Румыния патшайымы Марий: Өмір және тағдыры

Кіріспе

Румынияның 1914-1927 жылдардағы патшайымы Мария (Эдинбургтың ханшайымы Мария Александра Виктория болып туған; 29 қазан 1875 – 18 шілде 1938) – король Фердинанд I-нің әйелі ретінде Румынияның соңғы патшайымы болды.

Queen of Romania from 1914 to 1927

Marie (born Princess Marie Alexandra Victoria of Edinburgh; 29 October 1875 – 18 July 1938) was the last queen of Romania as the wife of King Ferdinand I.

Marie was born into the British royal family. Her parents were Prince Alfred, Duke of Edinburgh (later Duke of Saxe Coburg and Gotha), and Grand Duchess Maria Alexandrovna of Russia. Marie's early years were spent in Kent, Malta and Coburg. After refusing a proposal from her cousin, the future King George V, she was chosen as the future wife of Ferdinand, then crown prince of Romania, in 1892. Marie was crown princess between 1893 and 1914, and became immediately popular with the Romanian people. After the outbreak of World War I, Marie urged Ferdinand to ally himself with the Triple Entente and declare war on Germany, which he eventually did in 1916. During the early stages of fighting, the national capital Bucharest was occupied by the Central Powers. Marie, Ferdinand and their five children took refuge in Western Moldavia. There, she and her three daughters acted as nurses in military hospitals, caring for soldiers who were wounded or afflicted by cholera. After the war, on 1 December 1918, the historical region of Transylvania, following Bessarabia and Bukovina, united with the Old Kingdom. Marie, now queen of Greater Romania, attended the Paris Peace Conference of 1919, where she campaigned for international recognition of the enlarged Romania. In 1922, she and Ferdinand were crowned in a specially built cathedral in the ancient city of Alba Iulia, in an elaborate ceremony which mirrored their status as queen and king of a united state. As queen, Marie was very popular, both in Romania and abroad. In 1926, she undertook a diplomatic tour of the United States, alongside her children Nicholas and Ileana. They were received enthusiastically by the people and visited several cities before returning to Romania. There, Marie found that Ferdinand was gravely ill and he died a few months later. Now queen dowager, Marie refused to be part of the regency council which reigned over the country under the minority of her grandson, King Michael. In 1930, Marie's eldest son Carol, who had waived his rights to succession, deposed his son and usurped the throne, becoming King Carol II. He removed Marie from the political scene and strived to crush her popularity. As a result, Marie moved away from Bucharest and spent the rest of her life either in the countryside or at Balchik Palace, her summer residence in Southern Dobruja by the Black Sea. In 1937, she became ill with cirrhosis and died the following year. Following Romania's transition to a People's Republic, the monarchy was excoriated by communist officials. Several biographies of the royal family described Marie either as a drunkard or as a promiscuous woman, referring to her many alleged affairs and to orgies she had supposedly organised before and during the war. In the years preceding the Romanian Revolution of 1989, Marie's popularity recovered and she was offered as a model of patriotism to the population. Marie is primarily remembered for her work as a nurse, but is also known for her extensive writing, including her critically acclaimed autobiography.

Мария британдық патша отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Эдинбург герцогы Альфред (кейін Саксен-Кобург және Гота герцогы) және Ресейдің Ұлы герцогинясы Мария Александровна болды. Марияның балалық шағы Кент, Мальта және Кобургте өтті. Туысы, болашақ король Георг V-нің ұсынысынан бас тартқаннан кейін, 1892 жылы ол Румынияның сол кездегі мұрагер ханзадасы Фердинандтың болашақ әйелі болып таңдалды. Мария 1893 және 1914 жылдар аралығында таққа мұрагер ханшайым болды және румын халқының арасында тез арада танымал болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Мария Фердинандты Үштік келісіммен одақтасып, Германияға қарсы соғыс жариялауға шақырды, ол 1916 жылы осылай істеді. Ұрыстың басында ұлттық астана Бухарестті Орталық державалар басып алды. Мария, Фердинанд және олардың бес баласы Батыс Молдавияға қашып кетті. Сол жерде ол үш қызымен бірге әскери госпитальдерде медбике болып, жараланған немесе холерамен ауырған сарбаздарға көмектесті. Соғыстан кейін, 1918 жылдың 1 желтоқсанында, Бессарабия және Буковинадан кейін, Трансильвания тарихи аймағы Ескі Корольдықпен бірікті. Қазір Ұлы Румынияның патшайымы болған Мария 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясына қатысты, онда кеңейтілген Румынияның халықаралық деңгейде мойындалуын талап етті. 1922 жылы ол Фердинандпен бірге ежелгі Альба-Юлия қаласындағы арнайы салынған кафедральда таж кигізілді. Бұл салтанатты рәсім олардың біріккен мемлекеттің патшасы және патшайымы мәртебесін көрсететін еді. Патшайым Мария Румынияда да, шетелде де өте танымал болды. 1926 жылы ол балалары Николас және Илеанамен бірге АҚШ-қа дипломатиялық сапар жасады. Олар Румынияға оралғанға дейін бірнеше қалаларды аралап, халықтың ыстық қарсы алуын алды. Сол жерде ол Фердинандтың ауыр сырқатқа шалдыққандығын білді және ол бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Енді жесір патшайым Мария, немересі король Михаилдың билігімен елді басқарған регенттік кеңесіне қатысудан бас тартты. 1930 жылы Марияның үлкен ұлы Карол, мұрагерлік құқығынан бас тартып, ұлын тақтан түсіріп, тақты басып алды, король Карол II болды. Ол Марияны саяси аренадан шеттетуге тырысып, оның танымалдығын жоя бастады. Соның салдарынан Мария Бухарестен кетіп, қалған өмірін ауылда немесе Қара теңіз жағасындағы Оңтүстік Добруджадағы Балчик сарайында өткізді. 1937 жылы ол цирроз ауруына шалдықты және келесі жылы қайтыс болды. Румынияның Халық Республикасына айналуынан кейін монархия коммунистік шенеуніктер тарапынан қатты сынға ілікті. Патшалық отбасы туралы бірнеше өмірбаяндар Марияны мас немесе распатты әйел ретінде сипаттап, оның көптеген іскерліктері мен соғыстан бұрын және соғыс кезінде ұйымдастырған деп есептелетін оргиялар туралы айтты. 1989 жылғы Румыния революциясына дейінгі жылдары Марияның танымалдығы қайта жаңғырды және ол халыққа патриотизмнің үлгісі ретінде ұсынылды. Мария ең алдымен медбике ретіндегі еңбегімен есінде сақталады, сонымен қатар ол өзінің көптеген жазбаларымен, оның ішінде сынға ұшыраған автобиографиясымен де танымал.

Туу

Мари – Эдинбург герцогы Альфред пен Ресейдің бұрынғы Ұлы герцогинясы Мария Александровнаның үлкен қызы және екінші баласы, сәйкесінше, королева Викторияның ұлы және император Александр II-нің қызы. Ол 1875 жылғы 29 қазанда сағат 10:30-да ата-анасының резиденциясында, Англияның Кент графтығындағы Иствелл поместьесінде дүниеге келді. Оның тууы құрметіне Парк және Тауэр зеңбіректерден салют берілді. Ол анасы мен әжелерінің құрметіне Мари Александра Виктория деп аталды, бірақ жақын тұратындары арасында "Мисси" деп танылды. Эдинбург герцогы қызының "ағасы сияқты көрнекті бала болатынын күтіп, әлемге келмес бұрын-ақ жақсы дамыған өкпелері бар екенін көрсетті" деді. Ұлыбританияның билеуші монархінің немересі болғандықтан, Мари туғаннан бастап "Единбургтың принцессасы Мария" деген атаққа ие болды. Маридің крещениесі 1875 жылғы 15 желтоқсанда Виндзор қамалының жеке капелласында Артур Стэнли мен Джеральд Уэлсли, Виндзор деканының басшылығымен өтті. Крещение, "қатаң түрде жеке өткізілген", оның әкесінің әкесі, Альберт ханзаданың қайтыс болған күнінің жылдығын белгілейтін рәсімнен кейін бір күн өткен соң болды. Маридің спонсорлары: императрица Мария Александровна (анасының әжесі, үшін королева Виктория өкілдік етті), Уэльс принцессасы (әкесінің әпкесі), Саксен-Кобург және Гота герцогинясы (оның шөпше әжесі, үшін Шлезвиг-Гольштейннің принцессасы Кристиан өкілдік етті), Ресейдің царевичи (анасының ағасы, үшін граф Петр Андреевич Шувалов өкілдік етті) және Коннаут және Стратхарн герцогы (әкесінің ағасы, үшін Альбани герцогы өкілдік етті).

Тәрбие

Мари және оның бауырлары, принц Альфред (ту. 1874, «Жас Афи» деп аталады), және принцесса Виктория Мелита (ту. 1876, «Дуки» деп аталады), Александра (ту. 1878, «Сандра» деп аталады) және Беатрис (ту. 1884, «Бейби Би» деп аталады) өмірінің көп бөлігін Эствелл паркінде өткізді, оны анасы олардың ресми резиденциясы Кларенс-хаусынан гөрі артық көреді. Мари өз естеліктерінде Эствеллді жылы еске алады. Эдинбург герцогы Ұлыбритания Корольдік теңіз флотындағы лауазымына байланысты балаларының өмірінен мүлдем шетте болды, ал олардың өмірін анасы басқарды. Кейіннен Мари, әкесінің шашының түсін кейінірек түсірілген портреттеріне қарап ғана білгенін, оны шын мәнінде қарағаннан әлдеқайда қою деп ойлағанын айтты. Үйде болғанда герцог балаларымен жиі ойнайтын, олар үшін көптеген ойындар ойлап табатын. Мари барлық бауырларының ішінде ең жақын болғаны – бір жас кіші қарындасы Виктория Мелита еді, бірақ оның бойының биіктігінен барлығы оны үлкен қыз деп санайтын, бұл принцессаларды қатты ренжітетін. Эдинбургтегі балалардың бәрі шомылдырылып, ағылшын дінінде тәрбиеленді, бұл олардың орыс православиелік анасын ренжітті. Эдинбург герцогинясы ұрпақтарды бөлу идеясын қолдады, ал Мари анасының екеуінің арасында теңдес сияқты сөйлесуге рұқсат бермегеніне қатты өкінді. Дегенмен, герцогиня тәуелсіз ойлы, мәдениетті және балаларының өміріндегі «ең маңызды адам» болды. Анасының тілегі бойынша Мари мен оның әпкелері француз тілін үйренді, бірақ олар оны жек көріп, сирек сөйлейтін. Жалпы, герцогиня қыздарының білімін елемеді, оларды өте ақылды немесе дарынды деп санамады. Олар дауыстап оқуға рұқсат алған, бірақ сурет салу және сызу саласында, олар королева Викториядан мұра еткен талантқа ие болған қыздар тек «орташа білім» алды. Эдинбург герцогы мен герцогинясы патша отбасының мүшелерін Эствелл паркіне жиі қабылдап, оларды күнделікті таңғы асқа шақыратын, ал 1885 жылы Мари мен Виктория Мелита әпкелері Беатрис пен Баттенберг принці Генридің үйлену тойында қалыңдықтар болды. Маридің ойын жолдастарының арасында оның анасының туыстары – Ұлы князьдар Николай («Никки» деп аталатын), Георгий («Георгий») және Ресейдің Ұлы княгинясы Ксения болды; олардың ағалары Михаил («Миша» деп аталатын) және Ольга Эдинбург қыздарына тым жас еді. Ойынға бірге ойнағандардың арасында Маридің анасынан туған ағасы, Ресейдің Ұлы князі Владимир Александровичтің балалары да болды. 1886 жылы, Мари он бір жаста болғанда, Эдинбург герцогы Жерорта теңізінің бас қолбасшысы болып тағайындалды және отбасы Мальтадағы Сан-Антонио сарайында тұрып қалды. Мари кейіннен Мальтадағы уақытын «өмірімдегі ең бақытты естелік» деп атады. Мальтада Мари өзінің алғашқы махаббатын, герцогтің кемесінің капитаны Морис Буркты тапты, оны Мари «Капитан Дәрім» деп атады. Мари Бурк өзінің бір әпкесіне өзіне қарағанда көбірек көңіл бөлгенде, қызғанышқа бейім болды. Герцог пен герцогиня Мальтада өте жақсы көрінді, ал Сан-Антонио сарайында қонақтар жиі жиналатын. Мари мен Виктория Мелитаға анасы ақ аттарды сыйлап, олар сенбі күнін қоспағанда, күнделікті ат жарысына баратын. Мальтадағы алғашқы жылында француз гувернантасы принцессалардың білімін қадағалады, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты келесі жылы оны әлдеқайда жас неміс әйел ауыстырды. Сан-Антониода Эдинбург герцогы мен герцогинясы әрқашан Уэльс принці Джордж үшін бөлме даярлап отырды, ол Уэльс принцінің екінші ұлы, ол Корольдік теңіз флотында қызмет ететін. Джордж үш үлкен Эдинбург қыздарын «үш ең жақын» деп атады, бірақ Мариді ең көп ұнатты. Осы арада Эдинбург герцогы баласыз әкесінің ағасы, Саксен-Кобург және Гота герцогы Эрнест II-нің мұрагері болды, Уэльс принці герцогтікке құқығынан бас тартқаннан кейін. Нәтижесінде 1889 жылы отбасы Кобургке көшіп келді. Патша Кароль ерлі-зайыптыларға «Хонигтаг» (бір күндік бал айы) бергенімен, Мари мен Фердинанд Бавариядағы Краухенвиес қасарасында бірнеше күн өткізді. Сол жерден олар ауылға қарай жолға шықты, жолдары Виенада тоқтады, онда олар император Франц Иосифке барды. Австрия мен Румыния арасындағы шиеленістің артуына байланысты (сапар Трансильвания меморандумының жалғасып жатқан қозғалысы кезінде өтті), ерлі-зайыптылардың сапары қысқа болды, олар Трансильваниядан түнгі сапармен пойызбен шекаралық Предеал қаласына келді. Марияны румын халқы жылы қарсы алды, олар жеке монархияны күтіп жүрген.

Marie and her siblings, Prince Alfred (b. 1874, known as "Young Affie"), and Princesses Victoria Melita (b. 1876, known as "Ducky"), Alexandra (b. 1878, known as "Sandra") and Beatrice (b. 1884, known as "Baby Bee"), spent much of their early life at Eastwell Park, which their mother preferred instead of Clarence House, their official residence. In her memoirs, Marie remembered Eastwell fondly. The Duke of Edinburgh was largely absent from his children's lives due to his position in the British Royal Navy, and their life was governed by their mother. Marie later stated that she did not even know the colour of her father's hair until she looked at later portraits of him, believing it to be much darker than it actually was. When he was at home, the Duke would often play with his children, inventing many games for them. Of all her siblings, Marie was closest to her sister Victoria Melita, who was one year younger, but whom everyone believed to be the older girl because of her stature, much to the princesses' dismay. The Edinburgh children were all baptised and raised in the Anglican faith; this upset their Russian Orthodox mother. The Duchess of Edinburgh was a supporter of the idea of separating generations, and Marie deeply regretted the fact that her mother never allowed chatting between the two "as if [they] were equals". Nonetheless, the Duchess was independent minded, cultured, and "the most important person" in her children's lives. At the behest of their mother, Marie and her sisters were taught French, which they detested and rarely spoke. Overall, the Duchess neglected her daughters' education, considering them not very bright or gifted. They were permitted to read aloud, but in the fields of painting and drawing, areas in which they had inherited Queen Victoria's talent, the girls received only a "pedestrian instruction". The Duke and Duchess of Edinburgh frequently received members of the royal family at Eastwell Park, inviting them for breakfast nearly daily, and in 1885 Marie and Victoria Melita served as bridesmaids at the wedding of their aunt Beatrice and Prince Henry of Battenberg. Among Marie's playmates were her maternal cousins Grand Dukes Nicholas (called "Nicky"), George (called "Georgie"), and Grand Duchess Xenia of Russia; their siblings, Michael (called "Misha") and Olga, were too young for the Edinburgh girls. Other playmates included the children of Marie's maternal uncle Grand Duke Vladimir Alexandrovich of Russia. In 1886, when Marie was eleven years old, the Duke of Edinburgh was named commander in chief of the Mediterranean Fleet and the family took up residence at San Antonio Palace in Malta. Marie later remembered her time in Malta as "the happiest memory of my existence". It was in Malta that Marie found her first love, Maurice Bourke, the captain of the Duke's ship, whom Marie called "Captain Dear". Marie was prone to fits of jealousy when Bourke would pay more attention to one of her sisters than to her. The Duke and Duchess were greatly loved in Malta, and San Antonio Palace was frequently full of guests. Marie and Victoria Melita received white horses from their mother and went to the local hippodrome nearly daily, apart from Saturday. During their first year in Malta, a French governess oversaw the princesses' education, but due to her failing health, she was replaced the following year by a much younger German woman. At San Antonio, the Duke and Duchess of Edinburgh always maintained a room ready for Prince George of Wales, the second son of the Prince of Wales, who was in the Royal Navy. George called the three elder Edinburgh girls "the three dearests", but favoured Marie the most. Meanwhile, the Duke of Edinburgh became heir presumptive to his childless paternal uncle, Ernest II, Duke of Saxe Coburg and Gotha, upon the Prince of Wales's renunciation of his rights to the duchy. Consequently, the family relocated to Coburg in 1889. Although King Carol granted the couple "Honigtag" (one day of honeymoon), Marie and Ferdinand spent a few days at the Castle of Krauchenwies in Bavaria. From there, they left for the countryside, their journey being interrupted briefly by a stop at Vienna, where they visited Emperor Franz Joseph. Due to growing tensions between Austria and Romania (the visit took place during the ongoing movement of the Transylvanian Memorandum), the couple's visit was brief, and they arrived in the border town of Predeal following a nighttime crossing of Transylvania by train. Marie was warmly welcomed by the Romanian people, who were longing for a more personal monarchy.

Тақырыбы

Аты Туу Өлім Жұбайы және балалары Румыния королі Кароль II 1893 жылдың 15 қазаны 1893 1953 жылдың 4 сәуірі 1953 1918 жылы үйленген, Иоана Мария Валентина "Зизи" Ламбрино (1898–1953); 1 ұл (Кароль Ламбрино) 1921 жылы үйленген, Грекия және Дания ханшайымы Хелен (1896–1982); 1 ұл (Румыния королі Михаил) 1947 жылы үйленген, Елена "Магда" Лупеску (1977 жылы қайтыс болды), балалары жоқ Грекия патшайымы Елизавета 1894 жылдың 12 қазаны 1894 1956 жылдың 15 қарашасы 1956 1921 жылы үйленген, Грекия королі Георгий II (1890–1947), балалары жоқ Югославия патшайымы Мария 1900 жылдың 6 қаңтары 1900 1961 жылдың 22 маусымы 1922 жылы үйленген, Югославия королі Александр I (1888–1934); 3 ұл (оның ішінде Югославия королі Петр II) Николай 1903 жылдың 18 тамызы 1903 1978 жылдың 9 маусымы 1931 жылы үйленген, Иоана Долетти (1902/9–1963), балалары жоқ; 1967 жылы үйленген, Тереза Лиссаба Фигейра де Мелло (1913–1997), балалары жоқ Илеана ханшайым 1909 жылдың 5 қаңтары 1909 1991 жылдың 21 қаңтары 1931 жылы үйленген, Австрия-Тоскана архидукі Антоны (1901–1987); 2 ұл, 4 қыз 1953 жылы үйленген, доктор Стефан Иссареску (1906–2002), балалары жоқ Мирча ханзаде 1913 жылдың 3 қаңтары 1913 1916 жылдың 2 қарашасы 1916, үйленбеген.

Отбасылық өмір

Мари мен Фердинандтың некелерінің алғашқы жылдары аса оңай болған жоқ, және Мари кейін күйеуіне: "Біздің жастық шағымыздың көп жылдарын тек бірге өмір сүруді үйренуге кетіргенімізге қандай өкінішті!" - деп айтқан. Бірте-бірте, жұбайлардың қарым-қатынасы шын ниетті достыққа негізделді: Мари Фердинандқа ер адам ретінде, кейіннен патша ретінде тиіс құрмет көрсетті, ал ол оны сыйлады, себебі ол әлемді одан жақсы түсінетінін сезінді. Соңында Мари Фердинандпен "ең жақсы серіктестер, ең адал жолдастар" екендеріне сенді, бірақ олардың өмірлері тек белгілі бір мәселелерде ғана байланысты екенін түсінді. Фердинанд Маридің әскери шерулерде болуынан ләззат алды, сондықтан оны мұндай шараларға жиі шақырып тұратын. Мари алғашқы баласы, Кэрол ханзадасын, некеден кейін тоғыз ай өткен соң, 1893 жылдың 15 қазанында дүниеге әкелді. Мари босану ауыртпалығын жеңілдету үшін хлороформ қолдануды сұрағанмен, дәрігерлер "әйелдер Хауаның күнәсі үшін азап тартуға тиіс" деп ойлап, оған кедергі келтірді. Бірақ Маридің анасы мен королева Викторияның қысымымен король Карол өзінің күйеуінің қарындасының баласына есірткі қолдануға рұқсат берді. Мари алғашқы баласының тууынан көп қуанбады, кейін "басымды қабырғаға тигізіп қояйын" деген ойға келгенін жазды. Сол сияқты, Марияға Кэролдың әйелі Элизабет бала туу - "өміріндегі ең ұлы сәт" екенін үнемі еске салса да, ол тек екінші баласы, Элизабет ханшайымының тууында ғана, яғни 1894 жылы анасын сағынды. Румыниядағы өмірге бейімделгеннен кейін, Мари балаларының тууына қуана бастады, атап айтқанда Мария ханшайым (1900–61), отбасында "Миньон" деп лақапталған, Николай ханзада (1903–78), "Ники" деп аталған, Илеана ханшайым (1909–91) және Мирча ханзада (1913–16). Король Карол мен королева Элизабет принц Кэрол мен принцесса Элизабетті Маридің тәрбиесінен алып, оларды жас ата-аналарының қолында тәрбиелеу орынсыз деп санады. Мари балаларын жақсы көретін, бірақ оларды тіпті сөгіп те жаза алмайтын, сондықтан оларды тиісті түрде бақылауға келмейтін. Осының салдарынан, патша балалары біраз білім алды, бірақ ешқашан мектепке жіберілмеді. Патша үйі балаларға мектептегідей білім беруге мүмкіндік бермегендіктен, олардың көптегені өскен сайын қанағаттанқысыз мінез-құлық таныта бастады. Премьер-министр Ион Г. Дука кейін "бұл [король Карол] Румынияға мұрагерлерді мұрагерлікке мүлдем дайынсыз қалдыруды қалаған сияқты" деп жазды.

The first years of Marie and Ferdinand's marriage were not particularly easy, and Marie would later tell her husband that "it is such a shame that we had to waste so many years of our youth just to learn how to live together!" Gradually, the couple's relationship became based on a cordial friendship: Marie accorded Ferdinand respect she believed he was due as a man and, later, as king, and he respected her because he realised that she had a better understanding of the world than he did. Eventually, Marie came to believe that she and Ferdinand were "the best associates, the most loyal companions, but our lives intertwine only in certain matters". Ferdinand enjoyed Marie's presence during military marches and consequently, she was frequently invited to this sort of event. Marie gave birth to her first child, Prince Carol, only nine months after the marriage, on 15 October 1893. Although Marie requested the use of chloroform in order to ease the pains of labour, doctors were reluctant to do so, believing that "women must pay in agony for the sins of Eve". After Marie's mother and Queen Victoria insisted, King Carol eventually allowed the use of the drug on his niece in law. Marie did not derive much joy from the arrival of her firstborn, later writing that she "felt like turning [her] head to the wall". Similarly, although Marie was constantly reminded by Carol's wife Elisabeth that childbirth is "the most glorious moment in [Marie's] life", she could only feel a longing for her mother at the birth of her second child, Princess Elisabeth, in 1894. After becoming accustomed to life in Romania, Marie began to rejoice at the births of her children, namely Princess Maria (1900–61), nicknamed "Mignon" in the family, Prince Nicholas (1903–78), nicknamed "Nicky", Princess Ileana (1909–91) and Prince Mircea (1913–16). King Carol and Queen Elisabeth promptly removed Prince Carol and Princess Elisabeth from Marie's care, considering it inappropriate for them to be raised by their young parents. Marie loved her children, but found it difficult to even scold them at times, thus failing to properly supervise them. Consequently, the royal children were given some education, but were never sent to school. As the royal household could not provide what a classroom education would have, most of the children's personalities became severely flawed as they grew older. Prime Minister Ion G. Duca would later write that "it was like [King Carol] wished to leave for Romania heirs completely unprepared for succeeding."

Патша сарайындағы өмір

Алғашқы күндерінен бастап Мариге Румыниядағы өмірге бейімделу қиын болды. Оның мінезі мен "көтеріңкі рухы" румындық сарайда жиі дау тудырды, ал ол үйіндегі қатал атмосфераны ұнатпады. Ол өзінің "Румынияға табыну үшін, лаулау үшін және мақтан ету үшін келмегенін; ол король Карольдің машинасының бір бөлігі болуға келді. Ол үлкен адамның түсінігіне сәйкес өңделуі, тәрбиеленуі, қысқартылуы және оқытылуы үшін әкелінді" деп жазды. Румыниядағы алғашқы күндерін сипаттап, Мари "жас күйеуі әскери қызметін өтегенде, ол жек көретін, ауыр неміс бөлмелерінде жалғыз, сағынышпен көп уақыт өткізді" деп жазды. Марияның әкесінің әпкесі, император Фредерик, өзінің қызы Грекияның мұрагер ханшайымына былай деп жазды: "Румынияның Мисси сенің қызыңнан да аяныштырақ. Патша отбасында үлкен тиран, Фердинандтың тәуелсіздігін жойды, сондықтан ешкім оған қамқорлық жасамайды, ал оның әдемі және дарынды жас әйелі, мен қорқамын, қиын жағдайға түсіп, көбелектей гүлдердің үстінде қалықтаған орнына, отқа жақын ұшып, әдемі қанаттарын өртеп алады!" Румын тілін оңай үйреніп, ол анасының кеңесі бойынша мұқият киінуге және православие обрядтарына құрмет көрсетуге тырысты. Келесі жылы Фердинанд тифпен ауырады. Бірнеше күн бойы ол санасыз жатты, дәрігердің бар күшін салғанмен, өлімге жақын болды. Осы уақытта Мари Британиядағы туыстарымен көп хат алмасып, күйеуінен айырылып қалудан қатты қорқыды. Король Карольдің әлі де принц Карольде мұрагері болды, оның жас жасы мәселе тудырды; сондықтан бүкіл отбасы Фердинандтың жазылып кетуін шын көңілімен тіледі. Ақырында, ол жазылып кетті, ол Маримен бірге Синайға, Пелеш сарайының орналасқан жеріне, сауығу үшін барды. Дегенмен, сол жазда олар королева Викторияның бриллиантты мерейтойына қатыса алмады. Фердинанд жазылған кезде Мари көп уақытын екі баласымен өткізіп, оларды ұзақ серуендеуге алып шығып, гүл жинады. 1897/1898 жылдың қысын Мария француз Ривьерасында Ресей императорлық отбасымен өткізді, мұнда Мария төмен температураға қарамастан жиі атпен жүрді. Осы уақытта Мари румындық князьдық отбасының мүшесі және князь Шербан Кантакузиноның ұрпағы лейтенант Георге Кантакузенмен танысты. Кантакузеннің келбеті әдемі болмаса да, ол өзінің әзіл-сықағы мен сәндік талғамымен, сондай-ақ атпен жүрудегі шеберлігімен ерекшеленді. Екеуі тез арада махаббатқа түсті, бірақ олардың қарым-қатынасы жұртшылыққа белгілі болғаннан кейін аяқталды. Мария оның мінез-құлқын қаншалықты айыптаса да, анасы 1897 жылы ол жүкті болғанда оны Кобургке келуге рұқсат берді. Тарихшы Джулия Геларди Мария Кобургте бала тудырғанын, бала өлі туған немесе туғаннан кейін жетімдер үйіне жіберілген болуы мүмкін деп санайды. Марияның екінші қызы "Миньон" Фердинандтың емес, Кантакузеннің қызы ма деген болжамдар тарады. Келесі жылдары Мария Ресейдің Ұлы князі Борис Владимировичпен, Уолдорф Астормен, принц Барбу Штирбеймен және Джо Бойлмен романтикалық байланыста болды деген қауесет тарады. 1903 жылы Фердинанд пен Мария Синайда король Карольдің тапсырысымен салынған, корольдік жұпқа арналған Ар-нуво стиліндегі Пелисор сарайын ашты. Мари 1907 жылғы Румыния шаруаларының көтерілісін басу үшін қолданылған репрессияның ауқымын білгенде кеш болды. Кейін ол үйде де, жұрт алдында да халықтық киім киіп, жас жоғары таптағы әйелдер арасында сәнді үрдіс бастады. Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Кароль ауырып қалды.

From the start, Marie had trouble adjusting to life in Romania. Her personality and "high spirits" frequently created controversies at the Romanian court, and she disliked the austere atmosphere of her household. She wrote that she "had not been brought down to Romania to be adored and spoilt and made much of; she had come to be part of the machinery King Carol had wound up. She had been imported to be trimmed, educated, cut down and trained according to the great man's conception of things." When describing her early days in Romania, Marie wrote that "for long hours [she] would mope, whilst [her] young husband did his military service, all alone in rooms [she] hated, heavy German rooms". Marie's paternal aunt, the Empress Frederick, wrote to her daughter, the Crown Princess of Greece, that "Missy of Roumania is more to be pitied than you. The King is a great tyrant in his family, & has crushed the independence in Ferdinand so that no one cares about him, & his beautiful & gifted little wife, I fear, gets into scrapes, & like a butterfly, instead of hovering over the flowers, burns her pretty wings by going rather near the fire!" Easily learning to speak the Romanian language, she followed her mother's advice to dress carefully and show respect for Orthodox rituals. The following year, Ferdinand was struck down with typhoid fever. For days, he was delirious and, despite his doctor's best efforts, came close to dying. During this time, Marie exchanged numerous letters with her family in Britain and was terrified at the prospect of losing her husband. King Carol still had an heir in Prince Carol, whose young age presented issues; thus, the whole family desperately wished for Ferdinand to pull through. Eventually, he did, and he and Marie went to Sinaia, the site of Peleș Castle, for a period of recovery. Nonetheless, the couple was not able to attend celebrations for Queen Victoria's diamond jubilee that summer. During Ferdinand's convalescence, Marie spent most of her time with her two children, taking them on long walks and picking flowers with them. The winter of 1897/1898 was spent with the Russian Imperial family on the French Riviera, where Marie often rode horses, in spite of the low temperatures. Around this time, Marie met Lieutenant Gheorghe Cantacuzène, a member, albeit through an illegitimate branch, of an ancient Romanian princely family and a descendant of Prince Șerban Cantacuzino. Although not very good looking, Cantacuzène stood out using his sense of humour and fashion, as well as his talent in horse riding. The two soon became romantically involved, but their affair was terminated after it became known by the public. As much as she condemned Marie's behaviour, her mother allowed her to come to Coburg when, in 1897, she apparently became pregnant. Historian Julia Gelardi believes that Marie gave birth to a child at Coburg; the child may either have been stillborn or sent to an orphanage immediately following its birth. There was speculation on whether Marie's second daughter, "Mignon", was Cantacuzène's daughter, and not Ferdinand's. Over the following years, Marie was also rumoured to have been romantically linked to Grand Duke Boris Vladimirovich of Russia, Waldorf Astor, Prince Barbu Știrbey and Joe Boyle. In 1903, Ferdinand and Marie inaugurated the Pelișor Castle, an Art Nouveau castle in Sinaia that King Carol commissioned for the royal couple. Marie only learned of the extent of repression used to quell the 1907 Romanian Peasants' Revolt once it was too late to intercede. She afterwards took to dressing quite often in folk costume, both at home and in public, initiating a fashion trend among young upper class women. Soon after the war ended, Carol became ill.

1914 жылдың 28 маусымында Сараевода Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинанд өлтірілді. Бұл хабар Мари мен оның отбасына соққы болды, олар Синайда демалып жүргенде оларға жетті. 28 шілдеде Австрия-Венгрия Сербияға соғыс жариялады және Маридің айтуынша, "әлемдік бейбітшілік қирады". Содан кейін 3 тамызда король Кароль Румыния соғысқа кіру керек пе, жоқ па, деген шешім қабылдау үшін Синайда Таж Кеңесін өткізді. Кароль өзінің елінің Германия мен Орталық державаларды қолдауын қалағанмен, кеңес оған қарсы шешім қабылдады. Кеңестен кейін көп ұзамай Карольдың ауруы нашарлап, ол төсекке жатып қалды; оның орнынан түсу мүмкіндігі тіпті талқыланды. Ақырында, ол 1914 жылдың 10 қазанында қайтыс болды және Фердинанд автоматты түрде патша болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың 11 қазанында Мария мен Фердинанд депутаттар палатасында король мен королева деп жарияланды. Марияның жақын досы, ханшайым Анна Мари Каллимачи: «Тақ мұрагері ретінде [Мария] танымал болған, ал королева ретінде оған көбірек сүйіспеншікпен қарады» деп жазды. Мария күйеуіне де, бүкіл сарайға да белгілі бір ықпал етіп, тарихшы А. Л. Истерманның «Румынияны [Фердинанд емес, Мария] басқарды» деген тұжырымын қалыптастырды. Фердинанд таққа отырған кезде үкіметті либералды премьер-министр Иоан И. К. Брэтиану басқарды. Фердинанд пен Мария сарайда көп өзгеріс жасамауға және адамдарды бір үкіметтен екіншісіне күштеп көшірудің орнына, жаңа жағдайға бейімделуге мүмкіндік беруге келісті. Осылайша, Кароль мен Элизабеттің көптеген қызметшілері, тіпті олардың ұнамағандары да өз қызметінде қалды. Брэтианудың көмегімен Мария Фердинандты соғысқа қатысуға көндіруге тырысты; сонымен қатар, ол Еуропадағы әр түрлі патша туыстарымен байланысып, ел соғысқа кірген жағдайда Румыния үшін ең қолайлы шарттарды келісіп алуға ұмтылды. Соғыстың басында Мария Румынияның Қызыл Крестіне көмектесіп, күн сайын ауруханаларды аралады. Соғыс басталғаннан кейінгі алғашқы айда Румыния кемінде тоғыз шайқаста күш сынасты; олардың кейбіреуі, мысалы, Туртукайя шайқасы Румыния аумағында болды. 1916 жылдың 2 қарашасында Марияның кіші ұлы, принц Мирча, қызбадан қайтыс болды. Мария өте қайғырып, күнделігіне: «Ешқашан бұрынғыдай бола ала ма?» деп жазды. Бухарест австриялық әскерлерге түскеннен кейін, корольдік сарай 1916 жылдың желтоқсанында Молдавия аймағының астанасы Яссыға көшірілді.

Париж бейбітшілік конференциясы

Фердинанд Бухарест келісімін қол қоюдан бас тартқандықтан және Румыния соғыстың соңына дейін Орталық державаларға қарсы тұрғандықтан, Париж бейбітшілік конференциясында жеңімпаз елдердің қатарында оның орны кепілдендірілді. Ресми делегацияны премьер-министр ретінде үшінші мерзімін бастаған Брэтиану басқарды. Брэтианудың қаталдығы, француз премьер-министрі Жорж Клемансоның Фердинандтың Бухарест келісімін қабылдауына көз жұмбауға құлықсыздығы салдарынан ашық қақтығыс туды және румын делегациясы Парижден кетіп қалды, бұл «Үлкен төрттікке» үлкен қайғы әкелді. Жағдайды шешуді үміттене отырып, Сен-Олер Мариді конференцияға жіберуді ұсынды. Патшайым бұл мүмкіндікке қуанды. Мари 1919 жылдың 6 наурызында Парижге келді. Клемансо Маримен кездескенде оған: «Мен сіздің премьер-министріңізді ұнатпаймын», – деді, ал ол: «Содан жақсырақ мен сізге ұнайтын шығармын», – деп жауап берді. Сөйтіп болды, президент Раймонд Пуанкаре Мари келгеннен кейін Клемансоның Румынияға деген көзқарасының өзгергенін байқады. Парижде бір апта болғаннан кейін Мари король Георг V және королева Мэридің шақыруын қабылдап, ағылшын арнасын кешіп, Букингем сарайында орналасты. Румынияға мүмкіндігінше көп жақсылық әкелуді көздеген Мари сол кездегі көптеген маңызды саяси тұлғалармен, соның ішінде Лорд Керзон, Уинстон Черчилль, Уолдорф және Нэнси Асторлармен танысты. Ол сондай-ақ, сол кезде Итон колледжінде оқып жүрген ұлы Никиге жиі баратын. Мари көп уақыттан кейін Англияға оралғанына қуанды, «Лондонға келгенімде және Джордж пен Мэйдің вокзалда күтіп алғаны қатты әсер етті» деп жазды. Англиядағы сапарынан кейін Мари Парижге оралды, онда халық оның келуін бірнеше апта бұрынғыдай қуанышпен күтті. Адамдар жиі жиналып, Румынияның «экзотикалық» патшайымын көруге асықты. Америка президенті Вудро Вильсон Мариге әсер етпеді, ал оның жыныстық қатынастарға қатысты ресейлік заңдар туралы пікірлері лайықты емес деп есептелді. Мари барлық министрлерін жаққа ығыстырып, келіссөздерді өзі жүргізе бастағаны көптеген шенеуніктерді таң қалдырды. Кейін ол: «Ештеңе етпес, сіздердің бәріңіз де менің жақсы қасиеттеріммен бірге кемшіліктерімді де қабылдауға үйренуіңіз керек», – деді. Мари Парижден Румынияға көмек үшін көптеген заттар алып кетті, ал сол жылдың соңында конференция Ұлы Румынияның халықаралық деңгейде мойындалуына әкелді, осылайша Фердинанд пен Маридің патшалығы екі есеге ұлғайып, халық саны он миллионға артты. Бұл Бухарестте қысқа уақыт тұрған Ресейдің үлкен герцогинясы Мария Павловнаның «өзінің сүйкімділігімен, әдемілігімен және тапқырлығымен [Мария] қалаған нәрсесін алуға қабілетті еді» деген қорытындыға келуіне себеп болды.

Because Ferdinand had refused to sign the Treaty of Bucharest and because Romania had been hostile towards the Central Powers until the end of the war, its place among the winning countries during the Paris Peace Conference was guaranteed. The official delegation was led by Brătianu, who had just begun his third term as prime minister. Brătianu's rigidity, combined with French Prime Minister Georges Clemenceau's reluctance to overlook Ferdinand's acceptance of the Treaty of Bucharest, led to open conflict and the Romanian delegation left Paris, much to the dismay of the "Big Four". Hoping to resolve the situation, Saint Aulaire suggested that Marie should be sent to the conference instead. The Queen was delighted at the prospect. Marie arrived in Paris on 6 March 1919. Upon meeting Marie, Clemenceau abruptly told her, "I don't like your Prime Minister", to which she replied, "Perhaps then you'll find me more agreeable." He did, and president Raymond Poincaré noticed a change in Clemenceau's attitude towards Romania after Marie's arrival. After staying in Paris for a week, Marie accepted King George V and Queen Mary's invitation and crossed the English Channel, lodging at Buckingham Palace. Hoping to acquire as much goodwill for Romania as possible, Marie became acquainted with many important political figures of the time, including Lord Curzon, Winston Churchill, and Waldorf and Nancy Astor. She also frequently visited her son Nicky, who was then in school at Eton College. Marie was elated to have returned to England after so much time, writing that "it was a tremendous emotion to arrive in London, and to be greeted at the station by George and May." After the end of her visit in England, Marie returned to Paris, where the people were just as excited for her arrival as they had been a few weeks before. Crowds gathered around her frequently, waiting to see the "exotic" Queen of Romania. American President Woodrow Wilson remained unimpressed by Marie, and her comments on Russian laws dealing with sexual relations, which were considered inappropriate, did not help. Marie shocked many officials by waving all her ministers aside and leading negotiations herself. On this, she later commented, "Never mind, you'll all just have to get used to accepting me with the faults of my virtues." Marie left Paris with numerous supplies for Romania's relief, and later that year the conference resulted in the international recognition of Greater Romania, thus doubling Ferdinand and Marie's kingdom to and increasing the population by ten million. This led Grand Duchess Maria Pavlovna of Russia, who briefly lived in Bucharest, to conclude that "by her charm, beauty, and ready wit, [Marie] could obtain anything she desired".

Династиялық күш-жігер

1920 жылы Маридің үлкен қызы Елизавета Грекияның принці Георгийге, Грекияның құлатылған королі Константин I-нің және Маридің туысы Софияның үлкен ұлына құда болды. Джордж бен оның екі әпкесі, ханшайымдар Елена мен Иренеді Синаяға шақырып, Мари жас жұп үшін көптеген шаралар ұйымдастырды және мінезінде кемшіліктері көп қызын үйлендіру мүмкіндігіне қуанды. Қазан айында Грекиядан король Александрдың қайтыс болғаны туралы хабар келді; грек ханшайымдарының ата-аналарына мүмкіндігінше тезірек оралуы қажет болды. Келесі күні Маридің анасы Цюрихте ұйықтағанда қайтыс болғаны туралы хабар келді. Мари Швейцарияға аттануға дайындалды, онда Хелен мен Иренені ата-аналарына жеткізіп, анасының жерлеу рәсімін ұйымдастырды. Ал Джордж пен Елизавета Синаяда қалды. Көп ұзамай, тәжді ханзада Кароль ханшайым Еленаға ұсыныс жасады және олар келесі жылы үйленді. Мари қуанды, өйткені ол Карольдің Зизи Ламбриномен қарым-қатынасына қарсы болған және олардың заңсыз ұлы Карольдің дүниеге келуіне алаңдаған еді, бірақ оған анасының тегі берілді. 1922 жылы Мари екінші қызы "Миньонды" Сербияның (кейін Югославияның) Александр I-ге үйлендірді. Ол екі патша немересінің – Румынияның Михаил ханзадасының (1921–2017) және Югославияның Петр ханзадасының (1923–1970) дүниеге келуіне қуанды; Еуропаның тақтарына отыруға тағдырланған екі немеренің тууы оның амбицияларын бекітті. Маридің династиялық әрекеттерін сыншылар өзінің амбицияларын орындау үшін балаларының бақытын құрбан ететін манипулятивті ананың әрекеттері деп қарады; бірақ шындығында Мари балаларының ешқайсысын үйленуге мәжбүрлеген емес. Петрдің крещениесіне қатысқанда Мари Йорк герцогинясымен, кейіннен королева Елизаветамен танысты, ол оны қатты әсер етті. 1924 жылы Фердинанд пен Мари Франция, Швейцария, Бельгия және Ұлыбританияға дипломатиялық сапар жасады. Англияда оларды Георг V жылы қарсы алды, ол: «Ортақ мақсаттарымыздан басқа, біздің арамызда басқа да жақын байланыстар бар. Менің сүйікті туысым, Оның Ұлылығы Королева, британдық болып дүниеге келген» деді. Мари да Англияға келген күнін: «Мен үшін үлкен күн болды, эмоцияларға толы, тәтті, бақытты және сонымен бірге даңқты эмоциялар, патшайым ретінде өз еліме оралу, ресми түрде, барлық құрметпен және ынтамен қарсы алыну – жүрегіңнің мақтаныш пен қанағатпен толғанысын сезіну, жүрегіңнің соғысын сезіну және көздеріңнен жас шығу, ал кеудеңде бірдеңе қысылып тұруын сезіну!» деп жазды. Бұл мемлекеттік сапарлар Румынияның Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қол жеткізген беделінің символы болды. Женеваға барғанда Мари мен Фердинанд жаңадан құрылған Ұлттар Лигасының штаб-пәтеріне кірген алғашқы патшалар болды.

In 1920, Marie's eldest daughter, Princess Elisabeth, was engaged to Prince George of Greece, the eldest son of the deposed King Constantine I of Greece and Marie's cousin Sophia. After inviting George and his two sisters, the Princesses Helen and Irene, to lodge with them at Sinaia, Marie organised numerous activities for the young couple and was delighted at the prospect of marrying off her daughter, whose character was severely flawed. In October, reports of King Alexander's death came from Greece; the Greek princesses had to return to their parents as soon as possible. The following day, news arrived that Marie's mother had died in her sleep in Zürich. Marie made arrangements for her departure to Switzerland, where she would take Helen and Irene to their parents and arrange her mother's funeral. Meanwhile, George and Elisabeth would remain at Sinaia. Soon enough, Crown Prince Carol proposed to Princess Helen and they were married the following year. Marie was delighted, as she had frowned upon Carol's relationship with Zizi Lambrino and had been worried at the birth of their illegitimate son Carol, who, to her great relief, had been given his mother's surname. In 1922, Marie married her second daughter, "Mignon", to Alexander I of Serbia (later of Yugoslavia). She was delighted at the births of her two royal grandsons, Prince Michael of Romania (1921–2017) and Prince Peter of Yugoslavia (1923–1970); the births of two grandchildren destined to sit on Europe's thrones seemed to cement her ambitions. Marie's dynastic efforts were viewed by critics as those of a manipulative mother who would sacrifice her children's happiness in order to fulfil her ambitions; in reality, Marie never forced any of her children to marry. While attending Peter’s baptism, Marie met the Duchess of York, later Queen Elizabeth, by whom she was enchanted. In 1924, Ferdinand and Marie undertook a diplomatic tour of France, Switzerland, Belgium and the United Kingdom. In England, she was warmly welcomed by George V, who declared that "apart from the common aims, which we pursue, there are other and dear ties between us. Her Majesty the Queen, my dear cousin, is British born." Similarly, Marie wrote that the day of her arrival in England was "a great day for me, one of emotions, sweet, happy and the same time glorious emotions to come back as Queen to my own country, to be received officially, in all honour and enthusiastically into the bargain – to feel your heart swell with pride and satisfaction, to feel your heart beat and tears start into your eyes, while something gave you a lump into your throat!" These state visits were a symbolic recognition of the prestige Romania had gained after World War I. Whilst visiting Geneva, Marie and Ferdinand became the first royals to enter the newly established headquarters of the League of Nations.

Таққа отырғызу

Мария мен Фердинандтың тәж кигізу орны – Альба-Юлия, ол орта ғасырларда маңызды бекініс болған және 1599 жылы Михаил Батыр Трансильванияның воеводасы деп жарияланған, осылайша Валахия мен Трансильванияны жеке одағына біріктірген. 1921–1922 жылдары православие соборы Тәж кигізу соборы ретінде салынды. Тәж кигізу рәсімі үшін әсем әшекейлер мен киімдер жасалды. Марияның тәжін суретші Костин Петреску жобалап, париждік зергерлік үй Falize оны модерн стилінде жасады. Тәждің үлгісі 16 ғасырдагы Валахия билеушісі Неаго Басарабтың әйелі Милица Деспинаның тәжінен алынған, және ол толығымен Трансильвания алтынынан жасалған. Тәждің екі жағында екі әшекей болды; біреуі Румынияның патшалық гербын, ал екіншісі – Марияның некеге тұру алдында қолданған Эдинбург герцогының гербын бейнеледі. Шамамен 65 000 франк тұратын тәжді мемлекет арнайы заң арқылы төледі. Патшалық жұптың тәж кигізу рәсіміне Марияның әпкесі "Бейби Би", Йорк герцогы және Румынияға француз әскери миссиясын жетекшілік еткен француз генералдары Максим Вейганд пен Анри Матиас Бертело қатысты. Салтанатты рәсімді Бүкіл Румыния митрополиті Мирон Кристеа жүргізді, бірақ ол собордың ішінде өткізілмеді, себебі католик Фердинанд Шығыс православие шіркеуінің өкілімен тәж кигізілгенге келіспеді. Фердинанд өзіне тәж киіп, алдына тізе бүгіп келген Марияны тәж кигізді. Сонымен бірге, Ұлы Румынияның бірінші патшасы мен патшайымы майланғанын білдіретін оқтар атылды. 1918 жылы одақ жарияланған залде той өтті, онда 20 000-нан астам шаруаға қуырылған ет ұсынылды. Келесі күні Фердинанд пен Мария Бухарестке салтанатты түрде кірді. Тәж кигізу рәсімінің сәні кейіннен Марияның театрлық бейнесінің куәсі ретінде айтылды. Мария 1926 жылы Румыния православие шіркеуіне қабылданды, халыққа жақынырақ болу ниетін білдірді.

The location for Marie and Ferdinand's coronation was Alba Iulia, which had been an important fortress in the Middle Ages and where Michael the Brave had been declared Voivode of Transylvania in 1599, thus bringing Wallachia and Transylvania under his personal union. An Orthodox cathedral was built as the Coronation Cathedral in 1921–1922. An elaborate set of jewellery and clothing was made especially for the coronation. Marie's crown was designed by painter Costin Petrescu and it was made in the Art Nouveau style by Falize, a Parisian jewelry house. The crown was inspired by that of Milica Despina, the wife of 16th century Wallachian ruler Neagoe Basarab, and it was made entirely out of Transylvanian gold. The crown had two pendants on the sides; one contained an image of the royal arms of Romania and the other, the arms of the Duke of Edinburgh, which Marie had used as her own arms prior to her marriage. The crown, which cost around 65,000 francs, was paid for by the state, via a special law. Among the guests at the royal couple's coronation were Marie's sister "Baby Bee", the Duke of York and French generals Maxime Weygand and Henri Mathias Berthelot, who had led the French military mission to Romania. The ceremony was conducted by the Metropolitan of All Romania, Miron Cristea, but it was not performed inside the cathedral as Ferdinand, a Roman Catholic, refused to be crowned by a member of the Eastern Orthodox Church. After placing his crown on his own head, Ferdinand crowned Marie, who had knelt before him. Immediately, cannons were fired as a sign that the first king and queen of Greater Romania had been anointed. A feast was given in the same room where the union had been proclaimed in 1918; there, more than 20,000 peasants were offered roast steaks. The following day, Ferdinand and Marie triumphantly entered Bucharest. The splendour of the coronation was subsequently cited as evidence of Marie's theatricality. Marie would be received into the Romanian Orthodox Church in 1926, mentioning a desire to be closer to her people.

1927-1930 жылдар

Принц Карол 1926 жылғы 5 қаңтарда Фердинандтың таққа мұрагерлік құқығынан ресми бас тартқанда династиялық дағдарыстың туындауына себеп болды. Осымен қатар ол, патшайым Михаилға қатысты барлық аталық құқықтарынан да бас тартты, ол мұрагер деп жарияланған болатын. Уақытша регенттік туралы заң қабылданды, ол регенттік кеңесті құрды, оған Николай ханзадасы, православие патриархы Мирон Кристеа және Кассациялық соттың төрағасы Георге Бузуган кірді. Алайда, Мари мен Фердинанд екеуі де бес жасар баланың қолында елді қалдыруға құлшынбады, тіпті регенттік бақылауымен болса да, Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліп алынған жерлерді көрші елдер қайтарып алуы мүмкін деген қорқынышпен және саяси дүрбелеңдер азаматтық соғысқа әкелуі мүмкін деген опасымен. Дегенмен, Мари Америкадан оралғанда, Фердинандтың өлімі жақын болғандай сезілді. Ол ішек рагынан зардап шегіп, 1927 жылдың сәуір айына қарай өлімге сонша жақын келді ki, Католик шіркеуінің соңғы қасиетті дәстүрін қабылдады. Ол 20 шілдеде Маридің құшағында қайтыс болды. Кейін ол былай деп жазды: "Мен қатты шаршадым" – соңғы сөздері осы болды. Бір сағаттан кейін мен құшағымда тыныш жатқанда, оның артынан дұға жасауым керек екенін түсіндім. Бұл шынымен де демалыс еді." Фердинандтың өлімінен кейін Михаил автоматты түрде патша болды, ал регенттік кеңес монарх ретіндегі оның міндеттерін өз мойнына алды. 1928 жылдың мамырында Магда Лупескумен шетелдегі өміріне қанағаттанбаған Карол, 1-ші виконт Ротермердің көмегімен Румынияға оралуға тырысты. Ағылшын билігі оның жолына тосқауыл қойып, Англиядан қуды. Ашуға буған Мари, ұлының атынан Георг V-ке ресми кешірім хат жолдады, ол бұл кезде төңкеріс жасауды жоспарлап жүрген болатын. Карол 1928 жылғы 21 маусымда үйлеспеушілікке байланысты ханшайым Хеленнен ажырасты. Михаилдың билігі кезінде Маридің беделі күрт төмендеді және 1929 жылы регенттік кеңесіне қатысудан бас тартқаннан кейін, баспасөз және тіпті ханшайым Хелен оны төңкеріс жасауға тырысып баққан деп айыптады. Осы кезеңде ханшайым Илеананың үйленуіне қатысты көптеген әңгімелер тарады. Болгария патшасымен немесе Астурия ханзадасымен үйлену туралы әңгімелерден кейін, ол 1930 жылдың басында неміс ханзадасы, Хохберг графы Александрға куәлік берді. Алайда, бұл келісім ұзаққа соқпады және Мари ең кіші қызы үшін саяси мақсаттағы некені аяқтауға қол жеткізе алмады, оның орнына 1931 жылы оны Австрияның архиегерцогы Антонына үйлендірді.

Prince Carol sparked a dynastic crisis when he officially renounced his rights to succeed Ferdinand on 5 January 1926, simultaneously waiving all parental rights over Prince Michael, who had been proclaimed heir apparent. A Provisional Regency Bill was passed, creating a regency council composed of Prince Nicholas; the Orthodox Patriarch, Miron Cristea; and Gheorghe Buzdugan, the president of the Court of Cassation. However, both Marie and Ferdinand were reluctant to leave the country in the hands of a five year old boy, even overseen by a regency, for fear that the lands gained during World War I would be reclaimed by neighbouring countries and that political disturbances might lead to civil unrest. Nevertheless, when Marie returned from America, Ferdinand's death seemed imminent. He was suffering from intestinal cancer, and by April 1927 had come so close to death as to be given the last rites of the Catholic Church. He died on 20 July, in Marie's arms. She later wrote: "'I am so tired' were his last words and when he lay so quiet in my arms one hour later, I knew that I must thank God for him at least. This was rest indeed." Michael automatically succeeded as king upon Ferdinand's death and the regency council took charge of his role as monarch. In May 1928, Carol, who had found his life abroad with Magda Lupescu unsatisfactory, attempted to return to Romania with the help of the 1st Viscount Rothermere. He was prevented from doing so by English authorities, who then proceeded to expel him from England. Infuriated, Marie sent an official apology to George V on behalf of her son, who had already begun plotting a coup d'état. Carol succeeded in divorcing Princess Helen on 21 June 1928, on grounds of incompatibility. Marie's popularity was severely affected during Michael's reign and, after refusing to be part of the regency council in 1929, she was accused by the press, and even by Princess Helen, of plotting a coup. During this time, there were numerous rumours as to Princess Ileana's marriage. After talk of Ileana marrying the Tsar of Bulgaria or the Prince of Asturias, she was eventually betrothed to Alexander, Count of Hochberg, a minor German prince, in early 1930. This betrothal was, however, short lived and Marie never managed to conclude a political marriage for her youngest daughter, instead marrying her to Archduke Anton of Austria–Tuscany in 1931.

Кароль II билігі

1930 жылғы 6 маусымда Кароль Бухарестке келді және 1927 жылғы мұрагерлік туралы актінің күшін жойған Парламентке бет бұрды. Осылайша, Кароль ұлынан тақты тартып алып, Кароль II патша болды. Шетелде болған Мари, Карольдың оралуын естігенде, қуанышқа бөленді. Ол елдің бағытынан алаңдағандықтан, Карольдің қайтып келуін адал ұлының оралуымен теңеді. Бірақ Бухарестке келген соң, жағдайдың жақсы болмайтынын сезді. Кароль анасының кеңесін қабылдамай, Еленаны қайтарудан бас тартты және билік кезінде Маридің пікірін сұрамады, осылайша ана мен ұлы арасындағы жарық шақырылды. Көңілі құлазып, дінінен күдікпен қараған Мари, өте тартымды деп тапқан Бахаи дінінің іліміне жүгінді. Өзінің діни жағынан бөлінген отбасын ескере отырып, ол адамзаттың бір сенімде бірігу идеясына ерекше қызығушылық танытты. Марта Рут осы іліммен таныстырғаннан кейін, Мари сол кездегі Бахаи дінінің басшысы Шоги Эффендимен хат алмасып, өзін Бахаи ілімінің жақтасы ретінде таныстырды. Сонымен қатар, ол Бахаулланың ілімін насихаттап, оны Иса мен Мұхаммед сияқты пайғамбар деп сипаттады. Осы хаттар Бахаилердің оны діндеріне келген алғашқы патшазада деп есептеуіне себеп болды. Маридің өмірбаясын жазған Ханна Пакула, оның "Бахаулла кітаптары мен ілімдерімен үйде жақсырақ айналысса да, протестант шіркеуіне баруын жалғастырғанын" айтады. 1976 жылы Уильям МакЭлви Миллер дінге қарсы polemical кітап жариялады, онда Маридің қызы Илеананың 1970 жылы жазған хатынан алынған үзінділер болды, ол оның дінге өтуін жоққа шығарды. 1931 жылы Николай ханзада ажырасқан Иоана Долеттимен қашып кетті. Мари ұлының осы әрекетіне наразылық білдірді және Долеттидің Николайды анасынан жақын ұстауға жасаған әрекеттерінен ренжіді. Біраз уақыт ұлдарының өміріндегі әйелдерді кінәлағанмен, оларды дұрыс тәрбиелемегені үшін өзін де кінәлады. Алайда, Карольдің өтінішіне қарамастан, Магда Лупескумен кездесуден бас тартты. Өмірінің соңғы жылдарында Мари тіпті Лупескудің атын да айтпады. Каролдың сүйіктісі елде жек көрініп, корольге қарсылықтың пайда болуы сөзсіз болды. Бұл қарсылық ең көрнекті түрде Бенито Муссолини мен Адольф Гитлер қолдаған Темір гвардия тобы арқылы білдірілді. Кароль Ион Дукадан көмек сұрағаннан кейін, Темір гвардия 1933 жылдың желтоқсанында Дуканы өлтірді. Дуканың өлімінен кейін Каролдың танымалдылығы төмендеді және оның өміріне жылдық тәуелсіздік парадында қастандық жасалатыны туралы әңгімелер тарады. Осыдан сақтану үшін ол Мариді парадқа қатысуға шақырды, бұл оның соңғы қоғамдық көрінісі болды. Парадтан кейін Кароль анасының румындар арасындағы беделін жоюға және оны елден қууға тырысты. Бірақ Мари оған бағынбай, екі орынның біріне шегінді. Біріншісі - Бран қамалы. Трансильванияның оңтүстігіндегі Брашов маңында орналасқан және 1920 жылы оған алғыс айтқан жергілікті шенеуніктер сыйлаған, ол келесі жеті жылда оны жаңартты. Екіншісі - Балчик, онда ол Стелла Марис деп аталатын сарай мен кішкентай шіркеу салды және бақшасын күткен. Ол сондай-ақ Австриядағы Илеана мен оның балаларын да көріп қайтты. Илеана Романияға баруға Каролден сирек рұқсат алатын, бұл Мариді қатты ашуландырды. Ол сондай-ақ Белградта қызы "Миньон" және күйеу баласы Александр патшамен бірге уақыт өткізді. 1934 жылы Мари Англияға тағы да сапар жасады.

On 6 June 1930, Carol arrived in Bucharest and made his way into Parliament, where the Act of Succession 1927 was duly declared null. Thus, Carol usurped the throne from his son, becoming King Carol II. Upon hearing of Carol's return, Marie, who was abroad, was relieved. She had been growing anxious with the direction in which the country was heading and viewed Carol's return as the return of the Prodigal Son. However, as soon as she arrived in Bucharest, she became aware that things would not go well. Carol refused to accept his mother's advice to take Helen back and never sought Marie's counsel during his reign, thus making the already existing breach between mother and son complete. Desolate and almost stripped of her belief, Marie turned to the religious teachings of the Baháʼí Faith, which she found "vastly appealing". She was particularly attracted by the idea of humanity's unification under one faith, given her own religiously divided family. Introduced to the doctrine by Martha Root, Marie carried on a correspondence with Shoghi Effendi, then head of the Faith, where she expressed herself as a follower of the Baháʼí teachings. Additionally, she made several public statements promoting the teachings of Baháʼu'lláh, describing him as a prophet similar to Jesus or Muhammad. This written correspondence has led Baháʼís to regard her as the first royal convert to their religion. Biographer Hannah Pakula notes that Marie "continued to attend the Protestant Church", even though she "prayed 'better at home with my Baha u llah books and teachings.'" In 1976, William McElwee Miller published a polemical book against the religion, which included selections from a letter written in 1970 by Marie's daughter Ileana denying any such conversion had taken place. In 1931, Prince Nicholas eloped with Ioana Doletti, a divorced woman. Marie strongly disapproved of her son's actions and felt hurt by Doletti's repeated attempts to keep Nicholas from communicating with his mother. Although she blamed the women in her sons' lives for a while, she also came to blame herself, for failing to educate them properly. However, she stubbornly and continually refused to meet Magda Lupescu, even after Carol's pleas. Until her last years, Marie seldom even mentioned Lupescu's name. With Carol's mistress hated throughout the country, it was only a matter of time before opposition to the King emerged. This opposition most prominently came under the form of the Iron Guard, a group supported by Benito Mussolini and Adolf Hitler. After Carol turned to Ion Duca for help, the Iron Guard assassinated Duca in December 1933. After Duca's death, Carol's popularity plummeted and there were rumours that an attempt would be made on his life at the annual independence parade. In order to avoid this, he instead had Marie attend the parade, in what would be her final public appearance. After the parade, Carol set out to destroy his mother's popularity among Romanians and tried to push her out of the country. Marie, however, did not comply, instead retreating to either of two locales. The first was Bran Castle. Located near Brașov in southern Transylvania and given to her as a gift in 1920 by grateful local officials, she had it restored over the next seven years. The other was Balchik, where she had built a palace and a small chapel called Stella Maris and tended to her garden. She also visited Ileana and her children in Austria. Ileana rarely received permission from Carol to visit Romania; this irritated Marie greatly. She also spent some time in Belgrade with her daughter "Mignon" and her son in law, King Alexander. In 1934, Marie visited England once again.

Ауру және өлім

1937 жылдың жазында Мари ауырып қалды, сондықтан Румынияға пойызбен қайтуды шешті. Ол Пелиșор сарайына жеткізілді. Ресми мәліметтерге сәйкес, Карольдің жеке басына табынуымен байланысты, Мари сарайға келгенде әлі тірі болған. Дегенмен, ол шындығында Бакау аймағында пойызбен келе жатып қайтыс болған болуы мүмкін. Сол кезде тағы бір қауесет тарады: Кароль Николайға оқ атқан, ал Мари оның алдына қастап тұрғанда оқ оған тиген. Мария – Румынияның соңғы королевасы болды, себебі Елена ханшайым 1940-1947 жылдар аралығында тек «Королева-ана» деген атаққа ие болды. Ол Виктория патшайымының бес тәж киген немерелерінің бірі және Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Норвегия және Испания патшайымдарымен бірге күйеуінің жанында қалып, өз мәртебесін сақтап қалған үш королеваның бірі еді.

Автор

Диана Мандаше деген өмірбаяны жазушының айтуынша, Мари өмірінде 34 кітап және қысқа әңгімелер жариялаған. Әпкесі, Елизавета патшайымның ынталандыруымен, ол король Кароль I-нің естеліктерінен шабыт алды. Оның алғашқы кітабы "Өмір гүлі" 1912 жылы Бухарест қаласында жарық көрді. Ол әрқашан қолданған ағылшын тілінде жазылған, бірақ көп ұзамай румын тіліне аударылды, бұл символдық кейіпкерлері бар ертегі. 1916 жылы Лондонда және келесі жылы Парижде жарық көрген "Менің елім" кітабы, Румынияға одақтастардың қолдауын тарту мақсатында әртүрлі жанрларды біріктірді. Николае Иорга 1917 жылы румын тіліне аударма жасап, басып шығарды, ал 1925 жылы кеңейтілген нұсқасы жарық көрді. Оның сыншылар тарапынан жоғары бағаланған "Өмірімнің хикаясы" атты автобиографиясы Лондондағы Касселл баспасында үш томдық болып жарық көрді. Сонымен қатар, ол "алтын қосқа" қамалған "патшалық жануардың" бейнесін көркем бейнелегенін бағалады. Сыншы Октав Șuluțiu осы еңбектің тарихи құжат ретіндегі құндылығын және оның психологиялық тереңдігін атап өтті. Мари 1914 жылы Кароль I қайтыс болғаннан кейін бірнеше күнделік беттерін жазды, бірақ 1916 жылдың тамызында, Румыния Бірінші дүниежүзілік соғысқа қадам басқан күні күнделікті жазуды бастады. Ол соғыс кезінде және одан кейін, кейде соңғы жылдары үзілістермен, күнделікті жаңа жазбалар жасады. Бірінші том 1996 жылы жарық көрді. 2006-2014 жылдар аралығында тағы он кітап жарық көрді; Лусиан Боя редакциялаған Маридің соғыс күнделігі 2014 жылы жарық көрді; ал оның соңғы жылдарының жазбалары 2018 жылы көпшілыққа ұсынылды.

Қоғамдық қайраткер

Патшайым болғанға дейін Мари «Еуропадағы ең әдемі және бай ханшайымдардың бірі» ретінде танымал болды. Ол ең алдымен атпен жүру, жазу, сурет салу, мүсін жасау және билеудегі шеберлігімен, сондай-ақ сұлулығымен белгілі болды. Оның танымалдығы екі жалақ үгіт-насихат кампаниясымен төмендетілді: Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Орталық державалар тарапынан жүргізілген және 1947 жылы Румынияның социалистік республикаға өтуінен кейін коммунистік шенеуніктер тарапынан ұйымдастырылған. Румынияның 42 жылдық коммунистік үкімдігі кезінде Мари кезекпен «ағылшын капитализмінің агенты» немесе өзінің тағдыры Румынияның тағдырымен байланысқан деп сенген адал патриот ретінде бейнеленді. 1949 жылғы «Адеварата историе а уней монарии» («Монархияның нағыз тарихы») атты еңбегінде автор Александру Гырнеаца Маридің Котрочени мен Балчикте өткізген деген болжамдағы оргияларына сілтеме жасайды және оның циррозының себебі ауыр ішімдікке байланысты болғанын айтады, тіпті мас күйдегі Мариді яхтадан иелері көтеріп шығуға тура келген жағдайларды келтіреді. Маридің күйеуінен басқа адамдармен болған қарым-қатынастары коммунистік құндылықтарға қайшы келетін жалтақтап алудың дәлелі ретінде ұсынылды. Маридің еңбегі тек Николае Чаушеску режимінің соңғы жылдарында, Румыния революциясына дейін мойындалды. Румынияда Мари «Жаралылардың анасы» (Мама Рэнитул) немесе жай ғана «Регина Мария» деп танымал, ал басқа елдерде оны «Әскер патшайымы» және «Мама Регина» деп еске алады. Балаларының аймақтың билеуші үйлеріне үйленуіне байланысты Мариді «Балқанның келіні» деп те атайды. Мари қайтыс болған кезде оның балалары Балқанның үш елінде билік етті, бірақ оның ұрпақтары қазір еуропалық тақтардың бірінде де отырмайды. Константин Аргетояну Марияны «румын тарихындағы ең ұлы тұлғалардың бірі» деп атады, ал оның құрметіне Румыния 1917 жылы Мария патшайымының кресті орденін тағайындады. Оскар Хан Маридің қоладан жасалған бюстін жасады. 1933 жылы Балчик қаласының орталығында ашылған ол 1940 жылы Румынияның шегінуі кезінде Констанцаға эвакуацияланды. Содан кейін ол келесі сегіз онжылдықтың көп бөлігін сақтауда өткізді, кейде коммунистік режим кезінде еріп кету қаупі төнді және басының артына оқ тиді. Жаңартқаннан кейін бюст 2020 жылы Констанца өнер мұражайының алдына орнатылды. 2018 жылдың желтоқсанында Кенттегі Эшфордта королева Марияның мүсіні ашылды, оның туған және балалық шағы шамалы жердегі Иствуэлл паркінде өткенін еске алу үшін. Содан кейін Париж бейбітшілік конференциясындағы оның рөлі туралы көркем фильм, «Королева Мария» көрсетілді, ал американдық автор Лори Р. Кинг патшайымды «Castle Shade» құпия романында Бранда бейнеледі.

Even before becoming queen, Marie had succeeded in establishing her public image as that of "one of the best looking and richest princesses in Europe". She was known primarily for her talent in horse riding, writing, painting, sculpting and dancing, as well as for her beauty. Her popularity was dimmed by two slanderous campaigns: that conducted by the Central Powers during World War I; and that led by Communist officials after Romania's transition to a Socialist Republic in 1947. During Romania's 42 years under Communist rule, Marie was alternately depicted as either an "agent of English capitalism" or as a devoted patriot who believed that her destiny was intertwined with that of Romania. In the 1949 Adevărata istorie a unei monarhii ("The True History of a Monarchy"), author Alexandru Gârneață refers to orgies that supposedly were held by Marie at Cotroceni and Balchik and claims that her cirrhosis was caused by her heavy drinking, even offering examples of instances when a drunken Marie needed to be carried off a yacht by her fellow drinkers. Marie's supposed extramarital affairs were brought forward as evidence of promiscuity, which contravened Communist values. It was not until the late period of Nicolae Ceaușescu's regime, the last years before the Romanian Revolution, that Marie's merits came to be acknowledged. In Romania, Marie is known by the nickname Mama Răniților ("Mother of the Wounded"), or simply as "Regina Maria", while in other countries she is remembered as the "Soldier Queen" and "Mamma Regina". Marie is also nicknamed "the mother in law of the Balkans", due to her children's marriages into the region's ruling houses. By the time of her death, Marie's children had ruled in three Balkan countries, although her descendants no longer occupy any European throne. Marie was called "one of the greatest figures in Romanian history" by Constantin Argetoianu, and in her honour, Romania established the Order of the Cross of Queen Marie in 1917. Oscar Han executed a bronze bust of Marie. Unveiled in the center of Balchik in 1933, it was evacuated to Constanța during the Romanian withdrawal of 1940. It then spent most of the next eight decades in storage, at times being threatened with melting under the Communist regime and receiving a bullet hole in the back of the head. The restored bust was placed in front of the Constanța art museum in 2020. A statue of Queen Marie was unveiled in Ashford, Kent, in December 2018, to mark her birth and childhood at the nearby Eastwell Park. Soon afterwards, a fictionalised account of her role in the Paris Peace Conference was given in a feature film, Queen Marie, while American author Laurie R. King depicted the queen at Bran in the mystery novel Castle Shade.

Жеке заттар мен зергерлік бұйымдар

2009 жылға дейін Марияның көптеген жеке заттары Бран замкісінде, оның соңғы жылдары тұрған үйінде, музей ретінде көрсетіліп келді. Сол жылы қамал заңды түрде ханшайым Илеананың мұрагерлеріне қайтарылған кезде Мәдениет министрлігі оның заттарының жинағын жақын маңдағы ғимаратқа, Vama Medievală-ға, көшірді, ол да келушілерге ашық. 2015 жылы королеваның жүрегі салынған табыт Пелиșордағы ол қайтыс болған бөлмедегі тұғырға қойылды; бұл көрмеге көпшілік қарай алады. Мэрихилл өнер мұражайында "Мария, Румыния патшайымы" деген тұрақты көрме бар. Бұл көрмеге патшайымның таққа киген көйлегі, тәждің көшірмесі, күміс заттар, алтын жалатылған жиһаз және әшекейлер кіреді. Румынияның Мария патшайымы сапфирі Мариямен байланыстырылып аталған. 1913 жылы Картье компаниясы жасаған әуежайға орнатылған бұл асыл тастың салмағы 478 карат. 1919 жылы ол алмаз алқаға ауыстырылды, ал 1921 жылы король Фердинанд оны Мария үшін сатып алды. Оның құны 1,375,000 франк болды, ол 1924 жылға дейін төрт бөліп төленуге тиіс болды. Ол кезде үлкен әшекейлер Марияны қызықтырмады; ол грек кресін немесе Париж операсына барғандағы інжу-маржанын киюді ұнатты. Дегенмен, сапфир саутуары (әшекей тізбегі) Ресейлік жер аударылған Ұлы герцогиня Владимирден сатып алған сапфир тиарасына өте сай келді. Ол оларды таққа отыру кешімінде және Филип де Ласлоның портретіне отырғанда киді. АҚШ-қа сапары барысында, Нью-Йорктегі Ритц Карлтон қонақ үйінде өткен кештің төрағасы болған бір бақылаушы былай деді: "Онда үлкен алмаз тізбегі болды, ол арасында массивті пішінді шаршылармен үзіліп тұрды. Бұл тізбектен әлемдегі ең үлкен сапфирлердің бірі деп есептелетін жұмыртқа тәрізді сапфир ілінген".

Қарулар

Британдық монархтың еркек желісінен туған немересі болғандықтан, Мари корольдіктің қаруын тасыды, онда Саксонияның кіші гербі және күміс бес ұшты белгі болды. Белгінің сыртқы екі ұшында көк түсті екі якорь, ал ішкі екі ұшында қызыл түсті гүлдер және ортасында қызыл крест бейнеленген. 1917 жылы V Георгийдің патша жарлығымен кіші герб алынып тасталды.