Кіріспе

1915–1920 жылдары немістерге қарсы қорғану үшін құрылған орыс әскери бөлімі.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ресей азамат соғысындағы латыш әскери құрамалары

Латыш атқыштары (; Латышские стрелки) – бастапқыда 1915 жылдан бастап Латвияда Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия империясынан Балтық провинцияларын қорғау мақсатында Императорлық Ресей армиясының әскери құрамасы ретінде құрылған. Алғашқыда батальондар еріктілерден жасалса, 1916 жылдан бастап латыш халқының арасынан міндетті түрде әскери қызметке шақыру арқылы толықтырылды. Латыш атқыштар дивизиясына барлығы шамамен 40 000 сарбаз шақырылды. Олар Императорлық және Қызыл әскерлерде элиталық күш ретінде қолданылды.

Өмірбаян

XIX ғасырдың соңында Рига, болашақ Латвия астанасы, Ресей империясының ең өнеркәсіп дамыған қалаларының біріне айналды. Латвияның Социал-демократиялық жұмысшылар партиясы (ЛСДРП) жақсы ұйымдастырылған еді және 1905 жылғы революцияға қарай оның жетекшілері большевиктерге көбірек жақындық танытты. Осыдан кейін мемлекет тарапынан жазалаушы экспедициялар ұйымдастырылғанда, патшалық режимге қарсы партизандық соғыс жүргізу үшін, көбінесе ЛСДРП-мен байланысты қарулы қарсылық топтары құрылды. Осы тәжірибелі жауынгерлердің көптегені кейіннен латыш атыскерлері қатарына қосылды. Соғыс басталғанда Владивосток қаласының латыш полиция бастығы Индрикс Лединш латыш атқыштар бөлімдерін құру туралы ұсыныс жасады.

Құрылу

1915 жылдың сәуір айында, Императорлық неміс армиясы Латвия аумағына ілгерілеген кезде, Голдманис, Янис депутаты бастаған бірқатар көрнекті латыштар Мемлекеттік думадағы өздерінің беделін пайдаланып, патша Николай II-ге барлық латыш батальондарын құруға шақырды. Олар немістер Латвияға ілгерілегенде, мұндай бөлімдердің тиімділігі зор болады деп мәлімдеді. Латвиялықтар аймақты жақсы білген және орысшалау саясатына қарамастан, латыш ұлтшылдық сезімдері немістерге қарсы болғандықтан, жоғары моральдық рухта болды. Елгавада Латвияның Ұлттық гвардиясының екі батальоны Императорлық неміс армиясын тоқтатқан еді. Неміс әскерлерінің үдемелі ілгерілеуінен кейін, орыс штабы бұл шараны мақұлдады және 1915 жылдың 19 шілдесінде патша латыш стрелоктарының құрылуына келісім берді. Сол күні Мемлекеттік думаның латыш депутаттары Янис Голдманис және Залит Иван Петрович Ригада "Pulcējaties zem latviešu karogiem!" ("Латвия туы астына жиналаңыздар!") атты патриоттық үндеу жариялады. Бірінші еріктілер 12 тамызда Ригада тіркеле бастады. Алғашқы жоспар екі батальон құру болған, бірақ еріктілердің көптігіне байланысты үш батальон құрылды. Ригадан алғашқы латыш еріктілерінің жаттығу лагеріне аттануы кең ауқымды ұлттық демонстрацияға айналды, өйткені стрелоктар бөлімдері латыш командирлері басқаратын алғашқы латыш әскери құрамалары болды. Бірінші батальондар негізінен еріктілерден, әсіресе Курземеден келген босқындардан және Ригадан Ресейдің ішкі аймақтарына эвакуацияланған зауыттардың жұмысшыларынан құралды. Кейін басқа орыс бөлімдерінен де латыштар латыш стрелоктарының қатарына қосылды немесе ауыстырылды.

Қызыл латыш атқыштары

1917 жылдың мамыр айында латвиялық полктердің көп бөлігі большевиктерге адалдығын білдірді. Олар Қызыл латыш атыскерлері (қызыл латышские стрелки) ретінде танылып, Ресей азамат соғысына белсенді қатысты. Атыскерлер 1918 жылы Мәскеу мен Ярославльдегі большевиктерге қарсы көтерілістерді басуға белсенді түрде қатысып, ақ генералдар Деникин, Юденич және Врангельдің күштерімен шайқасты. 1919 жылғы қазанда Деникинге қарсы Орел-Кромы операциясында жеңіске жеткеннен кейін латыш атыскерлерінің дивизиясы сол кездегі ең жоғары әскери награданы алды: ВЦИК-тің Құрметті Қызыл Туын. Юкумс Васиетис, бұрын латыш атыскерлеріндегі полковник, Қызыл Армияның бірінші бас қолбасшысы болды. 1919 жылы Латвияда кеңес үкіметін орнатуға жасалған әрекетте латыш Қызыл атыскерлері маңызды рөл атқарды. Латвиялық атыскерлер мен латыштар арасында большевиктік идеялардың танымалдылығы төмендегендіктен, олар көптеген адамдық шығындарға ұшырады, ал көпшілігі Ресей азамат соғысының басқа майдандарына қайта орналастырылды. Латвиядағы Қызыл Армияның қалған күштері генерал фон дер Гольц басшылығымен Балтық немісінің еріктілері және полковник Калпакс бастап, кейін полковник Янис Балодис басшылығымен Латвия Республикасына адал болған жаңадан құрылған латыш бөлімшелерімен жеңіліске ұшырады; Солтүстік Латвия бригадасын қамтитын Эстония армиясымен және соңында Латгаледегі поляк және жаңа латыш армиясының бірлескен науқанымен жеңіліске ұшырады. 1920 жылы Латвия мен большевиктік Ресей арасындағы бейбіт келісімге сәйкес, 11 395 бұрынғы Қызыл атыскер Латвияға оралды. Басқа бұрынғы атыскерлер Кеңес Ресейінде қалды және Қызыл Армияда, Коммунистік партияда және Чекада жетекші лауазымдарға көтерілді. 1940 жылы КСРО Латвияны басып алғаннан кейін, көптеген аман қалған Қызыл атыскерлер Латвияға оралды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Латвиядағы ең танымал кеңес коммунистік басшылары Қызыл атыскерлерден емес еді: Мартин Латсис, Якоб Петерс, Арвидс Пелше, Ян Карлович Берзин, Ян Рудзутак, Петерис Стучка, Роберт Эйхе. Олардың барлығы, Стучкадан (1932 жылы қайтыс болған) және Пелшеден басқа, Ұлы тазалау кезінде НКВД-ның «латыш операциясы» деп аталатын операция кезінде атылды.

Ақ латыш атқыштары

1917 жылы латыш атқышыларының шағын тобы, көбінесе офицерлер, большевиктерге қарсы шықты. Карлис Гопперс және Фридрихс Бридис сияқты офицерлер большевиктік идеялардың латыш сарбаздары арасында таралуын болдырмауға тырысты. Қанды Рождество мен қаңтардағы шайқастар олардың большевизм идеологиясына қарсы күресу әрекеттеріне кедергі келтірді. Большевизмге қарсылар әскери қызметтен кетуге мәжбүр болды немесе ақ гвардияға қосылды. Азамат соғысының соңғы кезеңінде Ресейдің Орал және Қиыр Шығыс аймақтарында екі латыш бөлімі құрылды (Троицкий батальоны және Имантский полкі), бірақ олар ірі әскери операцияларға қатыспады және сол кезде тәуелсіздік алған Латвияға жіберілді.

Мәдениетте

Латвиялық атқыштар латыш өнерінде ұзақ жылдар бойы шабыт көзі болды. Көптеген жазушылар, ақындар және суретшілер латыш атқыштары мен олардың шайқастарынан шабыттанды. Ең танымал туындылары:
Александр Чакс ақынының Латвиялық атқыштар мен Латвия және Ресейдегі шайқастары туралы эпикалық өлеңдер жинағы – "Мәңгілікке тиген" (Mūžības skartie). Өзі де бұрынғы атқыш болған жазушы Александр Гриннің "Жандардың қырауы" (Dvēseļu putenis) тарихи романы. Романның басты кейіпкері – латыш атқыштар отрядына жазылған жас латыш мектеп оқушысы. 2019 жылы роман негізінде фильм көрсетілді. Латвиялық суретші Язепс Гросвальдстың (Jāzeps Grosvalds) латыш атқыштар қатарында қызмет еткен кезеңдерін бейнелейтін суреттер сериясы ("Латвиялық атқыштар 1916–1917" және "Босқындар 1915–1917"). Латвиялық pagan metal тобы Skyforger-дің "Latviešu strēlnieki" альбомы латыш атқыштары мен Бірінші дүниежүзілік соғыстағы шайқастарына арналған. 2007 жылғы "Риганың қорғаушылары" фильмінің басты кейіпкері – бұрынғы латыш атқышы, оқиға Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндері мен одан кейінгі Латвия Тәуелсіздік соғысында өрбуде.