Кіріспе

Оңтүстік Америкаға тән үйретілген кеміргіш. Кеміргіштердің (Cavia porcellus) кіші түрі, сондай-ақ «кави» (/'//k//eɪ//v//i/ KAYvee) деп те аталады. Өсірушілер жануарды «кави» деп атауға бейім, бірақ ғылыми және зертханалық контексте «теңіз шошқасы» жиірек қолданылады. Атына қарамастан, теңіз шошқалары Гвинеяда туындамаған және шошқалармен де жақын туыс емес. Олар Оңтүстік Американың Анд аймағынан шыққан. Биохимиялық және гибридизациялық зерттеулер олардың жабайы табиғатта кездеспейтін үйретілген жануарлар екенін, C. tschudii сияқты жақын түрлердің ұрпақтары екенін көрсетеді. Бастапқыда ет алу үшін мал ретінде өсірілген, және әлемнің кейбір аймақтарында осы күнгі күнге дейін тұтынылады. Батыс қоғамында 16 ғасырда еуропалық саудагерлердің Еуропа мен Солтүстік Америкаға әкелгеннен бері теңіз шошқалары үй жануары ретінде кең танымалдылыққа ие болды. Олардың қарапайым мінезі, күтімге жауаптылығы, оларды күтудің салыстырмалы оңайлығы теңіз шошқаларын үй жануары ретінде танымал таңдауға айналдырды. Теңіз шошқаларын селекциялық өсірумен айналысатын ұйымдар бүкіл әлемде құрылды. Өсірушілер әртүрлі түс және текстуралы көптеген арнайы тұқымдарды таңдайды. Теңіз шошқаларының мал тұқымдары Анд халқының көптеген дәстүрлі мәдениеттерінде, әсіресе азық-түлік көзі ретінде маңызды рөл атқарады. Жануарлар сондай-ақ халық медицинасында және діни рәсімдерде қолданылады. Оларды еті үшін өсіреді және Анд тауларында «куй» деп белгілі асханалық тағам болып табылады. 1960 жылдары Перуде заманауи селекциялық бағдарлама басталды, нәтижесінде «жақсартылған куй» (cuy mejorados) деп аталатын ірі тұқымдар пайда болды. Саудагерлер Оңтүстік Америкадан тыс жерлерде жануардың тұтынылуын арттыруға тырысты. Теңіз шошқаларында биологиялық эксперименттер 17 ғасырдан бері жүргізіліп келеді. 19 және 20 ғасырларда жануарлар үлгілік организмдер ретінде соншалықты жиі қолданылғандықтан, адамдарға сынақ жүргізу үшін «теңіз шошқасы» термині пайда болды. Содан бері олардың орнын көбінесе егеуқырлар мен тышқандар басты. Дегенмен, олар зерттеулерде әлі де қолданылады, негізінен жасөсперімдік диабет, туберкулез, цинга (адамдар сияқты, оларға да С витамині қабылдау қажет) және жүктілік кезіндегі асқынулар сияқты адамның медициналық жағдайларын зерттеу үшін үлгі ретінде қолданылады.

Тарих

Cavia porcellus табиғи ортада жабайы түрде кездеспейді; олар, ең болмаса, C. aperea, C. fulgida және C. tschudii сияқты жақын түрлерден тараған болуы мүмкін, олар Оңтүстік Американың әртүрлі аймақтарында кеңінен таралған. Осылайша, ата-тегі C. tschudii болуы мүмкін екені анықталды. 20-шы ғасырда анықталған C. anolaimae және C. guianae сияқты кейбір кави түрлері, жабайы ортаға қайта енгізілген үй жануарлары болуы мүмкін. Перу және Эквадордағы археологиялық қазбаларда шамамен 500 ж.б.д. – 500 ж.а. аралығында жасалған, гинея шошқаларын бейнелейтін мүсіндер табылды. Ежелгі Перудегі моче халқы жануарларға табынушылық ететін және өнер туындыларында жиі гинея шошқаларын бейнелейтін. Испан отарлаушыларының алғашқы есебінде Перудегі инка халқының құрбандық шалу үшін сүйікті жануары гинея шошқасы болғандығы айтылады. Бұл мәлімдемелер археологиялық қазбалармен және кечуа мифологиясының жазбаларымен расталады, бұл құрбандық ритуалдарының құдайларды ынаятқа алу, өлгендерге сүйемелдеу немесе болашақты болжау сияқты әртүрлі мақсаттарға қызмет еткенін көрсетеді. 1200 жылдан бастап 1532 жылы испан жаулап алуға дейін жергілікті халықтар селекциялық өсіру арқылы үй жануарларының көптеген түрлерін шығарды, олар кейбір қазіргі үй жануарларының негізін құрады. Олар аймақта тағамдық өнім ретінде қолданылады; Анд таулы аймағындағы көптеген үй шаруашылықтары оларды өсіреді. Гинея шошқаларына қатысты халықтық әңгімелер көп; олар сыйлық ретінде беріледі, дәстүрлі әлеуметтік және діни рәсімдерде қолданылады және жиі айтылатын метафораларда кездеседі. Сондай-ақ, олар дәстүрлі емшілер немесе курандеролар емшілік рәсімдерде қолданады, науқастардың денесіне сүртіп, сарқырама, ревматизм, артрит және тиф сияқты ауруларды диагностикалау үшін пайдаланады. Олардың ішіндегі мүшелерін қарап, емнің тиімділігін анықтауға болады. Бұл әдістер Анд тауларының көптеген аймақтарында кеңінен қабылданады, себебі Батыс медицинасы қолжетімді емес немесе оған сенімсіздікпен қаралады. Испан, голланд және ағылшын саудагерлері гинея шошқаларын Еуропаға әкелді, онда олар тез арада жоғары сыныптағы және королева Елизавета I сияқты патшалық отбасылар арасында экзотикалық үй жануарлары ретінде танымал болды. Гинея шошқасы туралы ең алғашқы жазба 1547 жылы Санто-Домингодан келген жануардың сипаттамасында жазылған. Кавилер Испаньолаға түпкілікті емес екендігіне байланысты, олардың бұрын испан саяхатшыларымен әкелінгендігіне сенді. Алайда, Батыс Үнді аралдарындағы жаңа қазбаларға сүйенсек, жануарды 500 ж.б.д. шамасында Оңтүстік Америкадан келген керамика жасаушы бау-бақша өсімдіктерімен Кариб теңізіне әкелген болуы керек. Мысалы, Пуэрто-Рикода остионоид кезеңінде, испандықтар келгенге дейін көп бұрын болған. Гинея шошқасын алғаш рет 1554 жылы швейцариялық табиғаттанушы Конрад Гесснер сипаттаған. Оның биноминалды ғылыми атауын алғаш рет 1777 жылы Эркслебен қолданды; ол Палластың жалпы атауының (1766) және Линнейдің нақты анықтамасының (1758) қосындысы болып табылады. Сурет Англиядағы ең көне гинея шошқасының қалдықтарымен бірдей кезеңге жатады, ол Эссекстегі Елизавета дәуіріндегі Хилл Холл үйінен табылған жартылай кави қаңқасы және шамамен 1575 жылға дейін сақталып келген. Көптеген гинея шошқаларының жүні бар, бірақ кейбір үй жануарларының иелері қабылдаған бір зертханалық тұқымы – арық шошқа – жүні жоқ немесе азырақ жүнді түр. Керісінше, перулік, сильк және тексел сияқты бірнеше тұқымдардың жүні ұзын. 1990 жылдары ғылыми пікірлердің аз бөлігі гинея шошқалары, шиншиллалар және дегу сияқты кавиморфтардың нағыз кеміргіштер емес екенін және оларды сүтқоректілердің жеке тобы ретінде жіктеу керек екенін ұсынды (қоян және қоянды қамтитын кеміргіштерге ұқсас). Кейінгі зерттеулер үлгілерді кеңейту арқылы кеміргіштер, оның ішінде гинея шошқаларын монофилеттік деп жіктеу бойынша сүтқоректілер биологтары арасындағы консенсусты қалпына келтірді. Еркек және әйел гинея шошқаларының сыртқы түрі жалпы мөлшерден басқа айтарлықтай ерекшеленбейді. Анус екі жыныста да жыныс мүшелеріне өте жақын орналасқан. Жануарларды жас кезінде жыныстық айырмашылықтарын білетін адам ғана анықтай алады. Әйел жыныс мүшелері вульва қақпағынан құралған Y пішіндес конфигурациямен ерекшеленеді. Еркек жыныс мүшелері де ұқсас көрінуі мүмкін, пенис және анус ұқсас пішіндес, бірақ жыныстық аймақтың алдындағы шашты қысыммен ұстасаңыз, пенис шығады. Еркектің ұрықтары да сырттан көрінуі мүмкін.

Мінез-құлық

Теңіз шошқалары тамаққа дейін күрделі жолдарды үйреніп, үйренген жолды бірнеше ай бойы дәл есте сақтай алады. Олардың мәселені шешудегі ең күшті стратегиясы – қозғалыс. Теңіз шошқалары кішкентай кедергілерден секіре алады, бірақ биікке секіруге шамалары жетпейді. Көпшілігі нашар альпинист, епті емес. Олар оңай қорқып, қауіп сезгенде ұзақ уақытқа тоңып қалады немесе жылдам, шашыраңқы қозғалыстармен жасырынуға тырысады. Үлкен топтағы қорқыған теңіз шошқалары "тапталып" жүреді, жауыңды шатастыру үшін кездейсоқ бағытта қашады. Көңілді болғанда теңіз шошқалары ауада кішкентай секірулер жасап ("попкорнинг" деп аталатын қозғалыс), тояқтың соғыс биіне немесе қоянның қуанышпен секіруіне (бинкилер) ұқсас қимылдар көрсетеді. Сонымен қатар, олар суға түсуді ұнатпаса да, жақсы жүзеді және сирек жуыну қажет болады. Көптеген кеміргіштер сияқты, теңіз шошқалары да әлеуметтік күтімге қатысып, өздерін үнемі тазалайды. Олар сүтті ақ сөл бөліп, күтім кезінде шаштарына жағады. Шошқалар тобы жиі бір-бірінің шашын шайнайды, бірақ бұл топ ішіндегі иерархияны орнату тәсілі, әлеуметтік белгі емес. Теңіз шошқалары мен қояндарды бірге ұстау туралы пікірлер екіге бөлінген. Кейбір деректерде теңіз шошқалары мен қояндар бірге торда тұрғанда жақсы араласады делінеді. Қызыл кедр (шығыс немесе батыс) және қарағай, екеуі де жұмсақ ағаштар, бұрын төсек ретінде жиі пайдаланылған, бірақ қазір бұл материалдарда зиянды фенолдар (ароматты көмірсутектер) және майлар бар екені анықталды. Қатты ағаштан (мысалы, аспан), қағаз өнімдері және жүгері сабақтарынан жасалған төсек материалдарына қолдануға болады. Теңіз шошқалары таза болмайды; олар көбінесе тамақ ыдысына секіріп түсіп, төсегі мен нәжісін соларға тигізеді, ал олардың зәрі кейде тор бетінде кристалданып, оны алып тастау қиынға соғады. Тор тазартылғаннан кейін теңіз шошқасы әдетте зәр шығарып, аумағын белгілеу үшін денесінің төменгі бөлігін тор еденімен сүйреп өткізеді. Еркек теңіз шошқалары осылайша аумағын белгілейді, оларды торға қайта салғанда. Теңіз шошқалары екі немесе одан да көп санынан тұратын топта жақсы өседі; сірке шошқаларының тобы немесе бір немесе бірнеше сірке шошқалары мен стерильденген еркек шошқалары жиі кездесетін комбинациялар, бірақ еркек шошқалары кейде бірге өмір сүре алады. Теңіз шошқалары басқа теңіз шошқаларын таниды және олармен байланысады, сынақтар еркек шошқаның бейтаныс ортаға деген нейроэндокриндік стресс реакциясы байластырылған аналық шошқаның қатысуымен айтарлықтай төмендейді, бірақ бейтаныс аналық шошқалармен емес. Егер торда орын жеткілікті болса, оларды ертерек таныстырса және аналық шошқалар болмаса, еркек шошқалары да жақсы араласа алады. Швейцарияда бір ғана теңіз шошқасын ұстау оның денсаулығына зиян келтіреді деп есептеліп, серігі жоқ теңіз шошқасын ұстау заңсыз. Өлтірілген серігінің орнына уақытша теңіз шошқасын жалға алуға арналған қызмет бар. Швецияда да осындай заң бар, онда теңіз шошқасын жалғыз ұстауға тыйым салынған.

Латынша атауы

Жалпы түрдің ғылыми атауы Cavia porcellus, «porcellus» латын тілінде «кішкентай шошқа» дегенді білдіреді. «Cavia» нео-латын сөзі; ол француз Гвианасында бұрын қоныстанған Галиби тайпаларының тіліндегі жануардың атауы – «кабиаи» сөзінен туындаған. «Кабиаи» португал тіліндегі «çavia» (қазір «savia») сөзінен алынған нұсқа болуы мүмкін, ал ол өзі тупи тіліндегі «saujá» сөзінен шыққан, ол «тышқан» деген мағынаны білдіреді.

Теңіз шошқасы

"Гиней шошқасы" атауындағы "гиней" сөзінің шығу тегін түсіндіру қиын. Бір ұсыныс бойынша, бұл жануарлар Гвинея арқылы Еуропаға әкелінген, соның салдарынан адамдар олардың сол жерден келгенін ойлаған. "Гиней" сөзі ағылшын тілінде кез келген алыс, беймәлім елді білдіру үшін жиі қолданылған, сондықтан бұл атау жануардың экзотикалық тегіне байланысты болған болуы мүмкін. Тағы бір болжамға сәйкес, атаудағы "гиней" Оңтүстік Америкадағы "Гвиана" аймағының бұрмалануы. Кейбір ғалымдар "гиней" сөзі "кони" (қоян) сөзінің өзгеруі болуы мүмкін дейді; Эдвард Топселлдің 1607 жылғы төрт аяқты жануарлар туралы еңбегінде гиней шошқалары "қоян шошқалары" деп аталған. Жануарлардың қалай "шошқа" деп аталғаны әлі анық емес. Олар дене құрылысы жағынан шошқаға ұқсас, денелеріне қарағанда үлкен басы, қалың мойны және құйрығы жоқ, дөңгелек жамбасы бар; олардың шығаратын дыбыстары шошқа дыбыстарына өте ұқсас, және олар көп уақытын жеуге жұмсайды. Олар "қорадағыдай" тар жағдайда ұзақ өмір сүре алады және кемемен Еуропаға оңай тасымалданды.

Басқа тілдер

Кесебұғалар кечуа тілінде куви немесе хака, ал Эквадор, Перу және Боливия испан тілінде куй немесе куйо (көпше түрі куйес, куйо) деп аталады. Жануардың аты көптеген еуропалық тілдерде шошқаға сілтеме жасайды. Неміс тілінде олар Meerschweinchen, яғни сөзбе-сөз "кішкентай теңіз шошқасы" деп аталады, поляк тілінде świnka morska, венгр тілінде tengerimalac, ал Lang ru деп аталады. Бұл орта неміс тіліндегі merswin деген атаудан туындаған. Бұл сөз бастапқыда "дельфин" деген мағынаны білдірген және жануарлардың шырылдаған дыбыстарына (олар бізге ұқсас деп есептелген) байланысты қолданылған. Неміс атауының тағы да басқа, ғылыми негіздемесі аз түсіндірмелері де бар. Мысалы, Жаңа дүниеде толықтыру үшін тоқтаған кемелер гвинея шошқаларын алып, оларды жеңіл тасымалданатын жаңа ет көзі ретінде пайдаланған. Француз тілінде cochon d'Inde (үнді шошқасы) немесе cobaye; голландтар оны Guinees biggetje (Гвинея шошқасы) немесе cavia (кейбір голланд диалектілерінде Spaanse сысқыр) деп атайды; ал португал тілінде гвинея шошқасы cobaia (тупи тілінен латыншаға аудармасы) немесе porquinho da Índia (кішкентай үнді шошқасы) деп аталады. Шошқамен байланыстыру барлық еуропалық терминдерге тән емес; мысалы, испан тіліндегі жалпы атау conejillo de Indias (Үндістанның кішкентай қояны).

Диета

Оның табиғи тамағы – шөп. Оның молярлары өсімдіктерді ұнтақтауға арналған және өмір бойы үнемі өседі. Жануарлардың көпшілігі, шөппен қоректенетіндері, ірі денелі болады және ұзын ас қорыту жолына ие. Теңіз шошқасының ішектері көптеген кеміргіштерге қарағанда әлдеқайда ұзын. Оңай сіңетін тағамдар асқазан-ішек жолынан өтеді және қалыпты нәжіс ретінде шығарылады. Бірақ, сіңіруге қиын талшықтан қоректік заттарды алу үшін, теңіз шошқалары талшықты ашытып, содан кейін ішіндегісін қайтадан сіңіретін (цекотрофия) цекотроптар түрінде шығарады. Кейін цекотроптардың қоректік заттары кіші ішекте сіңіріледі. Теңіз шошқалары цекотроптарды тікелей ішек тесігінен жейді, егер жүкті болмаса немесе семіз болмаса. Олар осы мінез-құлқымен лагоморфтармен (қоян, харе және пикалар) және басқа да жануарлармен бөліседі. Егде жастағы шошқаларда (жас шошқаларда сирек) ішек тесігінен цекотроптарды шығаруға мүмкіндік беретін бұлшық еттер әлсірейді. Бұл фекальдық бітелуге алып келеді, бұл жануардың цекотроптарды қайта сіңіруіне кедергі келтіреді, тіпті қатты түйіршіктер бітелген массадан өтуі мүмкін. Адам ішек тесігінен бітелген нәжісті мұқият алып тастаса, жағдай уақытша жеңілдеуі мүмкін. Теңіз шошқаларына тимоти шөптері сияқты жаңа шөптер, сондай-ақ көбінесе тимоти шөптерінен жасалған тағамдық гранулалар пайдалы. Альфальфа шөбі де танымал тағам, және көптеген теңіз шошқалары оны ұсынса, көп мөлшерде жейді, бірақ ересек теңіз шошқаларына альфальфа беру туралы пікірталас бар. Кейбір үй жануарларының иелері мен ветеринариялық ұйымдар альфальфаны шөп емес, көкөніс ретінде көп мөлшерде тұтыну семіздікке және жүкті және өте жас теңіз шошқаларынан басқа барлық жануарларда артық кальцийден туындаған несеп тастарына әкелуі мүмкін деп кеңес береді. Алайда, ғылыми зерттеулерде альфальфаның ақуыз, аминқышқылы және талшықтардың маңызды көзі екені айтылған. Адамдар сияқты, бірақ көптеген басқа сүтқоректілерден айырмашылығы, теңіз шошқалары өздері С витаминін синтездей алмайды және оны тамақтан алуы керек. Егер теңіз шошқалары жеткілікті С витаминін алмаса, олар өлімге әкелетін қышқыл ауруға шалдығуы мүмкін. Теңіз шошқаларына күніне шамамен 10 мг (жүкті болса 20 мг) С витамині қажет, оны жаңа, шикі жемістер мен көкөністерден (мысалы, брокколи, алма, капуста, сәбіз, сельдерей және шпинат) немесе диеталық қосымшалардан немесе дұрыс сақталған теңіз шошқаларына арналған жаңа гранулалардан алуға болады. Теңіз шошқаларының денсаулығы үшін кальций, магний, фосфор, калий және сутегі иондарының дұрыс тепе-теңдігі қажет, сонымен қатар А, D және Е витаминдерінің жеткілікті мөлшері де қажет. Теңіз шошқаларының нашар тамақтануы бұлшықет дистрофиясымен, метастаздық кальцификациямен, жүктілікке байланысты қиындықтармен, витаминдердің жетіспеуімен және тіс проблемаларымен байланысты. Теңіз шошқалары жаңа жемістер мен көкөністерді жеуде талғампаз болуы мүмкін, өйткені олар өмірдің басында не жеуге болатынын және не жеуге болмайтынын біледі, ал олардың тамақтану әдеттерін ересек болғаннан кейін өзгерту қиын. Олар диетадағы кенеттен өзгерістерге жақсы жауап бермейді және жаңа тағам түрлерін қабылдаудың орнына тамақтануды тоқтатып, аштықтан өлуі мүмкін. Теңіз шошқалары үшін улы болатын бірқатар өсімдіктер бар, соның ішінде бракен, бриония, майлы шашақ, шарлок, өлімге әкелетін түнгі көлеңке, фоксглов, гельборе, гельлок, доңғалақтың лилиясы, майи, монах, привет, рагворт, рабарб, спидвелл, тоқал (Linaria vulgaris және Linaria dalmatica) және жабайы сельдерей. Сонымен қатар, түймек немесе пияз сияқты түбірден өсетін кез келген өсімдік әдетте улы болып саналады, сондай-ақ плющ және емен жапырақтары да.

Көбею

Аталықтар (доңыз шошқалары) 3–5 аптада жыныстық жарамдылыққа жетеді. Сол сияқты, аналықтар (аналық доңыз шошқалары) 4 апталық жастан бастап бедеу болуы мүмкін, тіпті толық жетілген ересектерге дейін балалай алады. Аналық доңыз шошқасы жыл бойы көбейе алады (көктем айлары ең жақсы кезең). Аналық доңыз шошқасы бір жылда бес балалы болуы мүмкін, бірақ алтауы да теориялық тұрғыдан мүмкін. Теңіз шошқасы анасының тек екі емшегі бар, бірақ ол әдеттегідей 2-4 баладан тұратын балаларды оңай өсіре алады. Аз балалы болғанда, бала туу кезінде балалардың үлкен болуына байланысты қиындықтар тууы мүмкін. Көп балалы болғанда, өлі туған балалардың саны артады, бірақ балалар дамудың жоғары сатысында туғандықтан, ана сүтіне қол жеткізе алмауы жаңа туған балалардың өлім-жітіміне көп әсер етпейді. Бірге тұратын аналықтар сүт беріп жатқанда аналық міндеттерге көмектеседі; теңіз шошқалары басқа аналыққа баласын тәрбиелеуге көмектеседі, яғни аналық доңыз шошқасы басқа аналықтың баласын қабылдауы мүмкін. Бұл жағдай ата-анасы қайтыс болғанда немесе қандай да бір себеппен олардан айырылғанда орын алуы мүмкін. Бұл мінез-құлық кең таралған және піл сияқты басқа да көптеген жануарлар түрлерінде кездеседі. Жүктіліктегі токсикоз (гипертония) жиі кездесетін проблема және көптеген жүкті аналықтардың өліміне себеп болады. Токсикоздың белгілеріне мыналар жатады: анорексия (апетит жоғалуы), әлсіздік, шамадан тыс сілекей шығару, кетондардың салдарынан ауыздан тәтті немесе жеміс иісі шығуы және ауыр жағдайларда ұстамалар. Жүктілік токсикозы ыстық климатта жиі кездеседі. Жүктілік кезіндегі басқа да қауіпті асқынуларға жатырдың түсіп кетуі, гипокальциемия және мастит жатады. Бала тумайтын аналықтарда жамбас симфизінің омыртқасы қайталанбайтын күйге түсуі немесе кальцийленіп кетуі мүмкін, бұл жамбас буынында алты айдан кейін пайда болуы мүмкін.

Әлеуметтік мінез-құлық

Егер өмірінің басында дұрыс күтім көрсетілсе, теңіз шошқалары қолға алуға және көтеріп жүруге үйренеді, сондай-ақ олар сирек шағады немесе тырнақтайды.

Клубтар мен бірлестіктер

Әлемде теңіз шошқаларын көрсетуге және өсіруге арналған клубтар мен қауымдастықтар құрылды. Америка Қоян Өсірушілер Қауымдастығының бөлімшесі – Америка Құрама Штаттары мен Канададағы басқарушы орган. Британдық Кави Кеңесі Ұлыбританиядағы кави клубтарын басқарады. Австралияда (Австралия Ұлттық Кави Кеңесі) және Жаңа Зеландияда (Жаңа Зеландия Кави Кеңесі) да осыған ұқсас ұйымдар бар. Әрбір клуб өз стандартын жариялайды және қандай тұқымдарды көрсетуге қабілетті екенін анықтайды.

Адамның аллергиясы

Аллергиялық симптомдар, соның ішінде ринит, конъюнктивит және астма, теңіз шошқаларымен байланысқа түсетін зертханалық жануарлармен жұмыс істейтін қызметкерлерде тіркелген. Теңіз шошқаларына тікелей ұшырағаннан кейін туындаған аллергиялық реакциялар туралы да хабарланған. Аллергияға қарсы егулер теңіз шошқаларына аллергияны емдеуге көмектеседі, бірақ емдеу 18 айға дейін созылуы мүмкін.

Популярлы мәдениет пен БАҚ-та

Олардың кең таралған танымалдылығының нәтижесінде, әсіресе балалы үйлерде, теңіз шошқалары мәдениет пен БАҚ-та өздерін көрсетті. Әдебиетте осы жануардың ең белгілі пайда болуларының бірі – Эллис Паркер Батлердің "Шошқалар – шошқалар" атты әңгімесі, ол бюрократиялық нашарлық туралы айтады. Теміржол станциясындағы екі теңіз шошқасы ешкімнің бақылауысыз көбейіп кетеді, ал адамдар оларды жүк құнын есептеу үшін "шошқа" деп санау керек пе, әлде "жануар" деп санау керек пе деп дауласады. Батлердің оқиғасы, өз кезегінде, Дэвид Джеррольд жазған "Жұлдыздар жолы: Түпнұсқа сериясы" телесериалының "Трибблдермен қиындықтар" атты эпизодына әсер етті.

Балалар әдебиетінде

Беатрикс Поттердің "Фейри керван" романы мен Майкл Бондтың "Ольга да Полга" балаларға арналған сериясы екеуінде де гвинея шошқасы басты кейіпкер ретінде бейнеленген. Тағы бір мысал - К.С. Льюисдің "Шарұайдың немересі" кітабы: оның "Нарния жылнамалары" сериясының бірінші (хронологиялық) кітабында гвинея шошқасы әлемдер арасындағы орманда саяхат еткен алғашқы жаратылыс. Урсула Дубосарскийдің "Мейзи және Пинни Гиг" романында шағын қыз гигант гвинея шошқасы туралы қайта-қайта түс көреді, ал гвинея шошқалары Дубосарскийдің басқа да бірнеше кітаптарында маңызды рөлде ойнайды, оның ішінде жасөсперімдерге арналған "Ақ гвинея шошқасы" және "Қаз өйнағы" романдары да бар.

Кино және теледидардағы

Сонымен қатар, теңіз шошқалары кино мен теледидарда да пайда болған. "Шреддерменнің ережелері" телефильмінде басты кейіпкер мен оның ұнаған адамының екеуінің де теңіз шошқалары бар, олар сюжетте маңызды рөл атқарады. Крис Рок дауыстаған Родни есімді теңіз шошқасы 1998 жылғы "Доктор Дулиттл" фильміндегі маңызды кейіпкер болды, ал Лини теңіз шошқасы Nick Jr.'s "Wonder Pets" телебағдарламасындағы басты рөлдердің бірін сомдайды. 1990 және 2000 жылдары теңіз шошқалары Egg Banking plc, Snapple және Blockbuster Video сияқты ірі жарнамалық кампанияларда кеңінен қолданылды. "South Park" сериалының 12-ші маусымындағы "Pandemic 2: The Startling" атты эпизодында костюм киген алып теңіз шошқалары Жер бетіндегі шабуылдарды бейнелейді. 2009 жылғы Walt Disney Pictures компаниясының "G Force" фильмінде АҚШ үкіметі үшін жаттықтырылған, жоғары интеллектісі бар теңіз шошқаларының тобы көрсетілген.

Оңтүстік Америка

Құсқарлар (куй, куйе немесе кури деп аталады) бастапқыда Анд тауларында еті үшін үйретілген. Дәстүрлі түрде бұл жануар Анды тауларындағы жергілікті халық үшін салтанатты тағамдар мен деликатес ретінде сақталған, бірақ 1960 жылдан бері барлық адамдар үшін тұтынуға қатысты әлеуметтік шектеулер азайды. Ол Перу мен Боливияда, әсіресе Анд тауларының жоғартқы жазықтарында диетаның маңызды бөлігі болып табылады; сондай-ақ, Эквадордың кейбір аймақтарында (негізінен Сьеррада) және Колумбияда, көбінесе елдің оңтүстік-батыс бөлігінде (Каука және Нариньо департаменттерінде) жейді. Құсқарлар дәстүрлі малға қарағанда әлдеқайда аз орынды қажет етеді және өте жылдам көбейеді, сондықтан шошқалар мен сиырлар сияқты көптеген дәстүрлі мал шаруашылығы жануарларына қарағанда тамақ пен кіріс көзі ретінде тиімдірек; үстімізден, оларды қалалық жағдайда өсіруге болады. Ауылдық және қалалық отбасылар қосымша кіріс табу үшін құсқарларды өсіреді, ал жануарлар жергілікті базарларда және ірі муниципалитет жәрмеңкелерінде сатылады. Құсқар еті жоғары протеинге және төмен май мен холестеринге ие, оның дәмі қоян мен тауықтың қара етіне ұқсас деп сипатталады. Оны қуырылған (чактадо немесе фрито), грильде пісірілген (асадо) немесе пеште пісірілген (аль-хорно) күйінде дайындауға болады, ал қалалық мейрамханаларда оны тушенка немесе фрикасе түрінде де ұсынады. Эквадорлықтар жиі сопа немесе локро де куи – сорпа тағамын жейді. Хуанкайо, Куско, Лима және Хуачо қалаларында костюмдер мен құсқар тағамдарынан тұратын құсқар фестивальдері өтеді. Көптеген құсқар мерекелері Перуде қазан айының екінші жұмасында Ұлттық құсқар күні (Día Nacional del Cuy) күні тойланады.

Перулік асылдандыру бағдарламасы

Перудің ғылыми-зерттеу университеттері, әсіресе Ла Молина ұлттық аграрлық университеті, 1960 жылдары ірі денелі теңіз шошқаларын өсіру мақсатында тәжірибелік бағдарламаларды бастады. Кейінгі университеттердің күш-жігері Оңтүстік Америкада теңіз шошқаларын шаруашылық ретінде өсіруді экономикалық тұрғыдан тиімді ету үшін өсіру және күтім процедураларын өзгертуге бағытталды. Ла Молина университеті шығарған теңіз шошқасының түрі тез өседі және салмағы жоғары болады. Ірі денелі теңіз шошқаларының барлық түрлері "cuy mejorados" деп, ал үй жануарлары ретінде өсірілетін түрлері "cuy criollos" деп аталады. Перуден шыққан бастапқы үш желі – Перу (2 аптаға дейін салмақ алатын), Андина және Инти.

АҚШ, Еуропа және Жапония

Нью-Йорктегі Анд тауларынан келген иммигранттар ет үшін теңіз шошқаларын өсіріп сатады, ал АҚШ-тың ірі қалаларындағы кейбір Оңтүстік Америка мейрамханаларында куй деликатес ретінде ұсынылады. Камерунда олар кеңінен таралған. Конго Демократиялық Республикасында оларды қала шеттерінде де, ауылдық аймақтарда да кездестіруге болады, мысалы, Оңтүстік Кивуда. Сонымен қатар, олар Танзанияның оңтүстік-батысындағы Иринга аймағындағы ауылдық үй шаруашылықтарында жиі ұсталады.

Ғылыми зерттеулерде

Ғылыми тәжірибелерде теңіз шошқаларын қолдану кемінде 17 ғасырға дейін барып жетеді, сол кезде итальян биологтары Марчелло Малпиги мен Карло Фракассати анатомиялық құрылымдарды зерттеу кезінде теңіз шошқаларында вивисекция жүргізген. 1780 жылы Антуан Лавуазье жылу өндірісін өлшеуге арналған калориметрмен тәжірибелерінде теңіз шошқасын пайдаланды. Теңіз шошқалары 19 ғасырдың соңында Луи Пастер, Эмиль Ру және Роберт Кохтың тәжірибелері арқылы микробтар теориясының қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Теңіз шошқалары бірнеше рет орбиталық ғарышқа ұшырылды, алғаш рет 1961 жылдың 9 наурызында КСРО Sputnik 9 биоспутнигімен, сәтті қалпына келтіріліп. Қытай да 1990 жылы теңіз шошқаларын жолаушы ретінде алып, биоспутникті ұшырып, қалпына келтірді. Теңіз шошқалары 20 ғасырдың соңына дейін зертханалық жануарлар ретінде танымал болды: 1960 жылдары АҚШ-та зерттеулер үшін жылына шамамен 2,5 миллион теңіз шошқасы пайдаланылды, бірақ 1990 жылдардың ортасына қарай бұл көрсеткіш шамамен 375 000-ға дейін төмендеді. Сирек қолданылатын тәжірибелердің бірі фармакология және сәулелендіру саласындағы зерттеулер болды. Теңіз шошқасы жұқпалы ауруларды зерттеу және диагностикалауда кеңінен қолданылды. Серология үшін маңызды компонент – комплемент алғаш рет теңіз шошқасының қанынан бөлінді, және олар инсулинге қарсы антиденелерді жасауға жарамды түр. Басқа сүтқоректілерге қарағанда 10 есе көп мөлшерде инсулин теңіз шошқаларында өсуді реттеуде маңызды рөл атқаруы мүмкін, бұл рөл әдетте өсу гормонымен орындалады. Сонымен қатар, теңіз шошқалары жас диабетті зерттеу үшін модельдік организм ретінде анықталды және жүктілік токсикозының жиілігіне байланысты, әйелдердегі преэклампсияны зерттеу үшін де қолданылады. Ғылыми зерттеулерде қолданылатын теңіз шошқасы тұқымдары негізінен асыл тұқымды болып табылады. Әдеттегі американдық немесе ағылшын қордан басқа, зертханалық пайдаланудағы екі негізгі асыл тұқымдары – Хартли және Дункин Хартли; бұл ағылшын тұқымдары альбинос, бірақ пигментті тұқымдар да бар. Инбридтік тұқымдар сирек кездеседі және әдетте иммундық жүйенің молекулалық биологиясы сияқты өте нақты зерттеулер үшін қолданылады. Шығарылған инбридтік тұқымдардың екеуі Сеуолл Райттың белгілеуі бойынша, "Тұқым 2" және "Тұқым 13" әлі күнге дейін жиі қолданылады. Иммунокомпетентті түксіз тұқым 1978 жылы Арман Фраппиер институтымен анықталды, ал Чарльз Ривер зертханалары 1982 жылдан бері зерттеулер үшін осы тұқымды көбейтеді. Кейіннен теңіз шошқаларын ұнататындар түксіз тұқымдарды өсіре бастады, ал үй жануарларының түксіз түрлері "жұқа шошқалар" деп аталады.

Метафоралық қолданысы

Ағылшын тілінде "кики" термині көбінесе ғылыми тәжірибе нысаны немесе, қазіргі заманда, кез келген тәжірибе немесе сынақ нысаны үшін метафора ретінде қолданылады. Мұндай қолданыс 20 ғасырдың басына дейін жетеді: Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде келтірілген ең ерте мысалдар 1913 және 1920 жылдарға қатысты. 1933 жылы Тұтынушылар зерттеуінің негізін қалаушылар Ф.Ж. Шлинк және Артур Каллет 100,000,000 кики атты кітап жазды, бұл метафораны тұтынушылар қоғамына дейін кеңейтті. Кітап АҚШ-та ұлттық бестселлерге айналып, терминді одан әрі танымал етті және тұтынушылардың құқығын қорғау қозғалысының дамуына түрткіс болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гвинея кикі клубы Англияның Суссекс графтығындағы Шығыс Гринстедтегі Королева Виктория ауруханасында пластикалық хирург Арчибальд МакИндоның емделіп жатқан науқастары үшін әлеуметтік клуб және өзара қолдау желісі ретінде құрылды, олар бұрын сынақтан өтпеген қайта құру процедураларынан өтуде. Терминнің теріс мағынасы кейіннен чех жазушысы Людвик Вачуликтің 1970 жылғы "Кикилер" романында кеңес тоталитаризмінің аллегориясы ретінде қолданылды.