Солтүстік Еуропадағы Латвия Республикасы

Латвия – Балтық аймағындағы Солтүстік Еуропа мемлекеті. Эстония, Литва, Ресей, Беларусьпен шектес. Халқы 1,9 млн, ауданы шамамен 64,589 км².

30 мин оқу

100%

Дереккөз: Latvia — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Солтүстік Еуропадағы мемлекет, қазіргі Латвия (/audio=en us Латвия.ogg/'/l//æ//t//v//i//ə/ LATveeə, '/l//ɑː//t//v//i//ə/ LAHTveeə;), ресми атауы – Латвия Республикасы, Солтүстік Еуропаның Балтық аймағындағы мемлекет. Бұл – үш Балтық мемлекетінің бірі, солтүстікте Эстониямен, оңтүстікте Литвамен шектеседі. Шығысында Ресеймен, оңтүстік-шығысында Беларусьпен, ал батысында Швециямен теңіз арқылы шекаралас. Латвияның ауданы – 64 589 км², халқы 1,9 миллион адамды құрайды. Елде қоңыржай маусымдық климат басым. Елдің астанасы және ең ірі қаласы – Рига. Латвиялықтар балтық этнолингвистикалық тобына жатады және латыш тілінде сөйлейді, ол үнді-еуропа тілдер отбасының балтық тармағындағы екі тілдің бірі (екіншісі – литва тілі). Халықтың шамамен төрттен бір бөлігін орыстар құрайды, олар елдегі ең ірі азшылық топтарының бірі. Тевтон, швед, польша-литва және орыс үстемдігінің ғасырлар бойы, жергілікті балтық неміс аристократиясы арқылы жүзеге асырылғаннан кейін, 1918 жылғы 18 қарашада Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германиядан бөлініп шыққан Латвия тәуелсіз Республикасы құрылды. 1934 жылғы төңкерістен кейін елде Карлис Ульманис диктатурасы орнады. Латвияның де-факто тәуелсіздігі Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен күйреп, 1940 жылы КСРО-ға күштеп қосылуымен, 1941 жылы нацистік Германияның басып алуымен және 1944 жылы кеңестік әскерлердің қайта басып алуымен ауыстырылды, нәтижесінде келесі 45 жылға Латвия КСР құрылды. Кеңес кезеңіндегі кең ауқымды иммиграция салдарынан этникалық орыстар елдегі ең ірі азшылыққа айналды. 1987 жылы Балтық совет республикаларында басталған «Әншіл революция» 1991 жылғы 21 тамызда де-факто және ресми тәуелсіздіктің толыққанды қалпына келтірілуімен аяқталды. Осыдан бері Латвия демократиялық, унитарлық парламенттік республика болып табылады. Латвия – жоғары табысқа ие дамыған ел, Адам даму индексі бойынша 39-орынды иеленеді. Ол Еуропалық Одаққа, Еуроаймаққа, НАТО-ға, Еуропа Кеңесіне, Біріккен Ұлттар Ұйымына, Балтық теңізі маңы мемлекеттері кеңесіне, Халықаралық валюта қорына, Солтүстік Балтық сегіздігіне, Солтүстік инвестициялық банкіне, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына және Дүниежүзілік сауда ұйымының мүшесі болып табылады.

Country in Northern Europe
the modern state

Latvia (/audio=en us Latvia. ogg/'/l//æ//t//v//i//ə/ LATveeə, '/l//ɑː//t//v//i//ə/ LAHTveeə; ), officially the Republic of Latvia, is a country in the Baltic region of Northern Europe. It is one of the three Baltic states, along with Estonia to the north and Lithuania to the south. It borders Russia to the east, Belarus to the southeast, and shares a maritime border with Sweden to the west. Latvia covers an area of , with a population of 1.9 million. The country has a temperate seasonal climate. Its capital and largest city is Riga. Latvians belong to the ethnolinguistic group of the Balts and speak Latvian, one of the only two surviving Baltic languages, a branch of the Indo European language family. Russians are the most prominent minority in the country, at almost a quarter of the population. After centuries of Teutonic, Swedish, Polish Lithuanian, and Russian rule, which was mainly implemented through the local Baltic German aristocracy, the independent Republic of Latvia was established on 18 November 1918 after breaking away from the German Empire in the aftermath of World War I. The country became increasingly autocratic after the coup in 1934 established the dictatorship of Kārlis Ulmanis. Latvia's de facto independence was interrupted at the outset of World War II, beginning with Latvia's forcible incorporation into the Soviet Union, followed by the invasion and occupation by Nazi Germany in 1941 and the re occupation by the Soviets in 1944, which formed the Latvian SSR for the next 45 years. As a result of extensive immigration during the Soviet occupation, ethnic Russians became the most prominent minority in the country. The peaceful Singing Revolution started in 1987 among the Baltic Soviet republics and ended with the restoration of both de facto and officially independence on 21 August 1991. Latvia has since been a democratic unitary parliamentary republic. Latvia is a developed country with a high income, advanced economy ranking 39th in the Human Development Index. It is a member of the European Union, Eurozone, NATO, the Council of Europe, the United Nations, the Council of the Baltic Sea States, the International Monetary Fund, the Nordic Baltic Eight, the Nordic Investment Bank, the Organisation for Economic Co operation and Development, the Organization for Security and Co operation in Europe, and the World Trade Organization.

Этимология

Латвия атауы ежелгі латгалиялықтардың есімінен шыққан, олар төрт индоевропалық Балтық тайпаларының бірі (курондар, селондар және семигаллиандармен бірге) және фин-ұғырлық ливондықтармен бірге қазіргі латвиялықтардың этникалық ядросын құрады. Латвияның Генрихы ел атауының латынша нұсқаларын – "Lettigallia" және "Lethia" деп атады, екеуі де латгалиялықтардан туындаған. Осы терминдер роман тілдерінде "Летония" және бірнеше герман тілдерінде "Леттланд" сияқты ел атауларының әртүрлі нұсқаларын шабыттандырды.

Тарих

Б.з.д. 3000 жыл шамасында, латыш халқының протобалт ата-бабалары Балтық теңізінің шығыс жағалауына қоныстанды. Балтықтар Рим мен Византияға сауда жолдарын құрып, жергілікті янтарьды құнды металдарға айырбастады. 900 жылға қарай, Латвияда төрт ерекше Балтық тайпасы қоныстанды: Курондықтар, Латгалдықтар, Селониялықтар, Семигалдықтар (латыш тілінде: курши, латгали, сели және земгали), сондай-ақ, финн тілінде сөйлейтін ливтер (либиеши) финн тайпасы. 12-ғасырда Латвия аумағында өз билеушілері бар жерлер болды: Ванема, Вентава, Бандава, Пьемаре, Дувзаре, Селия, Кокнесе, Йерсика, Талава және Адзеле.

Орта ғасырлар

Жергілікті халық ғасырлар бойы сыртқы әлеммен байланыста болғанмен, 12 ғасырда Еуропаның әлеуметтік-саяси жүйесіне толыққанды интеграцияланды. Рим папасы жіберген алғашқы миссионерлер 12 ғасырдың соңында Даугава өзенімен жоғары қарай саяхаттап, дінге өтушілер іздеді. Дегенмен, жергілікті тұрғындар шіркеу күткендей оңай христиан дінін қабыланбады. 13 ғасырдың басында немістер қазіргі Латвияның үлкен бөлігін биледі. Оңтүстік Эстониямен бірге, олар бағындырған аймақтар крестоносцтар мемлекетін құрды, ол Терра Мариана (Ортағасырлық латын тілінде "Мария жері") немесе Ливония деп белгілі болды. 1282 жылы Рига, содан кейін Цесис, Лимбажи, Кокнесе және Валмиера қалалары Ганза Одағының құрамына кірді. Алғашқы неміс қоныс салушылары Солтүстік Германиядан келген рыцарьлар мен Солтүстік Германия қалаларының тұрғындары болды, олар төменгі неміс тілін аймаққа әкелді, бұл латыш тілінде көптеген қарыз сөздердің пайда болуына әсер етті.

Реформация кезеңі және поляк пен швед билігі

Ливон соғысынан (1558–1583) кейін Ливония (Солтүстік Латвия және Оңтүстік Эстония) поляк және литвалық билікке көшті. Герцогтік Литва Ұлы Герцогтігінің, кейін Польша-Литва одағының бағыныштылығында болғанымен, ол едәуір автономияны сақтап, 16 ғасырда өркендеуге жетті. Латвияның ең шығыс аймағы – Латгалия Польша-Литва одағының Инфлант воеводиясының құрамына кірді. 17- және 18 ғасырдың басында Польша-Литва одағы, Швеция және Ресей Балтық теңізінің шығысында үстемдік үшін күресті. Польша-Швеция соғысынан кейін солтүстік Ливония (Видземе аймағы да оның ішінде) швед билігіне қарады. Рига Швеция Ливониясының астанасы және бүкіл Швеция империясының ең ірі қаласы болды. 1629 жылғы Альтмарк бітім шартына дейін Швеция мен Польша арасында үнемі қақтығыстар болып тұрды. Латвияда швед кезеңі көбінесе жағымды есте сақталады; крепостнойлық құқық жеңілдетілді, шаруалар үшін мектептер желісі құрылды және аймақтық барондардың ықпалы азайды. Осы кезеңде маңызды мәдени өзгерістер орын алды. Швеция және негізінен неміс билігі тұсында Батыс Латвия лютеран дінін басты дін ретінде қабылдады. Көне курш, семигал, селон, лив және солтүстік латгалия тайпалары бірігіп, латыш халқын құрады және бір латыш тілінде сөйледі. Дегенмен, ғасырлар бойы латыш мемлекеті құрылмағандықтан, осы топқа кіргендердің шекаралары мен анықтамалары көбінесе субъективті болып келді. Ал, Латвияның қалған бөлігінен оқшауланған Оңтүстік Латгалия поляк және иезуиттердің ықпалымен католик дінін қабылдады. Жергілікті диалект өзінің ерекшелігін сақтап, поляк және орыс тілдерінен көптеген сөздерді қабылдады.

Ливония мен Курландия Ресей империясында (17951917)

Ұлы Солтүстік соғысы кезінде (1700–1721) латыштардың 40 пайызына жуығы аштық пен обадан қайтыс болды. 1710–1711 жылдары Рига тұрғындарының жартысы обадан қаза тапты. 1710 жылы Эстония мен Ливонияның капитуляциясы және 1721 жылы Ұлы Солтүстік соғысын аяқтаған Нистад келісімі нәтижесінде Видземе Ресейге берілді (ол Рига губернаторлығының құрамына кірді). Латгале аймағы 1772 жылға дейін Польша-Литва одағының құрамында, Инфлантия воеводтығы ретінде қалды, содан кейін Ресейге қосылды. Польша-Литва одағының вассалдық мемлекеті – Курляндия мен Семигалия герцогтігі 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісінде Ресейге қосылды, осылай бүкіл қазіргі Латвия Ресей империясының құрамына енді. Үш Балтық провинциясы да жергілікті заңдарды, неміс тілін ресми тіл ретінде және өздерінің Ландтаг парламентін сақтап қалды. Крепостнойлар Курляндияда 1817 жылы, ал Видземеде 1819 жылы босатылды. Бірақ іс жүзінде босату жер иелері мен ақсүйектерге пайдалы болды, себебі шаруалар өтемақысыз жерлерінен айрылып, "өз еркімен" иеліктерде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Осы екі ғасыр ішінде Латвия экономикалық және құрылыс өркендеуін бастан өткерді – порттар кеңейтілді (Рига Ресей империясының ең ірі портына айналды), теміржолдар салынды, жаңа зауыттар, банктер мен университеттер ашылды, көптеген тұрғын үйлер, қоғамдық (театрлар мен мұражайлар) және мектеп ғимараттары салынды, жаңа саябақтар құрылды және тағы да басқа. Рига бульварлары мен Ескі қаланың сыртындағы кейбір көшелер осы кезеңде салынған. Ресей империясының Ливония және Курляндия аймақтарында сауаттылық деңгейі жоғары болды, бұл тұрғындардың протестанттық дінінің әсерінен болуы мүмкін.

Ұлттық ояну

XIX ғасырда әлеуметтік құрылым күрт өзгерді. Реформалар шаруаларға жерлерін қайта сатып алуға мүмкіндік бергеннен кейін, тәуелсіз шаруалардың тобы қалыптасты, бірақ көптеген жерсіз шаруалар қалды. Олардың көпшілігі латыштар қалаларға кетіп, білім алуға және өнеркәсіпте жұмыс іздеді. Латвия тілінің әдебиетте және қоғамда қолданылуының артуы Бірінші ұлттық ояну деп белгіленді. Халықтың наразылығы 1905 жылғы Ресей революциясында күшейді, ол Балтық провинцияларында ұлтшылдық сипатқа ие болды.

Тәуелсіздік жариялау және соғыстар аралығы

Бірінші дүниежүзілік соғыс Латвия мемлекетінің аумағын және Ресей империясының батыс бөлігін қиратты. Өзін-өзі анықтау талаптары бастапқыда автономиямен шектелді, 1917 жылғы Ресей революциясының күш вакуумын жасауына дейін, содан кейін 1918 жылғы наурызда Ресей мен Германия арасындағы Брест-Литовск келісімі, ал 1918 жылғы 11 қарашада Германиямен одақтас күштердің келісімі болды. 1918 жылғы 18 қарашада Ригада Латвия Халық Кеңесі жаңа елдің тәуелсіздігін жариялады және Карлис Ульманиске үкімет құруды тапсырды, ол премьер-министр лауазымын иеленді. Германияның Бас өкілі Август Виннинг 26 қарашада Латвияның Уақытша үкіметіне саяси билікті ресми түрде тапсырды. 18 қарашада Латвия Халық Кеңесі оған үкімет құруды тапсырды. Ол 18 қарашадан 19 желтоқсанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі қызметін атқарды. 19 қараша 1918 жылдан 13 шілде 1919 жылға дейін премьер-министр лауазымын иеленді. Соңынан болған тәуелсіздік соғысы Шығыс Еуропадағы азаматтық және жаңа шекаралық соғыстардың жалпы хаостық кезеңінің бір бөлігі болды. 1919 жылдың көктеміне қарай іс жүзінде үш үкімет болды: Карлис Ульманис басқарған Уақытша үкімет, оны Таутас падомы және Достас аралық бақылау комиссиясы қолдады; Петрис Стучка басқарған Латвия Кеңес үкіметі, оны Қызыл Армия қолдады; және Андриевс Нидра басқарған Уақытша үкімет, оны Baltische Landeswehr және неміс Freikorps Iron дивизиясы қолдады. 1919 жылғы маусымда Венден шайқасында эстондық және латыш күштері немістерді жеңді, ал қарашада Павел Бермондт Авалов басқарған, негізінен неміс күштерінен құралған – Батыс Ресей еріктілер армиясының жаппай шабуылы тойтарылды. 1920 жылдың басында латыш және поляк әскерлері Шығыс Латвияны Қызыл Армия күштерінен тазартылды (поляктар үшін Даугавпилс шайқасы поляк-совет соғысының бір бөлігі болды). 1920 жылғы 1 мамырда сайланған Құрылтай жиналысы шақырылды және 1922 жылғы ақпанда либералды конституция – Сатверсме қабылданды. Конституция 1934 жылы Карлис Ульманис жасаған төңкерістен кейін ішінара тоқтатылды, бірақ 1990 жылы қайта бекітілді. Содан бері ол өзгертілді және бүгінде Латвияда қолданыста. Латвияның өнеркәсіптік базасының көп бөлігі 1915 жылы Ресейдің ішкі аймақтарына көшірілгендіктен, радикалды жер реформасы жас мемлекет үшін басты саяси мәселе болды. 1897 жылы ауыл халқының 61,2%-ы жерсіз болды; 1936 жылы бұл көрсеткіш 18%-ға дейін төмендеді. 1923 жылға қарай өңделген жерлердің көлемі соғысқа дейінгі деңгейден асып түсті. Инновациялар мен өнімділіктің артуы экономиканың жылдам өсуіне әкелді, бірақ ол көп ұзамай Ұлы депрессияның салдарынан зардап шекті. Латвия экономикалық жаңару белгілерін көрсетті, ал сайлаушылар парламенттік кезеңде орталыққа қарай бірте-бірте жылжи бастады. 1934 жылғы 15 мамырда Ульманис қан төгілмейтін төңкеріс жасап, 1940 жылға дейін жалғанған ұлтшыл диктатураны орнатты. 1934 жылдан кейін Ульманис экономиканы "латыштандыру" мақсатымен жеке фирмаларды сатып алу үшін мемлекеттік корпорациялар құрды.

World War I devastated the territory of what became the state of Latvia, and other western parts of the Russian Empire. Demands for self determination were initially confined to autonomy, until a power vacuum was created by the Russian Revolution in 1917, followed by the Treaty of Brest Litovsk between Russia and Germany in March 1918, then the Allied armistice with Germany on 11 November 1918. On 18 November 1918, in Riga, the People's Council of Latvia proclaimed the independence of the new country and Kārlis Ulmanis was entrusted to set up a government and he took the position of prime minister. The General representative of Germany August Winnig formally handed over political power to the Latvian Provisional Government on 26 November. On 18 November, the Latvian People's Council entrusted him to set up the government. He took the office of Minister of Agriculture from 18 November to 19 December. He took a position of prime minister from 19 November 1918 to 13 July 1919. The war of independence that followed was part of a general chaotic period of civil and new border wars in Eastern Europe. By the spring of 1919, there were actually three governments: the Provisional government headed by Kārlis Ulmanis, supported by the Tautas padome and the Inter Allied Commission of Control; the Latvian Soviet government led by Pēteris Stučka, supported by the Red Army; and the Provisional government headed by Andrievs Niedra and supported by the Baltische Landeswehr and the German Freikorps unit Iron Division. Estonian and Latvian forces defeated the Germans at the Battle of Wenden in June 1919, and a massive attack by a predominantly German force—the West Russian Volunteer Army—under Pavel Bermondt Avalov was repelled in November. Eastern Latvia was cleared of Red Army forces by Latvian and Polish troops in early 1920 (from the Polish perspective the Battle of Daugavpils was a part of the Polish–Soviet War). A freely elected Constituent assembly convened on 1 May 1920, and adopted a liberal constitution, the Satversme, in February 1922. The constitution was partly suspended by Kārlis Ulmanis after his coup in 1934 but reaffirmed in 1990. Since then, it has been amended and is still in effect in Latvia today. With most of Latvia's industrial base evacuated to the interior of Russia in 1915, radical land reform was the central political question for the young state. In 1897, 61.2% of the rural population had been landless; by 1936, that percentage had been reduced to 18%. By 1923, the extent of cultivated land surpassed the pre war level. Innovation and rising productivity led to rapid growth of the economy, but it soon suffered from the effects of the Great Depression. Latvia showed signs of economic recovery, and the electorate had steadily moved toward the centre during the parliamentary period. On 15 May 1934, Ulmanis staged a bloodless coup, establishing a nationalist dictatorship that lasted until 1940. After 1934, Ulmanis established government corporations to buy up private firms with the aim of "Latvianising" the economy.

1991 жылы тәуелсіздікті қалпына келтіру

1980 жылдардың екінші жартысында Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачев «гласность» және «перестройка» деп аталатын саяси және экономикалық реформаларды енгізе бастады. 1987 жылдың жазында Ригада тәуелсіздіктің символы – «Еркіндік монументі» алдында алғашқы ірі демонстрациялар өтті. 1988 жылдың жазында Латвия Халық фронтының айналасында біріккен ұлттық қозғалысқа Интерфронт қарсылық көрсетті. Латвия КСР-і, басқа Балтық республикаларымен бірге, кеңейтілген автономия алды, ал 1988 жылы соғысқа дейінгі Латвияның туы қайтадан көтерілді, 1990 жылы ол ресми ту ретінде советтік Латвия туын алмастырды. 1989 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесі Балтық мемлекеттерінің оккупациясы туралы резолюция қабылдады, онда оккупация «заңға қайшы» екені және «кеңес халқының еркімен» жасалмағаны жарияланды. 1990 жылдың наурыз айында өткен демократиялық сайлауда тәуелсіздік жақтасы Латвия Халық фронтының кандидаттары Жоғарғы Кеңесте үштен екі көпшілік орынды иеленді. 1990 жылдың 4 мамырында Жоғарғы Кеңес Латвия Республикасының тәуелсіздігін қалпына келтіру туралы декларацияны қабылдады, сондай-ақ Латвия КСР Латвия Республикасы болып қайта аталды. Дегенмен, Мәскеудегі орталық билік 1990 және 1991 жылдары Латвияны Кеңес республикасы деп есептеуін жалғастырды. 1991 жылдың қаңтарында советтік саяси және әскери күштері Ригадағы орталық баспахананы басып алып, үкіметтік функцияларды өздеріне қарату мақсатымен Ұлттық құтқару комитетін құру арқылы Латвия Республикасының билігін құлатуға сәтсіз әрекет жасады. Көшкінші кезеңде Мәскеу Латвиядағы көптеген орталық советтік мемлекеттік органдарын сақтап қалды. Тәуелсіздік қайта орнатылғаннан кейін, шетелдік азаматтардан туған балалар автоматты түрде азаматтыққа ие болады. Латвия Республикасы 1991 жылдың 21 тамызында сәтсіз советтік төңкеріс әрекетінен кейін көшкінші кезеңнің аяқталғанын жариялап, толық тәуелсіздігін қалпына келтірді. Латвия Швеция сияқты Батыс мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынасты қайта жаңартты. Латвияның парламенті – Сейм 1993 жылы қайта сайланды. Ресей 1994 жылы әскерін толығымен шығарып, 1998 жылы Скрунда-1 радиолокациялық станциясын жауып, әскери қатысуын тоқтатты.

In the second half of the 1980s, Soviet leader Mikhail Gorbachev started to introduce political and economic reforms in the Soviet Union that were called glasnost and perestroika. In the summer of 1987, the first large demonstrations were held in Riga at the Freedom Monument—a symbol of independence. In the summer of 1988, a national movement, coalescing in the Popular Front of Latvia, was opposed by the Interfront. The Latvian SSR, along with the other Baltic Republics was allowed greater autonomy, and in 1988, the old pre war Flag of Latvia flew again, replacing the Soviet Latvian flag as the official flag in 1990. In 1989, the Supreme Soviet of the USSR adopted a resolution on the Occupation of the Baltic states, in which it declared the occupation "not in accordance with law", and not the "will of the Soviet people". Pro independence Popular Front of Latvia candidates gained a two thirds majority in the Supreme Council in the March 1990 democratic elections. On 4 May 1990, the Supreme Council adopted the Declaration on the Restoration of Independence of the Republic of Latvia, and the Latvian SSR was renamed Republic of Latvia. However, the central power in Moscow continued to regard Latvia as a Soviet republic in 1990 and 1991. In January 1991, Soviet political and military forces unsuccessfully tried to overthrow the Republic of Latvia authorities by occupying the central publishing house in Riga and establishing a Committee of National Salvation to usurp governmental functions. During the transitional period, Moscow maintained many central Soviet state authorities in Latvia. Children born to non nationals after the re establishment of independence are automatically entitled to citizenship. The Republic of Latvia declared the end of the transitional period and restored full independence on 21 August 1991, in the aftermath of the failed Soviet coup attempt. Latvia resumed diplomatic relations with Western states, including Sweden. The Saeima, Latvia's parliament, was again elected in 1993. Russia ended its military presence by completing its troop withdrawal in 1994 and shutting down the Skrunda 1 radar station in 1998.

2004 жылы ЕО-ға кіргеннен бері

Латвияның 1990-шы жылдардағы басты мақсаттары – НАТО мен Еуропалық Одаққа қосылу 2004 жылы іске асырылды. 2006 жылғы НАТО саммиті Ригада өтті. Вайра Вике-Фрайберга 1999 жылдан 2007 жылға дейін Латвия президенті болды. Ол бұрынғы Кеңес блогындағы алғашқы әйел мемлекет басшысы болды және 2004 жылы Латвияның НАТО мен Еуропалық Одаққа қосылуына белсенді үлес қосты. Латвия 2003 жылдың 16 сәуірінде Шенген келісіміне қол қойды және 2007 жылдың 21 желтоқсанында оны іске асыруды бастады. Латвия азаматтарының шамамен 72 пайызы латыштар, ал 20 пайызы – орыстар. Үкімет Кеңес Одағы тәркілеген жеке меншікті қайтару арқылы немесе иелеріне өтемақы төлеу арқылы мемлекеттен айырып, сондай-ақ көптеген мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіріп, соғысқа дейінгі валютаны қайта енгізді. Либералды экономикаға ауысу және Батыс Еуропаға қайта бағдарлану қиын болғанымен, Латвия Еуропалық Одақтағы ең қарқынды дамып келе жатқан экономикалардың бірі. 2013 жылдың қарашасында Ригадағы сауда орталығының төбесі құлап, Латвияның тәуелсіздік алғаннан кейінгі ең ірі апатқа алып келді, нәтижесінде 54 адам – сағат түбіндегі саудагерлер мен құтқарушылар қаза тапты. 2014 жылы Рига Еуропаның мәдени астанасы атанды, Латвия еуроаймаққа қосылды және елдің валютасы ретінде Еуропалық Одақтың бірыңғай валютасы – евроны қабылдады, ал латыш Валдис Домбровскис Еуропалық Комиссияның вице-президенті болып тағайындалды. 2015 жылы Латвия Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағасы болды. Ригада Еуровидение 2003 және 2014 жылғы Еуропалық кино марапаттары сияқты маңызды еуропалық шаралар өтті. 2016 жылдың 1 шілдесінде Латвия Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше болды. 2023 жылдың мамырында парламент Эдгарс Ринкевичсті Латвияның жаңа президенті етіп сайлады, осылайша ол Еуропалық Одақтың ашық түрде гомосексуалды мемлекет басшысы болды. Жылдар бойы пікірталас болғаннан кейін, Латвия 2023 жылдың қарашасында Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты алдын алу және күресу жөніндегі Еуропалық конвенцияны (Стамбул конвенциясы) ратификациялады.

География

Латвия Солтүстік Еуропада, Балтық теңізінің шығыс жағалауында және Шығыс Еуропа кратонының (ШЕК) солтүстік-батыс бөлігінде, 55° және 58° солтүстік ендік аралығында (шағын бөлігі 58° солтүстікке қарай) және 21° және 29° шығыс бойлық аралығында (шағын бөлігі 21° батысқа қарай) орналасқан. Латвияның жалпы ауданы , оның ішінде жер, егістік жерлер, орман және ішкі сулар. Латвияның шекарасының жалпы ұзындығы , ал құрлық шекарасының ұзындығы – , оның солтүстігінде Эстониямен, шығысында Ресей Федерациясымен, оңтүстік-шығысында Беларусьпен және оңтүстігінде Литвамен шектеседі. Теңіз шекарасының ұзындығы – , ол Эстония, Швеция және Литвамен ортақ. Солтүстіктен оңтүстікке дейінгі арақашықтық , ал батыстан шығысқа дейінгі арақашықтық .

Қоршаған орта

Еліміздің басым бөлігі құнарлы жазық далалар мен орташа биіктіктегі төбелерден тұрады. Латвияның типикалық ландшафтында кең орманды алқаптар егістік жерлермен, шаруа қожалықтарымен және жайылымдармен кезектеседі. Егістік жерлер қайың тоғайларымен және орманды бөлшектермен көмкерілген, олар көптеген өсімдіктер мен жануарларға қоректену ортасын ұсынады. Латвияда жүздеген шақырымға созылған дамылмаған теңіз жағалауы бар – қарағайлы орман, құмды төбелер және үздіксіз ақ құмды жағажайлармен шекараланған. Латвия Еуропалық Одақта орманды аумақтарының үлесі бойынша Швеция, Финляндия, Эстония және Словениядан кейін бесінші орында тұрады. Ормандық жерлер жалпы жер аумағының 56% құрайды. Земгаледегі Кемери ұлттық паркі (1997), Курземедегі Слитере ұлттық паркі (1999) және Латгаледегі Разна ұлттық паркі (2007). Латвияда табиғатты қорғаудың ұзақ дәстүрі бар. Алғашқы заңдар мен ережелер 16 және 17 ғасырларда қабылданған. Ұлттық қорғалатын аумақтар Латвияның жалпы жер аумағының шамамен 20% құрайды. Латвиядағы биокапацитет әлемдік орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. 2016 жылы Латвияда бір адамға шаққанда 8,5 гектар биокапацитет болды, бұл бір адамға шаққандағы әлемдік орташа көрсеткіштен (1,6 гектар) әлдеқайда көп. 2016 жылы Латвияда бір адамға шаққанда 6,4 гектар биокапацитет пайдаланылды – тұтынудың экологиялық іздері. Бұл олар Латвиядағыдан аз биокапацитет пайдаланатынын білдіреді. Осының салдарынан Латвия биокапацитет резервін қалыптастырып отыр. Латвияда шамамен 30 000 түрге жуық флора мен фауна тіркелген. Латвиядағы ірі сүтқоректі жануарларға бұғы, жабайы шошқа, қашар, қасқыр, түлкі, сусар және волк кіреді. Латвияның теңізге жатпайтын моллюскалары 159 түрді қамтиды. Басқа еуропалық елдерде жойылу қаупі төнген, бірақ Латвияда кең таралған түрлерге мыналар жатады: қара тұңғыш (Ciconia nigra), жүгері (Crex crex), кіші бүркіт (Aquila pomarina), ақ арқалы тоқыл (Picoides leucotos), еуразиялық журавль (Grus grus), еуразиялық бобр (Castor fiber), еуразиялық сусар (Lutra lutra), еуропалық қасқыр (Canis lupus) және еуропалық сенек (Felis lynx). Флора мен фаунаның бірнеше түрі ұлттық символдар саналады. Емен (Quercus robur) және липа (Tilia cordata) Латвияның ұлттық ағаштары, ал маргаритка (Leucanthemum vulgare) – ұлттық гүлі. Ақ құйрық (Motacilla alba) – Латвияның ұлттық құсы. Оның ұлттық жәндігі – екі нүктелі қоңыз (Adalia bipunctata). Кендір – тасқа айналған ағаш шайыры, Латвияның ең маңызды мәдени символдарының бірі. Көне заманда Балтық теңізінің жағалауында табылған кендірді викингтер, сондай-ақ Мысыр, Грекия және Рим империясының саудагерлері іздеген. Бұл Кендір жолының дамуына әкелді. Бірнеше табиғат қорықтары әр түрлі ірі жануарлар мекендейтін, табиғаты бұзылмаған жерлерді қорғайды. Папе табиғат қорығында, еуропалық бизон, жабайы жылқылар және қайта жаңғыртылған аврохтар қайта енгізілген, қазір Холоцен мегафаунасының дерлік толық жиынтығы бар, оған қашар, бұғы және вок кіреді.

Most of the country is composed of fertile lowland plains and moderate hills. In a typical Latvian landscape, a mosaic of vast forests alternates with fields, farmsteads, and pastures. Arable land is spotted with birch groves and wooded clusters, which afford a habitat for numerous plants and animals. Latvia has hundreds of kilometres of undeveloped seashore—lined by pine forests, dunes, and continuous white sand beaches. Latvia has the fifth highest proportion of land covered by forests in the European Union, after Sweden, Finland, Estonia and Slovenia. Forests account for or 56% of the total land area. Ķemeri National Park in Zemgale (1997), Slītere National Park in Kurzeme (1999), and Rāzna National Park in Latgale (2007). Latvia has a long tradition of conservation. The first laws and regulations were promulgated in the 16th and 17th centuries. Nationally protected areas account for or around 20% of Latvia's total land area. Access to biocapacity in Latvia is much higher than world average. In 2016, Latvia had 8.5 global hectares of biocapacity per person within its territory, much more than the world average of 1.6 global hectares per person. In 2016 Latvia used 6.4 global hectares of biocapacity per person their ecological footprint of consumption. This means they use less biocapacity than Latvia contains. As a result, Latvia is running a biocapacity reserve.]] Approximately 30,000 species of flora and fauna have been registered in Latvia. Larger mammalian wildlife in Latvia include deer, wild boar, moose, lynx, bear, fox, beaver and wolves. Non marine molluscs of Latvia include 159 species. Species that are endangered in other European countries but common in Latvia include: black stork (Ciconia nigra), corncrake (Crex crex), lesser spotted eagle (Aquila pomarina), white backed woodpecker (Picoides leucotos), Eurasian crane (Grus grus), Eurasian beaver (Castor fiber), Eurasian otter (Lutra lutra), European wolf (Canis lupus) and European lynx (Felis lynx). Several species of flora and fauna are considered national symbols. Oak (Quercus robur, ), and linden (Tilia cordata, ) are Latvia's national trees and the daisy (Leucanthemum vulgare, ) its national flower. The white wagtail (Motacilla alba, ) is Latvia's national bird. Its national insect is the two spot ladybird (Adalia bipunctata, ). Amber, fossilized tree resin, is one of Latvia's most important cultural symbols. In ancient times, amber found along the Baltic Sea coast was sought by Vikings as well as traders from Egypt, Greece and the Roman Empire. This led to the development of the Amber Road. Several nature reserves protect unspoiled landscapes with a variety of large animals. At Pape Nature Reserve, where European bison, wild horses, and recreated aurochs have been reintroduced, there is now an almost complete Holocene megafauna also including moose, deer, and wolf.

Әкімшілік бөлімшелер

Латвия – унитарлық мемлекет, қазіргі уақытта 36 муниципалитет және өз қалалық кеңесі мен әкімшілігі бар 7 мемлекеттік қаладан тұратын 43 жергілікті басқару бірлігіне бөлінген: Даугавпилс, Елгава, Юрмала, Лиепая, Резекне, Рига және Вентспилс. Латвияда төрт тарихи-мәдени аймақ бар – Курляндия, Латгалия, Видземе, Земгалия, олар Латвия Конституциясында мойындалған. Земгалияның бір бөлігі болып табылатын Селония кейде мәдени жағынан ерекше аймақ деп есептеледі, бірақ ол ешқандай ресми бөліністің құрамына кірмейді. Тарихи-мәдени аймақтардың шекаралары әдетте нақты анықталмайды және әртүрлі дереккөздерде өзгеше болуы мүмкін. Ресми бөліністерде Рига аймағы да жиі аймақтық бөліністерге қосылады, ол астананы және астанамен тығыз байланысы бар басқа аймақтардың бөліктерін қамтиды; мысалы, Латвияның барлық аймақтарының теңгерімді дамуын қамтамасыз ету үшін 2009 жылы құрылған бес жоспарлау аймағы бар. Осы бөлініс бойынша Рига аймағы дәстүрлі түрде Видземе, Курляндия және Земгалия деп саналатын аймақтардың үлкен бөліктерін қамтиды. Еуроодақтың аумақтық бірліктер номенклатурасына сәйкес құрылған Латвияның статистикалық аймақтары осы бөліністі қайталайды, бірақ Рига аймағын екі бөлікке бөледі, мұнда тек астана жеке аймақ болып табылады. Латвияның ең ірі қаласы – Рига, екіншісі – Даугавпилс, үшіншісі – Лиепая.

Саяси мәдениет

2010 жылғы парламент сайлауында биліктегі оң орталық коалициясы 100 орынның 63-ін жеңіп алды. Латвияның орыс тілді азшылығы қолдаған солшыл оппозициялық «Гармония орталығы» 29 орын алды. 2013 жылдың қарашасында Латвияның 2009 жылдан бері қызмет етіп келе жатқан премьер-министрі Валдис Домбровскис Ригадағы супермаркетте болған құлау салдарынан кем дегенде 54 адам қаза тауып, ондаған адам жарақат алғаннан кейін отставкаға кетті. 2014 жылғы парламент сайлауында биліктегі оң орталық коалициясы – «Біртұтас партия», «Ұлттық Альянс» және «Жасылдар мен шаруалар одағы» тағы да жеңіске жетті. Олар 61 орынға ие болды, ал «Гармония» 24 орын алды. 2015 жылдың желтоқсанында 2014 жылдың қаңтарынан бері қызмет етіп келген елдің бірінші әйел премьер-министрі Лаймдота Страуджума отставкаға кетті. 2016 жылдың ақпан айында жаңа премьер-министр Марис Куцинскис «Жасылдар мен фермерлер одағы», «Біртұтас партия» және «Ұлттық Альянс» коалициясын құрды. 2018 жылғы парламент сайлауында Ресейге жақын «Гармония» партиясы 100 орынның 23-ін алып, ең ірі партия атанды, екінші және үшінші орындарда жаңа популистік партиялар – KPV LV және «Жаңа консервативтік партия» орналасты. Биліктегі «Жасылдар мен шаруалар одағы», «Ұлттық Альянс» және «Біртұтас партия» коалициясы жеңіліске ұшырады. 2019 жылдың қаңтарында Латвияны оңшыл «Жаңа бірлік» партиясының жаңа премьер-министрі Крисжанис Каринс басқарды. Каринс коалициясын парламенттегі жеті партияның бесеуі құрады, ал Ресейге жақын «Гармония» партиясы мен «Жасылдар мен шаруалар одағы» коалицияға қосылмады. 2023 жылдың 15 қыркүйегінде бұрынғы премьер-министр Кришьянис Каринстің өткен айдағы отставкасынан кейін Эвика Силиня Латвияның жаңа премьер-министрі болды. Силиняның үкіметі – оның «Жаңа бірлік» (JV) партиясы, «Жасылдар мен фермерлер одағы» (ZZS) және социал-демократиялық «Прогрессивтер» (PRO) партияларынан құралған үш партиялық коалиция, олар парламенттегі 100 орынның 52-сіне ие.

Сыртқы қатынастар

Латвия Біріккен Ұлттар Ұйымының, Еуропалық Одақтың, Еуропа Кеңесінің, НАТО-ның, ЭЫДҰ-ның, ЕҚЫҰ-ның, ХВҚ-ның және ДСҰ-ның мүшесі болып табылады. Ол сондай-ақ Балтық теңізі мемлекеттері кеңесі мен Скандинавиялық инвестициялық банкінің мүшесі. Латвия Ұлттар Лигасының мүшесі болған (1921–1946 жж.). Латвия Шенген аймағының құрамына кіреді және 2014 жылдың 1 қаңтарында Еуроаймаққа қосылды. Латвия 158 елмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан. Оның 44 дипломатиялық және консулдық миссиясы, 34 елшілік және 9 тұрақты өкілдігі бар. Латвияның астанасы Ригада 37 шетелдік елшілік пен 11 халықаралық ұйым жұмыс істейді. Латвияда Еуропалық Одақтың бір институты – Электрондық коммуникацияларды реттеуші Еуропалық орган (BEREC) орналасқан. Латвияның сыртқы саясатының басымдықтары Балтық теңізі аймағындағы ынтымақтастық, еуропалық интеграция, халықаралық ұйымдарға белсенді қатысу, еуропалық және трансатлантикалық қауіпсіздік және қорғаныс құрылымдарына үлес қосу, халықаралық азаматтық және әскери бейбітшілік операцияларына қатысу және даму ынтымақтастығы, әсіресе Еуропалық Одақтың Шығыс серіктестігі елдерінің тұрақтылығы мен демократиясын нығайту болып табылады. 1990 жылдардың басынан бері Латвия көршілес Эстония және Литвамен үшжақты Балтық елдерінің ынтымақтастығына, сондай-ақ Скандинавия елдерімен Балтық елдерінің ынтымақтастығына белсенді қатысып келеді. Латвия Балтық парламентаралық Ассамблеясының, Балтық министрлер кеңесінің және Балтық теңізі мемлекеттері кеңесінің мүшесі. "Солтүстік-Балтық сегіздігі" (NB 8) – Дания, Эстония, Финляндия, Исландия, Латвия, Литва, Норвегия және Швеция үкіметтерінің бірлескен ынтымақтастығы. Еуропалық Одаққа мүше Балтық елдерінің алты мемлекетінен құралған "Солтүстік-Балтық алтылығы" (NB 6) – Еуропалық Одаққа қатысты мәселелерді талқылау үшін кездесулер өткізуге арналған құрылым. Балтық Ассамблеясы мен Скандинавия Кеңесі арасындағы парламентаралық ынтымақтастық туралы келісім 1992 жылы жасалды және 2006 жылдан бері жыл сайынғы кездесулер, сондай-ақ басқа деңгейлердегі тұрақты кездесулер өткізілуде. Сондай-ақ мемлекеттік басқару, бизнес және өнеркәсіп, мәдениет салаларындағы мобильділік бағдарламалары жүзеге асырылуда. Скандинавия Министрлер Кеңесінің Ригада кеңсесі бар. Латвия Балтық теңізі аймағы мен Солтүстік Еуропадағы шекарааралық ынтымақтастықты дамытуға бағытталған Еуропалық Одақтың "Солтүстік өлшем" және "Балтық теңізі аймағы" бағдарламаларына қатысады. Солтүстік өлшемнің мәдениет саласындағы серіктестігінің (NDPC) хатшылығы Ригада орналасқан. 2013 жылы Ригада Солтүстік Болашақ форумы өтті, ол Балтық елдері мен Ұлыбритания премьер-министрлерінің екі күндік бейресми кездесуі болды. Солтүстік Еуропадағы күшейтілген серіктестік немесе ePine – АҚШ Мемлекеттік департаментінің Скандинавия және Балтық елдерімен ынтымақтастық жөніндегі дипломатиялық құрылымы. 2006 жылы Латвия НАТО саммитін қабылдады және содан бері Ригадағы жыл сайынғы конференция Солтүстік Еуропадағы сыртқы және қауіпсіздік саясатының жетекші форумына айналды. Латвия 2015 жылдың бірінші жартысында Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағасы болды. 2022 жылдың ақпанынан бастап Латвияның Ресеймен қарым-қатынасы нашарлап, Латвия өзінің елшісін Ресейден шақырып алды және 2023 жылдың қаңтарында Ресейдің Латвиядағы елшісін шығарып жіберді, сондай-ақ ресейліктердің Латвияға кіруіне тыйым салды.

Latvia is a member of the United Nations, European Union, Council of Europe, NATO, OECD, OSCE, IMF, and WTO. It is also a member of the Council of the Baltic Sea States and Nordic Investment Bank. It was a member of the League of Nations (1921–1946). Latvia is part of the Schengen Area and joined the Eurozone on 1 January 2014. Latvia has established diplomatic relations with 158 countries. It has 44 diplomatic and consular missions and maintains 34 embassies and 9 permanent representations abroad. There are 37 foreign embassies and 11 international organisations in Latvia's capital Riga. Latvia hosts one European Union institution, the Body of European Regulators for Electronic Communications (BEREC). Latvia's foreign policy priorities include co operation in the Baltic Sea region, European integration, active involvement in international organisations, contribution to European and transatlantic security and defence structures, participation in international civilian and military peacekeeping operations, and development co operation, particularly the strengthening of stability and democracy in the EU's Eastern Partnership countries. Since the early 1990s, Latvia has been involved in active trilateral Baltic states co operation with its neighbours Estonia and Lithuania, and Nordic Baltic co operation with the Nordic countries. Latvia is a member of the interparliamentary Baltic Assembly, the intergovernmental Baltic Council of Ministers and the Council of the Baltic Sea States. Nordic Baltic Eight (NB 8) is the joint co operation of the governments of Denmark, Estonia, Finland, Iceland, Latvia, Lithuania, Norway, and Sweden. Nordic Baltic Six (NB 6), comprising Nordic Baltic countries that are European Union member states, is a framework for meetings on EU related issues. Interparliamentary co operation between the Baltic Assembly and Nordic Council was signed in 1992 and since 2006 annual meetings are held as well as regular meetings on other levels. and mobility programmes for public administration, business and industry and culture. The Nordic Council of Ministers has an office in Riga. Latvia participates in the Northern Dimension and Baltic Sea Region Programme, European Union initiatives to foster cross border co operation in the Baltic Sea region and Northern Europe. The secretariat of the Northern Dimension Partnership on Culture (NDPC) will be located in Riga. In 2013 Riga hosted the annual Northern Future Forum, a two day informal meeting of the prime ministers of the Nordic Baltic countries and the UK. The Enhanced Partnership in Northern Europe or e Pine is the U. S. Department of State diplomatic framework for co operation with the Nordic Baltic countries. Latvia hosted the 2006 NATO Summit and since then the annual Riga Conference has become a leading foreign and security policy forum in Northern Europe. Latvia held the Presidency of the Council of the European Union in the first half of 2015. Since February 2022 Latvia's relations with Russia have deteriorated to the extent that Latvia withdrew its ambassador from Russia and expelled Russia's ambassador to Latvia in January 2023 and banned Russians from entering Latvia.

Адам құқықтары

Freedom House және АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметтеріне сәйкес, Латвияда адам құқықтары көбінесе үкімет тарапынан сақталады: Латвия демократия, баспасөз бостандығы, жеке өмір және адам дамуы салаларында әлемдегі тәуелсіз мемлекеттердің арасында орташа көрсеткіштен жоғары деңгейде тұр. Латвиядағы жетекші лауазымдардың 56%-дан астамын әйелдер атқарады, бұл көрсеткіш бойынша Еуропада бірінші орында тұр. Елде ірі этникалық орыс қауымдастығы бар, оларға конституция және Латвия үкіметі бекіткен халықаралық адам құқықтары заңдарымен негізгі құқықтар кепілдендірілген. Шамамен 206 000 азамат емес адам – оның ішінде азаматтығы жоқ адамдар – кейбір саяси құқықтарға қол жеткізуде шектеулерге тап болады – парламенттік немесе жергілікті сайлауларға қатысуға тек азаматтарға ғана рұқсат етіледі, алайда саяси партияларға немесе басқа да саяси ұйымдарға қосылуда ешқандай шектеулер жоқ. 2011 жылы ЕҚЫҰ Ұлттық азшылықтар жөніндегі жоғары комиссары "Латвияны азамат емес адамдарға жергілікті сайлауда дауыс беруге рұқсат беруге шақырды". Сонымен қатар, полицияның ұсталғандарды және күдікпен ұсталғандарды зорлауы, түрмелердегі нашар жағдайлар мен тығыздық, сот жүйесіндегі сыбайлас жемқорлық, этникалық азшылықтарға қарсы зорлық-зомбылық оқиғалары, қоғамдағы зорлық-зомбылық және гомосексуалдарға қатысты үкімет тарапынан кемсітушілік туралы хабарлар келіп түскен. Латвияда бір жынысты неке конституциялық түрде тыйым салынған.

Көлік

Көлік секторы ЖІӨ-нің шамамен 14% құрайды. Ресей, Беларусь, Қазақстан және Азияның басқа да елдері мен Батыс арасындағы транзит бұрын кең таралған болатын. Латвияның ең ірі төрт порты Рига, Вентспилс, Лиепая және Скультеде орналасқан. Көбінесе осы порттар транзит тасымалы үшін пайдаланылады, ал жүк көлемінің жартысы шикі мұнай мен мұнай өнімдерінен тұрады. Латвия темір жолының негізгі желісі 1860 км-ге жетеді, оның 1826 км-і 1520 мм ресейлік кеңдіктегі темір жол, ал 251 км электрлендірілген. Бұл Балтық елдеріндегі ең ұзын темір жол желісі болып табылады. Латвияның темір жол желісі қазіргі таңдағыда еуропалық стандартты кеңдіктегі желілермен үйлесімсіз. Дегенмен, Хельсинкині Таллин, Рига, Каунас және Варшавамен байланыстыратын Rail Baltica темір жолы құрылыс кезеңінде және 2026 жылы аяқталуы күтілуде. Латвиядағы ұлттық жол желісінің жалпы ұзындығы 1675 км негізгі жолдар, 5473 км аймақтық жолдар және 13 064 км жергілікті жолдарды құрайды. Латвиядағы муниципалитеттік жолдардың ұзындығы 30 439 км, ал көшелердікі 8039 км. Ең танымал жолдар – Варшава мен Таллинді байланыстыратын A1 (Еуропалық E67 бағыты), сондай-ақ Вентспилс пен Терехованы байланыстыратын Еуропалық E22 бағыты. 2017 жылы Латвияда тіркелген көлік құралдарының саны 803 546 құрады.

Энергия

Латвияда үш ірі су электр станциясы бар: Плявиню ГЭС (908 МВт), Рига ГЭС (402 МВт) және Кегума ГЭС 2 (248 МВт). Соңғы жылдары Латвияда бірнеше ондаған жел электр станциялары, сондай-ақ түрлі масштабтағы биогаз немесе биомасса электр станциялары салынды. 2022 жылы Латвия премьер-министрі жаңа жел электр станцияларына 1 миллиард евро инвестиция жоспарланғанын хабарлады, ал аяқталған жоба қосымша 800 МВт қуатты қамтамасыз етуі күтілуде. Латвия Еуропадағы ең ірі газ сақтау орындарының бірі және Балтық елдеріндегі жалғыз – Инчукальнс жер асты газ сақтау кешенін пайдаланады. Инчукальн және Латвияның басқа да аймақтарындағы ерекше геологиялық жағдайлар жер асты газ сақтауға өте қолайлы.

Этностық топтар

2023 жылы латыштар халықтың шамамен 62,4% құрады, ал 23,7% орыстар, белорустар 3%, украиндер 3%, поляктар 2%, литвалықтар 1% болды. Даугавпилс және Резекне сияқты кейбір қалаларда этникалық латыштар жалпы халықтың азшылық бөлігін құрайды. Латвияның астанасы Ригада латыш халқының саны он жылдан астам уақыт бойы үнемі өсіп келе жатқандықтан, латыштардың саны әлі де қала тұрғындарының жартысынан азын құрайды. 1935 жылы этникалық латыштардың үлесі 77% (1 467 035 адам) болса, 1989 жылы 52% (1 387 757 адам) төмендеді. Жалпы халықтың азаюына қарамастан, 2011 жылы латыштардың саны 1989 жылғыдан азайды, бірақ олардың халықтан үлесі 1 285 136 (62,1%) құрап, артты. Латвия халқының көп бөлігін балтық этносына жататын латыштар құрайды. Елде орыс азшылығы да бар, сондай-ақ украиндер, белорустар және басқа славян халықтарының аз саны қоныстанған. Бұл этникалық топтардың барлығы Ресей және Кеңес үкіметі кезінде Латвияға қоныс аударған халықтардың ұрпақтары. Латвияның этникалық әртүрлілігі көптеген факторлардың нәтижесінде туындады, оның ішінде ұзақ шетелдік билік, Балтық теңізі сауда жолындағы орны және басқа славян елдеріне жақындығы. Ресей империясы Латвияны 18 ғасырда жаулап алып, 200 жылдан астам билік етті. Осы кезеңде Ресей билігі Латвияға орыс отарлаушыларын қоныстандыруға ынталандырды. 1918 жылы Ресей империясы құлағаннан кейін Латвия тәуелсіз мемлекет болды. Алайда, 1940 жылы елді Кеңес Одағы басып алды және 1991 жылға дейін Кеңес үкіметінің билігінде болды. Кеңес үкіметі кейбір топтарды Латвиядан шығарып, басқаларын, әсіресе орыстарды қоныстандырды. 1991 жылдан кейін көптеген шығарылғандар Латвияға оралды. Ресеймен қарым-қатынастың нашарлауына байланысты Латвия интеграцияланғысы келмейтін ресейлік азаматтарды қабылдамайтын шешім қабылдады. 2023 жылдың соңында латыш тілін үйренуге, Латвиямен интеграциялануға немесе латыш азаматтығына үміттенуге жеткілікті күш жұмсамағандықтан шамамен 5 6000 ресейлік Ресейге қайтарылатыны күтілуде.

In 2023, Latvians formed about 62.4% of the population, while 23.7% were Russians, Belarusians 3%, Ukrainians 3%, Poles 2%, Lithuanians 1%. In some cities, including Daugavpils and Rēzekne, ethnic Latvians constitute a minority of the total population. Despite a steadily increasing proportion of ethnic Latvians for more than a decade, ethnic Latvians also still make up slightly less than a half of the population of the capital city of Latvia – Riga. The share of ethnic Latvians declined from 77% (1,467,035) in 1935 to 52% (1,387,757) in 1989. In the context of a decreasing overall population, there were fewer Latvians in 2011 than in 1989, but their share of the population was larger – 1,285,136 (62.1% of the population). The majority of Latvia's population are Latvians, who are an ethnic Baltic people. The country also has a significant Russian minority, as well as smaller populations of Ukrainians, Belarusians, and other Slavic peoples. These ethnic groups are all descended from peoples who settled in Latvia during the centuries of Russian and Soviet rule. Latvia's ethnic diversity is a result of a number of factors, including a long history of foreign rule, its location on the Baltic Sea trade route, and its proximity to other Slavic countries. The Russian Empire conquered Latvia in the 18th century and ruled the country for over 200 years. During this time, the Russian authorities encouraged the settlement of Russian colonists in Latvia. After the collapse of the Russian Empire in 1918, Latvia became an independent country. However, the country was occupied by the Soviet Union in 1940 and remained under Soviet rule until 1991. The Soviets expelled some groups and resettled others in Latvia, especially Russians. After 1991 many of the expellees returned to Latvia. As a result of deteriorating relations with Russia, Latvia has decided it does not want Russian citizens in Latvia who will not integrate. In late 2023 it is expected that around 5 6,000 Russians will be returned to Russia as they have made little effort to learn the Latvian language, integrate with Latvia, or apply to become Latvian citizens.

Тіл

Латвияның жалғыз ресми тілі – латыш тілі, ол Үнді-Еуропа тілдер отбасының Балтық-славян тармағының Балтық тілдері кіші тобына жатады. Латвияның тағы бір маңызды тілі – заңмен қорғалған, Урал тілдер отбасының фин тілдері тармағының дерлік жойылып бара жатқан ливон тілі; латгалия – латыш тілінің диалектісі ретінде латыш заңдарымен қорғалады, бірақ латыш тілінің тарихи түрі ретінде. Кеңес кезеңінде кеңінен қолданылған орыс тілі, әлі күнге дейін ең көп таралған азшылық тілі болып табылады (2011 жылы 34% үйінде сөйлеген, оның ішінде этникалық орыс емес адамдар да бар). Қазіргі кезде барлық мектеп оқушылары латыш тілін үйренуі міндетті, сонымен қатар мектептер өз бағдарламаларына ағылшын, неміс, француз және орыс тілдерін де қосады. Ағылшын тілі Латвияда бизнес және туризм салаларында кеңінен қабылданады. 2014 жылғы мәліметтерге сәйкес, 109 мектепте азшылықтар үшін орыс тілі оқыту тілі ретінде қолданылды (барлық оқушылардың 27 пайызы), пәндердің 40% орыс тілінде оқытылды (қалған 60% латыш тілінде). 2012 жылдың 18 ақпанында Латвияда орыс тілін екінші ресми тіл ретінде қабылдау туралы конституциялық референдум өтті. Орталық сайлау комиссиясының мәліметінше, 74,8% қарсы, 24,9% қолдады, ал сайлауға қатысу 71,1% құрады. 2019 жылдан бастап Латвиядағы жеке колледждер мен университеттерде орыс тіліндегі оқыту, сондай-ақ Латвияның мемлекеттік жалпы білім беретін мектептеріндегі жалпы оқыту біртіндеп тоқтатылды, орыс тілі мен әдебиеті сабақтары сияқты орыс азшылығының мәдениеті мен тарихына қатысты пәндерден басқа. 2023 жылы орыс тілін әлі де қолданатын барлық мектептер, соның ішінде балабақшалар да, 3 жыл ішінде барлық сабақтарда латыш тіліне көшуі керек.

Білім және ғылым

Латвия университеті мен Рига техникалық университеті – елінің екі ірі университеті, екеуі де Рига политехникалық институтының мұрагерлері және Рига қаласында орналасқан. Латвия мемлекеттік университетінің негізінде құрылған басқа маңызды университеттерге Латвияның Өмір ғылымдары және технологиялар университеті (1939 жылы Ауыл шаруашылығы факультетінің негізінде құрылған) және Рига Страдиньш университеті (1950 жылы Медицина факультетінің негізінде құрылған) кіреді. Екеуі де қазіргі кезде түрлі салаларды қамтиды. Даугавпилс университеті – тағы бір маңызды білім беру орталығы. Латвия 2006-2010 жылдар аралығында 131 мектепті жапты, бұл 12,9% төмендеуді көрсетсе, ал осы кезеңде білім беру мекемелеріне түсушілер саны 54 000-нан астам адамға, яғни 10,3% төмендеді. Латвияның ғылым және технология саласындағы саясаты еңбекке негізделген экономикадан білімге негізделген экономикаға көшудің ұзақ мерзімді мақсатын белгілейді. 2020 жылға қарай үкімет жалкі өнімнің (ЖӨӨ) 1,5%-ын ғылыми зерттеулер мен дамытуға жұмсауды жоспарлап отыр, оның жартысы жеке сектор есебінен қаржыландырылады. Латвия ғылыми әлеуетін дамытуды қазіргі ғылыми дәстүрлерге, әсіресе органикалық химия, медициналық химия, генетикалық инженерия, физика, материалдар ғылымы және ақпараттық технологиялар салаларына негізделгенін көздейді. Медициналық химия саласындағы патенттердің ең көп саны тіркелген. 2023 жылы Латвия жаһандық инновациялар индексінде 37-орынды иеленді.

Денсаулық

Латвияның денсаулық сақтау жүйесі – барлық азаматтарға арналған бағдарлама, қаржыландырудың басым бөлігі мемлекеттік салықтар есебінен жүзеге асырылады. Еуропада емдеуге күте тұрудың ұзақтығы, қазіргі заманғы дәрі-дәрмектерге қолжетімділіктің жеткіліксіздігі және басқа да себептерге байланысты бұл жүйе төмен деңгейде саналады. 2009 жылы Латвияда 59 аурухана болды, бұл көрсеткіш 2007 жылы 94, ал 2006 жылы 121 аурухананы құрады.

Мәдениет

Латвияның дәстүрлі фольклоры, әсіресе халық әндерінің биі, мың жылдан астам уақытқа созылады. 1,2 миллионнан астам мәтін және 30 мыңнан астам халық әндерінің әуені анықталған. 13-19 ғасырлар аралығында Балтық немістері, олардың көпшілігі бастапқыда неміс емес текті болған, бірақ неміс мәдениетіне сіңісіп кеткен, жоғарғы тапты құрады. Олар латыш және неміс ықпалымен сипатталатын ерекше мәдени мұраны дамытты. Ол Германия, АҚШ, Канада және басқа да елдерге 20-ғасырдың басында таралуына қарамастан, неміс Балтық отбасыларында осы күнге дейін сақталған. Алайда, көптеген латыштар осы мәдени өмірге қатыспады. Осылайша, негізінен шаруалардың жергілікті, христиандық дінге дейінгі мұрасы сақталды, ішінара христиан дәстүрлерімен біріктірілді. Мысалы, ең танымал мерекелердің бірі – Янов күні, латыштардың жазғы күн тоғысы мерекесі, оны олар Әулие Иоанн шомылушының күнімен бірге тойлайды. 19 ғасырда латыш ұлтшыл қозғалыстары пайда болды. Олар латыш мәдениетін насихаттап, латыштарды мәдени шараларға қатысуға шақырды. 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басы латыштар үшін латыш мәдениетінің классикалық дәуірі болып есептеледі. Плакаттарда басқа еуропалық мәдениеттердің әсері көрінеді, мысалы, Балтық немісі суретшісі Бернхард Борхерт және француз Рауль Дюфи сияқты суретшілердің туындылары. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, көптеген латыш суретшілері мен мәдени элитаның өкілдері елден қашып кетті, бірақ олардың туындыларын, негізінен, латыш эмигранттары үшін жасауды жалғастырды. Латвияның Ән және Би фестивалі – латыш мәдени және қоғамдық өміріндегі маңызды оқиға. Ол 1873 жылдан бері бес жылда бір рет өткізіледі. Шараға барлығы шамамен 30 000 өнерпаз қатысады. Халық әндері мен классикалық хор әндері орындалады, а капелла ән салуға баса назар аударылады, бірақ соңғы кезде репертуарға заманауи танымал әндер де енгізілген. Кеңес Одағына қосылғаннан кейін латыш суретшілері мен жазушылары социалистік реализм стиліндегі өнер тудыруға мәжбүр болды. Кеңес дәуірінде музыканың танымалдылығы артты, ең танымал әндер 1980-жылдардағы әндер болды. Осы кезеңде әндер жиі кеңес өмірінің ерекшеліктерін паш етіп, латыш ерекшелігін сақтау туралы алаңдаушылықты білдірді. Бұл КСРО-ға қарсы халықтың наразылығын тудырды және поэзияның танымалдылығының артуына әкелді. Тәуелсіздік алғаннан бері театр, сахналық, хор музыкасы және классикалық музыка латыш мәдениетінің ең маңызды салаларына айналды. 2014 жылдың шілде айында Ригада сегізінші Дүниежүзілік хор ойындары өтті, онда 450-ден астам хор мен 70-тен астам елден келген 27 000-нан астам хоршы қатысты. Бұл фестиваль әлемдегі ең ірі фестиваль болып табылады және екі жылда бір рет басқа қалада өткізіледі. 2019 жылдан бастап Латвияда Рига-Юрмала музыка фестивалі өтеді, онда жаз бойы төрт демалыс күнінде әлемге әйгілі оркестрлер мен дирижерлер өнер көрсетеді. Фестиваль Латвияның Ұлттық опера театрында, Ұлы гильдияда және Дзинтари концерт залының Үлкен және Кіші залдарында өтеді. Биыл Бавария радиосының симфониялық оркестрі, Израиль филармониясы, Лондон симфониялық оркестрі және Ресей ұлттық оркестрі өнер көрсетеді.

Traditional Latvian folklore, especially the dance of the folk songs, dates back well over a thousand years. More than 1.2 million texts and 30,000 melodies of folk songs have been identified. Between the 13th and 19th centuries, Baltic Germans, many of whom were originally of non German ancestry but had been assimilated into German culture, formed the upper class. They developed distinct cultural heritage, characterised by both Latvian and German influences. It has survived in German Baltic families to this day, in spite of their dispersal to Germany, the United States, Canada and other countries in the early 20th century. However, most indigenous Latvians did not participate in this particular cultural life. Thus, the mostly peasant local pagan heritage was preserved, partly merging with Christian traditions. For example, one of the most popular celebrations is Jāņi, a pagan celebration of the summer solstice—which Latvians celebrate on the feast day of St. John the Baptist. In the 19th century, Latvian nationalist movements emerged. They promoted Latvian culture and encouraged Latvians to take part in cultural activities. The 19th century and beginning of the 20th century is often regarded by Latvians as a classical era of Latvian culture. Posters show the influence of other European cultures, for example, works of artists such as the Baltic German artist Bernhard Borchert and the French Raoul Dufy. With the onset of World War II, many Latvian artists and other members of the cultural elite fled the country yet continued to produce their work, largely for a Latvian émigré audience. The Latvian Song and Dance Festival is an important event in Latvian culture and social life. It has been held since 1873, normally every five years. Approximately 30,000 performers altogether participate in the event. Folk songs and classical choir songs are sung, with emphasis on a cappella singing, though modern popular songs have recently been incorporated into the repertoire as well. After incorporation into the Soviet Union, Latvian artists and writers were forced to follow the socialist realism style of art. During the Soviet era, music became increasingly popular, with the most popular being songs from the 1980s. At this time, songs often made fun of the characteristics of Soviet life and were concerned about preserving Latvian identity. This aroused popular protests against the USSR and also gave rise to an increasing popularity of poetry. Since independence, theatre, scenography, choir music, and classical music have become the most notable branches of Latvian culture. During July 2014, Riga hosted the eighth World Choir Games as it played host to over 27,000 choristers representing over 450 choirs and over 70 countries. The festival is the biggest of its kind in the world and is held every two years in a different host city. Starting in 2019 Latvia hosts the inaugural Riga Jurmala Music Festival , a new festival in which world famous orchestras and conductors perform across four weekends during the summer. The festival takes place at the Latvian National Opera, the Great Guild, and the Great and Small Halls of the Dzintari Concert Hall. This year features the Bavarian Radio Symphony Orchestra, the Israel Philharmonic Orchestra, the London Symphony Orchestra and the Russian National Orchestra.

Ас мәзірі

Латвиялық тағамдар көбінесе ауыл шаруашылығы өнімдерінен тұрады, ал ет көптеген негізгі тағамдардың құрамында болады. Латвияның Балтық теңізінде орналасқандығына байланысты балық жиі жетіледі. Латвия асханасына көрші елдердің әсері тиген. Латвия рецептерінде картоп, бидай, арпа, капуста, пияз, жұмыртқа және шошқа еті сияқты көп қолданылатын ингредиенттер жергілікті жерде өндіріледі. Латвия тағамдары көбінесе майлы болады және аздаған дәмдеуіштер қолданылады. Сұр бұршақ пен майлы ет (спек) латыштардың негізгі тағамы деп есептеледі. Сорель сорпасы (skābeņu zupa) да латыштар тарапынан тұтынылады. Қара бидай наны ұлттық негізгі тағам саналады.

Спорт

Латвияда мұз үстіндегі хоккей көбінесе ең танымал спорт түрі деп есептеледі. Латвияда Хельмутс Балдерис, Артурс Ирбе, Карлис Скрастиньш және Сандис Озолиньш сияқты көптеген әйгілі хоккей жұлдыздары болды, сондай-ақ жақында халықаралық және НХЛ ойындарында латвиялық жанкүйерлердің зор қолдауына ие болған Земгус Гиргенсонс бар. Жанкүйерлер НХЛ All-Star дауыс беруін пайдаланып, Земгусты дауыс беруде бірінші орынға шығаруға ниет білдірді. "Динамо Рига" – елдегі ең күшті хоккей клубы, ол Латвияның жоғары хоккей лигасында ойнайды. Ұлттық турнир – 1931 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Латвияның жоғары хоккей лигасы. 2006 жылы Ригада ХХХІ әлем чемпионаты өтті. Баскетбол екінші ең танымал спорт түрі. Латвияның баскетбол дәстүрі ұзақ, себебі Латвия құрамасы 1935 жылы алғашқы Еуробаскетте жеңіске жетті және 1939 жылы Литваға бір ұпайпен ұтылып, күміс жүлдегер атанды. Латвияда Янис Круминьш, Майгонис Валдманис, Валдис Муйжниекс, Валдис Валтерс, Игорс Миглиниекс сияқты көптеген еуропалық баскетбол жұлдыздары болды, сондай-ақ алғашқы латвиялық НБА ойыншысы Гундарс Ветра да бар. Андрис Биедриньш – ең танымал латвиялық баскетболшылардың бірі, ол НБА-да "Голден Стэйт Уорриорс" және "Юта Джаз" командаларында ойнады. Қазіргі уақытта НБА-да "Бостон Селтикс" командасында ойнайтын Кристапс Порзиньгис, "Оклахома Сити Тандер" командасында ойнайтын Давис Бертанс және соңғы рет "Милвоки Бакс" командасында ойнаған Родионс Курукс бар. Бұрынғы латвиялық баскетбол клубы "Rīgas ASK" үш рет қатарынан Еуролига турнирін жеңіп алды. Қазіргі уақытта Еурокубокта өнер көрсететін "VEF Rīga" Латвияның ең күшті кәсіби баскетбол клубы болып табылады. EuroChallenge-ге қатысатын "BK Ventspils" Латвиядағы екінші ең күшті баскетбол клубы, ол бұған дейін LBL сегіз рет және BBL турнирінде 2013 жылы жеңіске жеткен. Латвия 2015 жылғы Еуробаскетке де қабылдады және 2025 жылы да қабылдаушы елдердің бірі болады. Футбол, флорбол, теннис, волейбол, велоспорт, бобслей және скелет сияқты басқа да танымал спорт түрлері бар. Латвия ұлттық футбол құрамасының ФИФА турниріндегі жалғыз қатысуы 2004 жылғы УЕФА Еуропа чемпионатында болды. Латвия қысқы және жазғы Олимпиада ойындарына сәтті қатысқан. Тәуелсіз Латвия тарихындағы ең табысты олимпиадалық спортшы – Марис Штромбергс, ол 2008 және 2012 жылдары ерлер BMX-те екі дүркін Олимпиада чемпионы атанды. Бокста Майрис Бридис 2017 жылдан 2018 жылға дейін WBC крейсерлік салмақ дәрежесін, 2019 жылы WBO крейсерлік салмақ дәрежесін және 2020 жылы IBF / The Ring журналының крейсерлік салмақ дәрежесін иеленген әлем чемпионы атағын жеңген алғашқы және жалғыз латыш болып табылады. 2017 жылы латвиялық теннисші Желена Остапенко 2017 жылғы French Open әйелдер жеке чемпионатында жеңіске жетті, бұл ашық дәуірде мұндай жетістікке қол жеткізген тұңғыш ойыншы болды. Футзалдан Латвия 2026 жылғы УЕФА Футзал Еуросын Литвамен бірлесіп қабылдайды, ал олардың ұлттық құрамасы дебюттік ойындарын өткізеді.

Ice hockey is usually considered the most popular sport in Latvia. Latvia has had many famous hockey stars like Helmuts Balderis, Artūrs Irbe, Kārlis Skrastiņš and Sandis Ozoliņš and more recently Zemgus Girgensons, whom the Latvian people have strongly supported in international and NHL play, expressed through the dedication of using the NHL's All Star Voting to bring Zemgus to number one in voting. Dinamo Riga is the country's strongest hockey club, playing in the Latvian Hockey Higher League. The national tournament is the Latvian Hockey Higher League, held since 1931. The 2006 IIHF World Championship was held in Riga. The second most popular sport is basketball. Latvia has a long basketball tradition, as the Latvian national basketball team won the first ever EuroBasket in 1935 and silver medals in 1939, after losing the final to Lithuania by one point. Latvia has had many European basketball stars like Jānis Krūmiņš, Maigonis Valdmanis, Valdis Muižnieks, Valdis Valters, Igors Miglinieks, as well as the first Latvian NBA player Gundars Vētra. Andris Biedriņš is one of the most well known Latvian basketball players, who played in the NBA for the Golden State Warriors and the Utah Jazz. Current NBA players include Kristaps Porziņģis, who plays for the Boston Celtics, Dāvis Bertāns, who plays for the Oklahoma City Thunder, and Rodions Kurucs, who last played for the Milwaukee Bucks. Former Latvian basketball club Rīgas ASK won the Euroleague tournament three times in a row before becoming defunct. Currently, VEF Rīga, which competes in EuroCup, is the strongest professional basketball club in Latvia. BK Ventspils, which participates in EuroChallenge, is the second strongest basketball club in Latvia, previously winning LBL eight times and BBL in 2013. Latvia was one of the EuroBasket 2015 hosts and will be one of the hosts once again in 2025. Other popular sports include football, floorball, tennis, volleyball, cycling, bobsleigh and skeleton. The Latvian national football team's only major FIFA tournament participation has been the 2004 UEFA European Championship. Latvia has participated successfully in both Winter and Summer Olympics. The most successful Olympic athlete in the history of independent Latvia has been Māris Štrombergs, who became a two time Olympic champion in 2008 and 2012 at Men's BMX. In Boxing, Mairis Briedis is the first and only Latvian to date, to win a boxing world title, having held the WBC cruiserweight title from 2017 to 2018, the WBO cruiserweight title in 2019, and the IBF / The Ring magazine cruiserweight titles in 2020. In 2017, Latvian tennis player Jeļena Ostapenko won the 2017 French Open Women's singles title, being the first unseeded player to do so in the open era. In Futsal, Latvia will host the UEFA Futsal Euro 2026 alongside Lithuania, their national team will make their debut as co host.

Латвия

Дзеновска, Дас. Еуропалық мектеп: Латвиядағы саяси либерализмдегі төзімділік және басқа сабақтар (Корнелл университетінің баспасы, 2018). Хазан, Михаил. "Латвиядан эмиграция: соңғы тенденциялар және экономикалық әсері". Балтық және Шығыс Еуропа елдерінде эмиграциямен күресу (2013) 65–110 бб. Онлайн.

Пабрикс, Артис және Алдис Пурс. Латвия: өзгерістердің күйреуі (Routledge, 2013).

Балтық мемлекеттері

Ауерс, Даунис. Балтық елдерінің салыстырмалы саясаты және үкіметі: Эстония, Латвия және Литва 21-ші ғасырда (Springer, 2015). Лейн, Томас және т.б. Балтық елдері: Эстония, Латвия және Литва (Routledge, 2013). Стин, Антон. Өткен мен болашақ арасында: посткоммунистік елдердегі элиталар, демократия және мемлекет: Эстония, Латвия және Литваның салыстырмалы талдауы (Routledge, 2019).

Ресей байланысы

Ческин, Аммон. "Орыс тілді бірегейлікті төменнен зерттеу: Латвия мысалы". Балтық зерттеулер журналы 44.3 (2013): 287–312. Онлайн.
Ческин, Аммон. Посткеңестік Латвиядағы орыс тілінде сөйлейтіндер: Дискурстық үлгідегі бірегейлік стратегиялары (Эдинбург университетінің баспасы, 2016).