин О'Доннел оның атынан үндеу жасады және аза тұрушылардың «Шалом» дұғасын оқыды.

Шөгінді

1961 жылдың көктемінде Баби Яр үлкен су тасқынына ұшырады. Шақырықтағы топырақ бөгеті, жергілікті кірпіш заводтарынан соңғы он жыл бойы жеткілікті дренажсыз сорылған сазды массаны сақтау үшін пайдаланылған. Күшті жаңбырдан бөгет құлап, Күренівка ауданының төменгі жағын және басқа да аймақтарды қамтитын су тасқыны туды. Қаза болғандардың саны 1500-2000 адамға жетеді деп есептеледі.