Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі
Species of plant
Стрептозолен – гүлді өсімдіктер тұқымдасының монотиптік туысы. Ол Browallia туысына жақын, бастапқыда оның құрамына енген. Бір ғана түрі бар – Streptosolen jamesonii, мармелад бұтасы немесе от бұтасы. Бұл мәңгі жасыл бұта, гүлдерінің жиектерінен гүл шоғырлары өседі, олар дамыған сайын сарыдан қызылға біртіндеп өзгереді, нәтижесінде колумбиялық, венесуэлалық, эквадорлық және перулік ашық орманды жерлерде қызғылт-сары мармеладқа ұқсайтын көрініс пайда болады. Өзінің туған жері Эквадорда бұл өсімдіктің испан тіліндегі жалпы атаулары – flor de quinde (= ‘қошқар гүлі’), flor del sol (= ‘күн гүлі’) және jaboncillo (= ‘кішкентай сабын (өсімдік)’). [Ескерту: Оңтүстік Америка испан тіліндегі quinde (қошқар) сөзі кечуа тіліндегі quindi сөзінен шыққан, мағынасы бірдей. Бұл сөз испан тіліне енді, себебі Жаңа әлемде ғана кездесетін құстар тұқымдасы үшін бұрыннан испан тілінде сөз болмаған.] Streptosolen jamesonii гүлдерінің қызыл түсі (толық жетілгенде) құстармен тозаңданатын гүлдерге тән, сондай-ақ олардың күшті хош иісі болмайды және көп мөлшерде нектар бөліп шығармайды. Chlorostilbon poortmani – қысқа құйрықты жасыл қошқар, Streptosolen jamesonii гүлдеріне жиі келіп, олардың нектарын ішу үшін тозаңдайды. Хунзикер (2001) Эквадордағы өсімдіктің тағы бір кең таралған атауларын атап көрсетті: nacha, agua de oro (= ‘алтын су’) және guizcho de bosque. Бұтаға кейде қолданылатын тағы екі ағылшын тіліндегі атаулар: Orange Browallia және Yellow Heliotrope shrub.
Streptosolen is a monotypic genus of flowering plants in the family Solanaceae. It is closely related to the genus Browallia, within which it was originally placed. The single species, Streptosolen jamesonii, the marmalade bush or fire bush, is an evergreen shrub bearing loose clusters of flowers which change gradually from yellow to red as they develop, resulting in an overall appearance resembling orange marmalade (whence the name), found in open woodlands in Colombia, Venezuela, Ecuador, and Peru. In its native Ecuador, the plant has the Spanish common names flor de quinde (= 'hummingbird flower'), flor del sol (= 'flower of the sun') and jaboncillo (= 'little soap (plant)'). [Note: the South American Spanish word quinde (hummingbird) is derived from the Quechua word quindi, having the same meaning. The word passed into Spanish because there was no pre existing Spanish word for a family of birds found only in the New World.] The red colouration (at maturity) of the flowers of Streptosolen jamesonii is typical of that of bird pollinated flowers, as also is their lack of a strong scent and secretion of a great deal of nectar. The iridescent green hummingbird species Chlorostilbon poortmani, the short tailed emerald, is a frequent visitor to the flowers of Streptosolen jamesonii, pollinating them as it hovers to sip their nectar. Hunziker (2001) gives the further common names for the plant in Ecuador nacha, agua de oro (= 'water of gold'), and guizcho de bosque. Two other English vernacular names sometimes applied to the shrub are Orange Browallia and Yellow Heliotrope shrub
Өсімдік Гавайидегі белгілі бір аймақтарда табиғи түрде өсе бастады.
The plant has become naturalized in certain localities in Hawaii.
Сипаттама
Жұтасқан, мәңгі жасыл, бұта, қалың, қысқа түкпен жабылған, биіктігі 1,5–2 м, тығыз бұтақталған, көптеген безді трихомалары бар. Сабақтары көбінесе биік және жіңішке. Жапырақтары жұмыртқа тәріздіден эллипстікке дейін, сағақты, жартылай былғарылы, жасылдан қою жасылға дейін, ұсақ қыртыстармен өрнектелген, жапырақшаның төменгі бетінде айқын жүйкелер, ал үстіңгі бетінде саңылаулар жоқ. Гүлдері жартылай шатырша тәрізді сыпыртқыларда орналасқан; гүлсағасы 5–16 мм; қапшық түтікшелі, зигоморфты, жүйкелермен торланған, 8–10 мм ұзындықта, 4–5 тісті, тістері тең емес және түтікшеден қысқа; гүлшошасы құбыр тәрізді, зигоморфты, 20–30 мм ұзындықта, алтын сары, піскенде алтын-қызыл түске айналады, түтікшесі жіңішке, спираль тәрізді бұрылып, кеңеймейді, гүлдің төменгі жағы тар, 18 мм-ге дейін, сәл көлбеу, 5 бөлікті, бөліктері кең және өте қысқа, үшкір немесе ойық; төрт аталық (алдыңғысы жоқ) түкті жіпшелермен, жоғарғы бүйір жұбы қысқа жіпшелермен (шамамен 3 мм ұзындықта) және гүлшошаның жоғарғы екі бөлігінде немесе үштен бірінде кішірек тораптармен, ал төменгі артқы жұбы ұзын жіпшелермен (шамамен 12 мм ұзындықта), гүлшошаның төменгі ширегіне жақын бекітілген, және ірірек тораптармен (2,5 x 1,8 мм); тозаңдықтары жалпақ сфера тәрізді, орташа өлшемді; нектар безі сақиналы, қалың. Тұқымдық қапшықтары шар тәрізді, жұмыртқа тәрізді, шамамен 5 мм ұзындықта, 60–80 тұқымды. Тұқымдары 0,6–0,9 мм ұзындықта, куб тәрізді созылған, қабығы торлы. Лондон Табиғат тарихы мұражайының ботаниктері гүлшошаны «негізінен кері» деп сипаттады (гүлшоша түтігінің бұрылуына байланысты, ол осы туысқа атын береді).
Straggling, evergreen, shrub, clothed in rough, short hairs, 1.5–2 m in height, densely branched, bearing abundant glandular trichomes. Stems generally tall and slender. Leaves ovate to elliptic, petiolate, subcoriaceous, green to dark green, with a pattern of fine wrinkles, lower surfaces of blades with prominent nerves, the upper surface lacking stomata. Flowers borne in subcorymbose cymes; pedicels 5–16 mm long; calyx tubular, zygomorphic, netted with nerves, 8–10 mm long, 4–5 toothed, teeth unequal and shorter than tube; corolla funnel shaped, zygomorphic, 20–30 mm long, golden yellow, maturing to golden reddish, tube slender, spirally contorted, not ventricose, limb rather narrow, up to 18 mm, somewhat slanted, 5 lobed, lobes broad and very short, apiculate or emarginate; the four stamens (the anterior one missing) with piliferous filaments, the upper lateral pair with short filaments (circa 3 mm long) and smaller anthers attached at the upper two thirds or three quarters of the corolla, the lower posterior pair with long filaments (circa 12 mm long), attached near the basal quarter of the corolla, and with bigger anthers (2.5 x 1.8 mm); pollen grains oblate sphaeroidal, medium sized; nectary annular, thick. Seed capsules globose, ovate, circa 5mm long, bearing 60–80 seeds. Seeds 0.6–0.9–mm long, cuboidal elongated, testa reticulate. The corolla has been described as 'essentially upside down' (due to the twisted nature of the corolla tube that gives the genus its name) by botanists from the Natural History Museum, London.
Гүлдің түсі мен нектардың бүршікшеленуіне әсері
Стрептосолен-жемезони бірнеше апта бойы мол гүлдеп, көп мөлшерде нектар шығарады. Нектар бөлінуі гүл ашылған кезде басталып, шамамен үш күнге созылады. Тозаңдықтардың жарылуы нектар бөлінуінің басталуымен бірдей уақытта болады. Гүл жетілген сайын оның түсі сарыдан қызғылт сарыға, содан кейін қызыл түске өзгереді. Гүлдің жасын оның түсі мен гүл қалыбының диаметрі бойынша шамалап анықтауға болады. Нектар гүл қалыбының түтігінде жиналады. Р. В. Шуль.
Streptosolen jamesonii flowers profusely over a period of several weeks and produces nectar in abundance. Nectar secretion commences around the time the flower opens and continues for about three days. Anther dehiscence coincides with the beginning of [ nectar ] secretion. As the flower matures, its colour changes from yellow through orange to scarlet. The age of the flower can be estimated quite accurately from the colour and diameter of the flower [ corolla ] Nectar accumulates in the corolla tube. R. W. Shuel
Таксономия
Стрептосолен туысының атауы грекше στρεπτός (streptos) 'бұрылған' және σολεν (solen) 'түтік' сөздерінен құралған, гүлдің тостағаншасының сәл бұрылған құрылысынан туындаған, демек "бұрылған түтікше гүл". Jamesonii деген атау шотландтық эквадорлық ботаник Уильям Джеймсонды еске түсіреді, ол Квитодағы Эквадордың Орталық университетінде химия және ботаника профессоры болған, сондай-ақ Эквадор флорасын жинақтаудың алғашқы құрастырушысы (өкінішке орай, оның қазасынан кейін аяқталмаған). Streptosolen jamesonii есімді екі атаулы түрді ағылшын ботанигі Джон Майерс 1850 жылы "Journal of Natural History" журналында жариялаған (1841 жылдан 1967 жылға дейін "Annals and Magazine of Natural History" деп аталған).
The genus name Streptosolen is a compound of the Greek στρεπτός (streptos) 'twisted' and σολεν (solen) 'tube' from the somewhat twisted structure of the corolla of the flower hence "twisted tube(d flower)". The specific name jamesonii commemorates Scottish Ecuadorian botanist William Jameson, Professor of Chemistry and Botany at the Universidad Central del Ecuador, Quito, compiler of a pioneering (but, sadly, unfinished due to his demise) Flora of Ecuador. The binomial Streptosolen jamesonii was published by English botanist John Miers in the Journal of Natural History (entitled the Annals and Magazine of Natural History from 1841 until 1967) in the year 1850.
Бағбандық қасиеттері
Ұлыбританияда бұл өсімдік Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшадағы еңбегі» сыйлығын алды. Ең төменгі температурасы 7 °C (45 °F) болатындықтан, мұздауға ұшырайтын аймақтарда осы өсімдікті қыстау үшін үйге қою қажет. Осы өте қызықты өсімдікті табу мүмкіндігі үшін біз оны жақында енгізген Veitch және Son мырзаларына міндеттіміз, және олардың балабақшасында 1848 жылдың маусым айында оның гүлдеуі көп болды. Бұл Перудің солтүстігінен шыққан өсімдік, оны олардың жинаушысы Уильям Лобб мырза 6000 фут биіктікте, Молитре маңындағы ормандарда, Гуаякиль шығанағынан ішкі жаққа қарай орналасқан Куэнка провинциясында тапқан; ол оны екі немесе үш фут биіктіктегі бұталы өсімдік деп сипаттады. Сэр Джозеф Пакстонның «Paxton's Magazine of Botany» журналының 16-томында ол Лоббтың S. jamesonii-ді қай жерден жинағанына қатысты шатасуды көрсеткен, әсіресе қай елде болғанына қатысты, ол Эквадор емес, Перу болған – бұл фактіні а) Гуаякиль шығанағына жақындығы, b) Куэнкаға сілтеме жасауы (Эквадорда Куэнка қаласы және кантоны бар, бірақ Перуде жоқ) және в) Оңтүстік Америкада Молитр деген жер атының болмауы, бірақ Пакстон ұсынған басқа дәлелдерге сәйкес Оңтүстік Эквадор аймағында Салитр деген кантон бар екендігі растайды.
In the UK this plant has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit. With a minimum temperature of 7 °C (45 °F), this plant must be overwintered indoors in frost prone areas. For the opportunity of figuring this very interesting plant we are indebted to Messrs. Veitch and Son, by whom it was lately introduced, and in whose nursery it was blooming profusely in June, 1848. It is a native of the north of Peru, and was found by their collector, Mr. William Lobb, growing at an elevation of 6,000 feet, in woods near Molitre, in the province of Cuenca, which lies inland from the gulf of Guayaquil; he describes it as a shrubby plant two or three feet in height. thus Sir Joseph Paxton in volume 16 of Paxton's Magazine of Botany in which he demonstrates a measure of confusion regarding the locality in which Lobb collected S. jamesonii not least as to the country involved, which was Ecuador, not Peru a fact which may be established from a) the proximity to the Gulf of Guayaquil b) the reference to Cuenca (there is both a city and a canton of Cuenca in Ecuador, but not in Peru) and c) that there is no place name Molitre in South America, but there is a canton named Salitre in the region of southern Ecuador suggested by the other evidence presented by Paxton.
Қажетті мал азығы
Streptosolen jamesonii (жалпы атауы Guizcho del bosque) "Жайлаудың жағдайы нашар болған кезде малға шұғыл қорек ретінде қолданылуы мүмкін". [Ескертпе: автор эквадорлық испан тіліндегі "guizcho" сөзінің аудармасын бермейді, бұл сөз басқа да жабайы өсімдіктің халықтық атының бір бөлігі болып табылады: Guizcho alto, яғни "Биік guizcho". Camp et al. (1987) бұл атауды бұрын Malvastrum scoparium, ал қазір Malvastrum tomentosum (Malvaceae тұқымдасы) деп белгіленген түрге қатысты айтады. Ал Guizcho del bosque атауы "орман guizchoсы" дегенді білдіреді].
Streptosolen jamesonii (common name Guizcho del bosque) 'Can be used as an emergency food for cattle when the pasture is bad'. [Note : the author does not give a translation of Ecuadorian Spanish word guizcho, which also forms an element in the vernacular name of another wild plant : Guizcho alto i. e. 'Tall guizcho', which is listed by Camp et al. (1987) as the name of the species known formerly as Malvastrum scoparium, but now as Malvastrum tomentosum (family Malvaceae). The name Guizcho del bosque, by contrast, means 'Guizcho of the forest'].
Эквадордағы халықтық дәрілік қолданысы
Бұл өсімдік – эквадорлық халық медицинасында физикалық және рухани денсаулықты жақсартуға қолданылатын «Хорчата» тонигін дайындауда пайдаланылатын 33 түрлі өсімдік тұқымдасына жататын 71 түрлі дәрілік өсімдік түрінің бірі ғана. «Хорчата» сөзі латынша «hordeum» (= арпа) сөзінен шыққан және Испания мен Латын Америкасында тұтынылатын алуан түрлі сусындарды білдіреді, олардың ең танымалсы – «horchata de chufas» (тайғыр жаңғағы «сүті»). Эквадордың дәрілік «Хорчата» түрі еліміздің оңтүстігінде, әсіресе Лоха провинциясында кең таралған. Риос және авторлар (2017) Streptosolen jamesonii-ді қабынуға қарсы қасиеттеріне байланысты тоникті сусынды дайындау үшін қолданылатын шөптердің қатарына енгізеді. [Ескертпе: Де Фео (2003) қателік жіберіп, «S. jamesonii»-ді «Solanum» тақырыбында тізімдеген. Solanum jamesonii деген биномдық атау бар болғанымен, Де Феоның Streptosolen туысын мегзегені анық, себебі Де Фео S. jamesonii атауын авторларын «(Benth.) Miers» (Streptosolen стилінде) деп көрсеткен, ал «Bitter» емес (Solanum jamesonii Bitter биномдық атауы Solanum oblongifolium Dunal-дың синонимі).]
The plant is but one of as many as 71 different medicinal plant species, from 33 different plant families, used in the preparation of Ecuadorian Horchata, a tonic drunk to improve physical and spiritual well being in Ecuadorian folk medicine. The word horchata derives from the Latin hordeum (= barley) and refers to a very varied array of soft drinks consumed in Spain and Latin America, perhaps the best known being horchata de chufas (tiger nut 'milk'). The very different, medicinal, Ecuadorian form of horchata is most popular in the south of the country and more especially in the province of Loja. Rios et al. (2017) list Streptosolen jamesonii as being included among the herbs used to prepare the tonic drink because of its alleged anti inflammatory properties. [Note : by an oversight, De Feo (2003) lists an 'S. jamesonii' under the heading Solanum. While there IS a binomial Solanum jamesonii, it is likely that the genus De Feo intends is Streptosolen rather than Solanum, as the authors of the name S. jamesonii are given by De Feo as "(Benth.) Miers" (à la Streptosolen) and not "Bitter" (the binomial Solanum jamesonii Bitter is a synonym of Solanum oblongifolium Dunal.)]
Химия
Streptosolen jamesonii құрамында, сондай-ақ түрлі Nicotiana түрлерінде және Salpiglossis sinuata-да кездесетін алкалоидтар бар екені анықталды: норникотин (басты алкалоид), никотин және анабазин. Норникотиннің әсері бастапқыда басушы, ал кейіннен күш беруші болып келеді. Бұған қоса, ол асқазан-ішек жолына жалпы парасимпатиялық әсер ету арқылы ішек қозғалысын күшейтеді, бұл паразиттік құрттарға уытты әсерімен бірге Streptosolen-нің құртты қуышқа қарсы қолданылуын түсіндіруге болады. Эквадорлық малшылар өз малдарының өзін-өзі емдеуі мүмкін екенін байқаған. Анабазин алкалоиді, никотинге өте жақын құрылымдық туыс, алғаш рет оқшауланған өсімдіктің атымен аталады: Орталық Азиядағы уытты Анабасис афилла өсімдігі. Соңғы кезде анабазинмен байланысты алкалоидтар Aphaenogaster туысына жататын құмырсқаның және теңіз нематода құртының уынан да оқшауланды. Анабазин сульфаты 1970 жылдарға дейін бұрынғы Кеңес Одағында кеңінен қолданылатын ботаникалық инсектицид болды. Streptosolen jamesonii-нің уыттылығы туралы қолжетімді мәліметтер көбінесе дұрыс емес, себебі уланудың нақты құжатталған жағдайларынан гөрі, көптеген уытты түрлерімен танымал өсімдік отбасының құрамына кіруіне байланысты.
Streptosolen jamesonii has been found to contain alkaloids which are also present in various Nicotiana species and also in Salpiglossis sinuata: nornicotine (principal alkaloid), nicotine and anabasine. Nornicotine has been found to have effects that are initially depressant and subsequently stimulant. It also increases intestinal motility through overall parasympathetic stimulation of the GI tract, which, in combination with its toxicity to parasitic worms, could account for the use of Streptosolen as an anthelmintic. Furthermore, the observation by Ecuadorian cattle herders of their cattle's possible self medication The alkaloid anabasine, a close structural relative of nicotine, is named for the plant from which it was first isolated: the toxic Central Asian plant Anabasis aphylla. Recently, anabasine related alkaloids have also been isolated from the venom of an ant belonging to the genus Aphaenogaster and a marine nematode worm. Anabasine sulphate was a widely used botanical insecticide in the former Soviet Union until the 1970s. Available accounts of the toxicity of Streptosolen jamesonii tend to be somewhat vague, hingeing upon its membership of a plant family noted for its many toxic species, rather than upon any well documented cases of poisoning.