Густавс Целминьш: Латыш саяхатшысы және ұлтшыл қозғалысының көшбасшысы

Кіріспе

Гюстав Селминьш (1 сәуір 1899 – 10 сәуір 1968) – латыш саясаткері, ультраұлтшыл, немісқарсы, славянқарсы және антисемиттік «Пэрконкруст» саяси партиясын құрған адам.

Өмірбаян

Рига қор биржасының коммерциялық мектебінде білім алып, Мәскеуде бітірген. 1917 жылы Рига политехникалық институтында оқыды, ол Мәскеуге эвакуацияланған еді. Қазан революциясынан кейін Латвияға оралды. 1918 жылы Цельминш жаңа құрылған Латвия армиясына қабылданып, келесі жылы лейтенант шеніне көтерілді, содан кейін Польшада Латвияның әскери атташесі болып тағайындалды. 1921 жылы Лачплесис орденімен марапатталды. 1924 жылы армиядан зейнеткерлікке шығып, 1925-1927 жылдары Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеді. Цельминш Сыртқы істер министрінің хатшысы болды, кейін Қаржы министрлігінде қызмет етті. 1932 жылғы 24 қаңтарда латвиялық ұлтшыл топ "Угунскруст" (ұйым) құрылды, және Густав Цельминш оның басшысы болып сайланды. "Угунскруст" тыйым салынғаннан кейін, ол ультраұлттық "Pērkonkrusts" ұйымын құрды. Екі ұйымның да ортақ мақсаты – Латвиядағы қоғам, саясат және экономиканы түбірімен өзгерту үшін ұлттық революцияны қолдау болды. 1934 жылғы Латвиядағы төңкерістен кейін Цельминш тұтқындалып, үш жылға бас бостандығынан айырылды. 1937 жылы Латвиядан жер аударылды. Цельминш Италияға, содан кейін Швейцарияға көшті. Цюрихте тұтқындалып, Швейцариядан қуылды. Кейін Румынияда тұрып, "Темір гвардиямен" байланыс жасады, сосын Финляндияға қоныс аударды. 1938 жылы "Pērkonkrusts" ұйымының "шетелдік байланыс кеңсесіне" жетекші болып тағайындалды. Кеңес Одағы Финляндияға шабуыл жасағаннан кейін, Цельминш фин армиясына ерікті болып жазылды. Соғыс аяқталған соң, ол нацистік Германияға көшті. 1941 жылғы шілдеде, "Барбаросса" операциясынан кейін, нацистік шенеуніктермен бірге Цельминш Латвияға оралды және қысқа мерзімге "Pērkonkrusts" ұйымын қайта басқарды. Бір айдан кейін неміс оккупациялық билігі "Pērkonkrusts" ұйымын тыйым салғаннан кейін, Цельминш немістермен сырттай ынтымақтастығын жалғастырды, үлкен латыш әскери құралымдары құрылатынына үміттенді. 1942 жылдың ақпанынан бастап ол латыш еріктілерін ұйымдастыру комитетінің төрағасы болды, оның басты міндеті – латыш ер адамдарын латыш полиция батальондарына тарту болды, олар неміс тілінде "Schutzmannschaften" немесе қысқаша "Schuma" деп аталды. Осы батальондардың кейбіреулері майдан жекпе-жектерінен басқа, Латвия мен Беларусьте партизанға қарсы операцияларға қатысты, соның ішінде ауылдық еврейлер мен басқа да бейбіт тұрғындарды жаппай қырды. Бұл жағдай Цельминштің күткенінен мүлдем өзгеше болды, сондықтан ол жұмылдыру жұмыстарын саботаж жасауға кірісті. Осы себепті ол кейіннен оккупациялық әкімшіліктегі қарапайым кеңсе қызметкеріне ауыстырылды. Латвиядағы оккупациялық СД аппаратында жұмыс істейтін "Pērkonkrusts" мүшелері Цельминшке ақпарат беріп тұрды, оның бір бөлігін ол өзінің жер астындағы, немісқа қарсы басылымы "Brīvā Latvija"-ға енгізді. Нәтижесінде 1944 жылы Гестапо Цельминшті және оның серіктерін тұтқындап, Флоссенбург концлагеріне қамады. 1945 жылғы сәуірдің соңында ол басқа көрнекті концлагерь тұтқындарымен бірге Тирольге көшірілді, онда СС тұтқындарды тастап кетті. 1945 жылғы 5 мамырда Бесінші американ армиясы оны босатып алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Италияда тұрып, "Brīvā Latvija" газетін шығарды. 1947 жылы "Еуропаның жол торабында" атты автобиографиялық кітабы жарық көрді. 1949 жылы АҚШ-қа эмиграциялады. 1950-1952 жылдары Нью-Йорк штатындағы Сиракуз университетінің Қарулы күштер мектебінде оқытушы болып жұмыс істеді, ал 1951 жылдан бастап АҚШ Әуе күштері үшін шет тілдер бағдарламасын басқарды және КСРО мен коммунизм туралы телелекциялар оқыды. 1954-1956 жылдары Мексикада фабрикада жұмыс істеді. 1956-1958 жылдары Сан-Антониодағы Тринити университетінде кітапханашы болып қызмет етті. 1959 жылы Сан-Антониодағы (Техас штаты) Сент-Мэри университетінде орыс тануының профессоры болды. 1968 жылғы 10 сәуірде Техастың Сан-Антонио қаласында қайтыс болды.

He was educated at the commerce school of the Riga Stock Exchange, and graduated in Moscow. In 1917, he began studies at the Riga Polytechnical Institute which had been evacuated to Moscow. After the October Revolution, he returned to Latvia. In 1918, Celmiņš enlisted into the newly created Latvian Army, and was promoted to lieutenant the following year, and was then appointed Latvian military attaché in Poland. In 1921, he was awarded the Order of Lāčplēsis. Retired from army in 1924, he worked in the Ministry of Foreign Affairs from 1925 to 1927. Celmiņš became the secretary of Minister of Foreign Affairs, and subsequently worked in the Finance Ministry. On 24 January 1932, the Latvian nationalist group Ugunskrusts (organization) [lv] was founded, and Gustavs Celmiņš was elected as its leader. After Ugunskrusts was banned, he founded the ultranationalistic organization Pērkonkrusts. Common for both organisations was that they advocated a national revolution for a radical re organisation of society, politics, and the economy in Latvia. Following the 1934 Latvian coup d'état, Celmiņš was arrested and imprisoned for three years. He was exiled from Latvia in 1937. Celmiņš moved to Italy, then Switzerland. While in Zürich, he was arrested and then banished from Switzerland. He later lived in Romania, where he had contacts with the Iron Guard, and then moved to Finland. In 1938, he became the leader of Pērkonkrusts''' "foreign contacts office". After the Soviet Union invaded Finland, Celmiņš enrolled as a volunteer on the Finnish side. When the conflict ended, he moved to Nazi Germany. In July 1941, after Operation Barbarossa, together with Nazi officials, Celmiņš returned to Latvia and briefly regained leadership of Pērkonkrusts. After the German occupation authorities banned Pērkonkrusts a month later, Celmiņš continued his outward collaboration with the Germans in the hopes that sizable Latvian military formations would be created. From February 1942, he headed the Committee for Organising Latvian Volunteers , the main function of which was the recruitment of Latvian men for the Latvian Auxiliary Police Battalions, known in German as Schutzmannschaften or simply Schuma. Aside from front line combat duties, some of these battalions were also deployed in anti partisan operations Latvia and Belarus that included the massacres of rural Jews and other civilians. This situation was not what Celmiņš had hoped for, and so he began to sabotage the recruitment efforts. Because of this, he was later transferred to a job as a minor clerk within the occupation administration. Pērkonkrusts members working within the SD apparatus in occupied Latvia would feed Celmiņš information, some of which he would include in his underground, anti German publication Brīvā Latvija. This eventually led to Celmiņš and his associates being arrested by the Gestapo in 1944, with Celmiņš ending up imprisoned in Flossenbürg concentration camp. In late April 1945, he was, together with other prominent concentration camp inmates, transferred to Tyrol where the SS left the prisoners behind. He was liberated by the Fifth U. S. Army on 5 May 1945. After World War II, he lived in Italy, where he published the newspaper Brīvā Latvija. In 1947, he published the autobiographic book Eiropas krustceļos'' ("At the Crossroads of Europe"). In 1949, he emigrated to the United States. From 1950 to 1952 he was an instructor at Syracuse University's Armed Forces school in New York state, and beginning in 1951 he was also the director of the Foreign Language program for the US Air Force, and a television lecturer about the USSR and communism. From 1954 to 1956 he worked as a manufacturer in Mexico. Between 1956 and 1958 he was a librarian at Trinity University in San Antonio, Texas. In 1959 he became a professor of Russian studies at St. Mary's University in San Antonio, Texas. He died on April 10, 1968, in San Antonio, Texas.