Кіріспе

1760-шы жылдар – 1940-шы жылдар аралығындағы неміс ерікті әскери бөлімдері

Фрейкорптар (Freikorps) – 18-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың басына дейін бар болған Германия мен басқа да Еуропа елдерінің ерікті әскери бөлімдері немесе жартылай әскери ұйымдары. Олар өз ұлтына қарамастан, жалдамалы әскерилер немесе жеке әскери компаниялар ретінде күресті. Неміс тіліндегі елдерде алғашқы Фрейкорптар ("еркін полк", Freie Regimenter) 18-шы ғасырда жергілікті еріктілер, жаудан өткендер мен дезертирлерден құрылды. Бұл бөлімдер кейде ерекше жабдықталған, жаяу әскері және атты әскер (немесе сирек кездесетін артиллерия) ретінде қызмет етті; кейде тек роталар күшімен, ал кейде бірнеше мың сарбаздық құралымдарда болды. Сондай-ақ, әртүрлі аралас құралымдар мен легиондар да кездесті. Пруссиялық фон Клейст Фрейкорпының құрамына жаяу әскер, егерлер, драгундар және гусарлар кірді. Француздық "Волонтер де Сакс" ұлан мен драгундарды біріктірді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және 1918-19 жылдардағы неміс революциясы кезінде Фрейкорптар, ішінара Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінен тұратын жартылай әскери жасақтар ретінде құрылды. Олар Веймар Республикасын құлатуға тырысқан неміс коммунистеріне қарсы үкімет атынан күресу үшін жиналды. Алайда, көптеген Фрейкорптар Республиканы жек көріп, оның қолдаушыларын өлтіруге қатысты, кейіннен нацистердің билікке келуіне көмектесті.

Наполеон дәуірі

Наполеонның 1812 жылғы Ресейге шабуылы кезінде әскери ақын гусар Денис Давыдов, француздардың Мәскеуден кері шегінуі кезінде Фрейкорптар сияқты қызмет еткен ерікті партизан отрядтарын құрды. Бұл ретсіз жасақтар фельдмаршал Михаил Кутузовтың тұрақты Ресей императорлық армиясымен және атаман Матвей Платовтың қазақ отрядтарымен бірлесіп, француздық жабдықтау желілерін қиындыққа салып, Красной және Березина шайқастарында Grande Armée-ге жеңіліс сыйлады. Қазіргі мағынадағы Фрейкорптар Наполеон соғыстары барысында Германияда пайда болды. Олар көбінесе ақша үшін емес, патриоттық ниетпен күресті, француздық Рейн конфедерациясынан құтылуға тырысты. Император Наполеон француздары неміс мемлекеттерін жаулап алғаннан не оларды серіктестікке мәжбүрлегеннен кейін, жеңілген армиялардың қалдықтары осылайша күресін жалғастырды. Белгілі бірлестіктерге корольдік неміс легионы кірді, олар француздық оккупацияланған Испанияда Ұлыбритания үшін соғысқан және негізінен Ганноверден, Лютцовтың еркін корпусынан және Қара Брансвиктерден сабақтама алған. Фрейкорптар көптеген ұлттық сезімді азаматтар мен студенттерді тартты. Фрейкорп командирлері, мысалы Фердинанд фон Шилл, Людвиг Адольф Вильгельм фон Лютцов немесе Фредерик Вильгельм, Вольфенбюттель герцогы, "Қара герцог" деп танылған, Германиядағы Наполеонның басқыншы күштеріне қарсы өз шабуылдарын жүргізді. Шилл басқарғандар Стральзунд шайқасында (1809) талқандалды; көптегендері шайқаста қаза тапты немесе Наполеонның бұйрығымен жазаланды. Фрейкорптар Германияның Азаттық соғысы (1813–15 жж.) кезінде өте танымал болды, осы кезеңде Шиллдің Фрейкорпынан аман қалған фон Лютцов өзінің Лютцов еркін корпусын құрды. Наполеонға қарсы Фрейкорптар көбінесе француз желілерінің артында коммандос немесе партизандық күш ретінде әрекет етті. XIX ғасыр бойы осы Наполеонға қарсы Фрейкорптар неміс ұлтшылдары тарапынан жоғары бағаланды және мақталып, олардың ерліктері туралы батырлық миф құрылды. Бұл миф Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жеңілісінен кейін, едәуір өзгеше жағдайларда қайта жаңғыртылды.

Фрейкорп поэзиясы

1810 жылдардың басында Германия, Ресей және Испаниядағы Наполеонға қарсы партизандық қозғалыстар өздерінің поэзия стилін – гусар поэзиясын немесе фрейкорп поэзиясын қалыптастырды, оны солдат-ақындар жазды. Германияда Теодор Кёрнер, Макс фон Шенкендорф және Эрнст Мориц Арндт Фрейкорптан шыққан ең белгілі солдат-ақындар болды. Олардың өлеңдері көбінесе патриоттық, республикалық, монархияға қарсы және французға қарсы бағытталған. Ресейде партизандық армияның жетекшісі Давыдов гедонизм мен батылдықпен ерекшеленетін гусар поэзиясының жанрын ойлап тапты. Ол мұндай өлеңдерді бейнелеу үшін өзінің өмірінен оқиғаларды пайдаланды. Кейіннен Михаил Лермонтов Ресей императорлық армиясында жункер (кадет) болғанда, осындай өлеңдер жазды.

181571

Наполеон дәуірінен кейін де фрейкорптар әртүрлі дәрежеде сәттілікке жетті. 1848 жылдың наурыз айында Мюнхенде студенттік фрейкорптар құрылды. 1848 жылғы Бірінші Шлезвиг соғысында фон дер Танн, Застроу және басқалардың фрейкорптары көзге түсті. 1864 жылы Мексикада француздар бұрынғы прусстық гусар офицері Милсон басшылығымен «контргеррильялар» деп аталатын жасақ құрды. Италияда Джузеппе Гарибальди өзінің танымал «Фрайшарларын», әсіресе «Марсаланың мыңдаған» жасағын құрды, ол 1860 жылы Сицилияға десант түсірді. 1870/71 жылдардағы Франко-пруссия соғысына дейін Францияда «франк-тирерлер» деп белгілі фрейкорптар құрылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Фрейкорп сөзінің мағынасы бұрынғы қолданылуларымен салыстырғанда өзгерді. 1918 жылдан бастап бұл термин Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейін ел бойынша пайда болған әртүрлі, бірақ бәрібір шала байланысты жарымәскери ұйымдарды білдірді. Сол кездегі көптеген Веймарлық жарымәскери топтардың ішінде Фрейкорптар ең белгілісі болып табылады және қазір де солай. Нақты санын анықтау қиын болғанымен, тарихшылардың пікірінше, шамамен 500 000 адам ресми Фрейкорп мүшелері болса, тағы 1,5 миллион адам бейресми түрде қатысқан. Веймар Республикасының алғашқы жылдарындағы әлеуметтік, саяси және экономикалық дүрбелеңдер арасында Германияның Социал-демократиялық партиясының (Sozialdemokratische Partei Deutschlands, SPD) басшысы Фридрих Эберт басқарған Германияның уақытша үкіметі социалистік және коммунистік көтерілістерді басу үшін Фрейкорптарды қолданды. Қорғаныс министрі және СДПК мүшесі Густав Носке де марксистік Спартакшылар көтерілісін басуда Фрейкорптарға сүйенді, нәтижесінде 1919 жылдың 15 қаңтарында революциялық коммунистік көшбасшылар Карл Либкнехт пен Роза Люксембург жазаланды.

Бавария Кеңес Республикасы

Бавария Совет Республикасы – 1918–1919 жылдардағы неміс революциясы кезінде Баварияда 1919 жылдың 12 сәуірінен 1919 жылдың 3 мамырына дейін болған, қысқа ғұмырлы және мойындалмаған социалистік-коммунистік мемлекет. Неміс социалистерінен, содан кейін Ресейдегі большевиктердің қолдауынан кейінгі бірқатар саяси көтерілістерден соң, Носке Берлиннен жауап ретінде сәуір айының соңында Баварияға әртүрлі Фрейкорп бригадаларын жіберді, олардың жалпы саны шамамен 30 000 адамды құрады. Бір күні кейін капитан Альт Саттерхайм бастаған Фрейкорп тобы жергілікті католик клубының – Сент-Джозеф қоғамының отырысын тоқтатты және қатысушылардың отыздан жиырмасын атып, ұрып-соғып, пышақтап өлтірді. Тарихшы Найджел Джонс Фрейкорптардың зорлық-зомбылығынан Мюнхендегі жерлеушілердің жұмысы шамадан тыс болып, мәйіттер көшеде шіріп, жаппай жерлеу аяқталғанға дейін жатқанын айтады.

Фрейкорптың болмысы мен идеалдары

Фрейкорптардың қатарында бірінші дүниежүзілік соғыстың бұрынғы сарбаздары болды, олар демобилизациядан кейін азаматтық қоғамға қайта кірісе алмады, себебі соғыс зорлық-зомбылығынан физикалық және психикалық жағынан қиын жағдайға түсті. Ветерандарға мемлекеттік қолдаудың жеткіліксіздігі, сондай-ақ жарақаттан кейінгі стресс синдромымен күрескендерді гистериялық деп есептеу салдарынан, көптеген неміс ардагерлері Фрейкорпта жұбаныш пен туыстық сезімді тапты. Джейсон Кроутамаль Фрейкорптардың әскери құрылымы майдан шебінің табиғи жалғасы болғанын, Kampfgemeinschaft (жауынгерлік қауымдастық) және Kameradschaft (достық) сияқты ұғымдарды бейнелейтінін, соның арқасында "окоптардағы ерлік достығының рухын" сақтағанын атап көрсетті. Германияның күтпеген, түсініксіз жеңілісіне ашуланғандар Германиядағы коммунизм мен социализмге қарсы күресу үшін немесе кінәлі деп санайтындардан кек алу мақсатымен Фрейкорпқа қосылды. Сонымен қатар, бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етуге жетілмеген неміс жастары өздерін патриоттар және ерлер ретінде көрсету үмітімен Фрейкорпқа қатысты. Тарихшылар Фрейкорп мүшелерін "соғыс тудырған окоптардың балалары" деп сипаттайды, соғыстың қатыгездік процесі оларды агрессия, физикалық басымдық, эмоциясыздық (қатаңдық) сипаттаған әскерилендірілген еркектікке бейімдеді деп санайды. Бірінші дүниежүзілік соғыс Германияның жеңілісімен аяқталғанымен, Фрейкорптағы көптеген адамдар өздерін коммунистер, большевиктер, еврейлер, социалистер және пацифистер сияқты дәстүрлі Германия империясының жауларымен әлі де соғысып жатқан сарбаздар деп есептеді.

Жұмыстан босату

Фрейкорптардың Шығыс Еуропадағы қатысуы мен іс-қимылдарының кеңдігі, олар толық тәуелсіздік танытып, Рейхсвер мен Германия үкіметінің бұйрықтарын орындаудан бас тартқандықтан, мемлекет тарапынан жағымсыз қабылданып, кері әсер етті. Осы кезде Фрейкорптар Эберттің бүліктер мен коммунистік көтерілістерді басу мақсатына қол жеткізген еді. 1920 жылғы наурызда Фрейкорптар қатысқан Капп-Лютвиц төңкерісі сәтсіз аяқталғаннан кейін, Рейхсвердің бас қолбасшысы Ханс фон Зеект Фрейкорптардың барлық мүшелерін әскерден шығарып, олардың болашақта қаржыландыру мен жабдық алу мүмкіндігін шектеді, нәтижесінде Фрейкорптардың тәуелсіздігі мен күші азайды.

Франция

Францияда осыған ұқсас топ (бірақ Фрейкорппен байланысы жоқ) "Франк корпусы" болды. 1939 жылдың қазан айынан бастап француз армиясы бірнеше Франк корпусы бөлімдерін құрды. Олардың міндеті Мажино сызығының алдында тұзақ құру, шабуыл жасау және жауды мазалау операцияларын жүргізу болды, бұл кезең "Беделсіз соғыс" (Drôle de Guerre) деп аталды. Оларға Зигфрид сызығын қорғап тұрған неміс әскерлеріне шабуыл жасау тапсырылды. Кеңеуде Вишимен ынтымақтасқан, антибольшевик және SS майоры Джозеф Дарнанд осы коммандос операцияларының ең белгілі қатысушыларының бірі болды. 1940 жылдың мамырында "Беделсіз соғыс" кезеңіндегі Франк корпусының тәжірибесі Groupes Francs Motorisé de Cavalerie (GFC) құрылуына әсер етті, олар Франция шайқасының бағытын баяулату және соңғы тұрақтарында, әсіресе Сена және Луараны қорғауда маңызды рөл атқарды. 1944 жылдың сәуір-қыркүйек аралығында Corps Franc de la Montagne Noire бөлімшесі француз қарсыласының құрамында әрекет етті.

Африка франктары корпусы

1942 жылғы 25 қарашада Виши француз Солтүстік Африкасына одақтас әскерлердің шабуылынан кейін, француздық Мароккода генерал Жиро басқаратын еркін француз күштерінің құрамында Корпус Франс д’Африка (CFA) (Африка корпусы Франк) құрылды. Жиро бұл ерікті жасақтың құрамын Солтүстік Африканың түрлі діни көзқарастағы (христиан, еврей және мұсылман) тұрғындарынан іріктеді және оларға Vélite атағын берді. Бұл атау Наполеонның императорлық гвардиясының элиталық жеңіл жаяу әскерінен, римдік велиттерінен шабыттанды. Корпустың көп бөлігі Анри д’Астиер де ла Вигери мен Жозе Абулькердің Géo Gras француз қарсылық тобынан құралды, олар 1942 жылғы 8 қарашадағы түнгі Алжир көтерілісіне жауапты болды, сол түні одақтас әскерлердің қондырған сәтімен үйлесімде қарсылық күштері Алжирді бақылауға алды. Алжирді басып алғанда, олар адмирал Дарлан мен генерал Жюинды тұтқынға алды, бұл Виши француз күштерінің одақтастар тарапына өтуіне әкелген Дарлан келісіміне жол ашты. Дарлан кейіннен Корпус Франс д’Африканың ертедегі мүшесі Фернан Бонье де Ла Шапельдің қолынан қаза тапты. Олар британдық коммандос жасақтарымен теңдестірілген еркін француз күштері ретінде жұмыс істеді. Корпусқа 1939 жылы Солтүстік Африкаға паналаған испандық және халықаралық испандық Республикалық армиясының көптеген ескі жауынгерлері де кірді. Жозеф де Гойслар де Монсабер басқаруымен Корпус Франс д’Африка АҚШ-тың 5-ші армиясымен бірге Тунис жерінде Роммельдің Африка корпусына қарсы күресті. Олар британдық 139-шы бригадамен бірге Кассарин мен Сиди Насрда шайқасты, онда итальяндық 10-шы берсальери дивизиясының 34-ші батальонына қарсы екі есе көп күшпен батыл штыкпен шабуыл жасады. Бизертеге баратын жолда Кеф Зилия тауының жанында 380 тұтқынға алды, итальяндық батальон командирін өлтірді және «Аусладун» операциясының жоспарларын қолға түсірді. Олар 1943 жылғы мамыр айында Бизертені басып алуға қатысты. Іс-қимылдары үшін Корпус Франс д’Африкаға «Круа-де-Герр» ордені табысталды. CFA 1943 жылғы 9 шілдеде ресми түрде таратылды, ал оның мүшелері мен жабдықтары 1943 жылғы 13 шілдеде Алжирдегі Дуплексте жаңадан құрылған Африкалық коммандос тобының (GCA) құрамын құрады. GCA Пьяноза, Эльба, Салерно, Прованс, Белфорт, Жироманни, Эльзас, Черней, Гёбвиллер, Буль және Германияға шабуыл кезінде шайқасты.