Виктория патшайымының қызы – Гелена ханшайымның өмірі мен қызметі

Кіріспе

Британдық ханшайым, королева Викторияның қызы (1846–1923) және оның сол аттас қызы.

Елена ханшайым (Helena Augusta Victoria; 25 мамыр 1846 – 9 маусым 1923), кейін Шлезвиг-Гольштейннің Кристиан ханшайымы, королева Виктория мен принц Альберттің үшінші қызы және бесінші баласы болды. Еленаны әкесі және оның жақын досы, кеңесшісі барон Стокмар таңдаған жеке ұстаздар оқытты. Оның балалық шағы ата-анасымен бірге Ұлыбританиядағы түрлі патшалық резиденциялар арасында өтті. Патша сарайындағы жақын қарым-қатынас 1861 жылдың 14 желтоқсанында, әкесі қайтыс болғанда және анасы терең аза тұтуға кіргенде аяқталды. Содан кейін, 1860-шы жылдардың басында Елена принц Альберттің неміс кітапханашысы Карл Руландпен сырбаздыққа түсті. Қарым-қатынастың мәні көбінесе белгісіз болғанымен, Еленаның Руландқа жазған романтикалық хаттары сақталған. Анасы оның сырбаздығын білген соң, 1863 жылы Руландты қызметтен босатып, ол туған Германиясына қайтып кетті. Үш жылдан кейін, 5 шілдеде 1866 жылы Елена Шлезвиг-Гольштейннің кедей принці Кристианға тұрмысқа шықты. Жұбайлар Ұлыбританияда, патшайымның жанында қалды, оған қыздарының жақын болуын ұнатар еді. Елена ең кіші әпкесі Беатриспен бірге патшайымның ресми емес хатшысы болды. Алайда, 1901 жылдың 22 қаңтарында королева Виктория қайтыс болғаннан кейін Елена ағайын-інілерімен азаматтық байланысын азайтты. Елена патшалық отбасының ең белсенді мүшесі болды және көптеген патшалық міндеттерді орындады. Ол сондай-ақ қайырымдылық қорына белсенді демеушілік етті және Британдық Қызыл Крестінің негіз қалаушыларының бірі болды. Ол Корольдік тігіштік мектебінің негізін қалаушы президенті, сондай-ақ Workhouse Infirmary Nursing Association және Корольдік британдық медбикелер қауымдастығының президенті болды. Соңғысының президенті ретінде ол Флоренс Найтингейлдің кеңесіне қарамастан медбикелерді тіркеуді ынталандырды. 1916 жылы ол отбасының 50 жылдық тойын тойлаған алғашқы мүшесі болды, бірақ күйеуі бір жылдан кейін қайтыс болды. Елена одан алты жылға артық өмір сүрді және 1923 жылы 77 жасында дүние салды.

Princess Helena (Helena Augusta Victoria; 25 May 1846 – 9 June 1923), later Princess Christian of Schleswig Holstein, was the third daughter and fifth child of Queen Victoria and Prince Albert. Helena was educated by private tutors chosen by her father and his close friend and adviser, Baron Stockmar. Her childhood was spent with her parents, travelling between a variety of royal residences in Britain. The intimate atmosphere of the royal court came to an end on 14 December 1861, when her father died and her mother entered a period of intense mourning. Afterwards, in the early 1860s, Helena began a flirtation with Prince Albert's German librarian, Carl Ruland. Although the nature of the relationship is largely unknown, Helena's romantic letters to Ruland survive. After her mother discovered the flirtations, in 1863, she dismissed Ruland, who returned to his native Germany. Three years later, on 5 July 1866, Helena married the impoverished Prince Christian of Schleswig Holstein. The couple remained in Britain, in calling distance of the queen, who liked to have her daughters nearby. Helena, along with her youngest sister, Princess Beatrice, became the queen's unofficial secretary. However, after Queen Victoria's death on 22 January 1901, Helena saw relatively little of her surviving siblings. Helena was the most active member of the royal family, carrying out an extensive programme of royal engagements. She was also an active patron of charities, and was one of the founding members of the British Red Cross. She was founding president of the Royal School of Needlework, and president of the Workhouse Infirmary Nursing Association and the Royal British Nurses' Association. As president of the latter, she was a strong supporter of nurse registration against the advice of Florence Nightingale. In 1916 she became the first member of her family to celebrate her 50th wedding anniversary, but her husband died a year later. Helena outlived him by six years, dying aged 77 in 1923.

Ерте өмір

Елена 1846 жылғы 25 мамырда, анасының 27 жасқа толған күнінен кейін, Лондондағы ресми патшалық резиденция – Бэкингем сарайында дүниеге келді. Альберт ағасы, Саксен-Кобург және Гота герцогы Эрнест II-ге Еленаның «бұл дүниеге көгілдір келгенін, бірақ қазір жақсы екенін» хабарлады. Ол сондай-ақ патшайымның «бұрынғы тууларға қарағанда ұзақ және қатты қиналғанын» және «қайта қалпына келу үшін толыққандай тынығу қажеттігін» айтты. Альберт пен Виктория Елена Августа Виктория деген есімдерді таңдады. Еленаның немісше лақап аты Хеленхен болды, кейін Ленхен деп қысқартылды, және патша отбасының мүшелері оны осылай атады. Оның крещеніе ата-аналары – Мекленбург-Стрелиц мұрагерлік ұлы герцогы (малика Викторияның туысы); Орлеан герцогинясы (маликаның анасы, Кент герцогинясы оның орнына тұрды); және Кембридж герцогинясы (маликаның тәтесі) болды. Елена өте жандағы және тілді бала болды, ағаларының келекесіне қарсы тұрып, оларды мұрынға ұрып соқты. Оның ерте дағдыларының бірі – сурет салу еді. Корольдік сарайдағы қызметкер леди Аугуста Стэнли үш жасар Еленаның суреттеріне жақсы баға берді. Апкелері сияқты, ол да жас кезінен-ақ фортепианода шебер ойнайтын. Оның басқа да қызығушылықтары – әкесі Альбертпен ортақ ғылым мен технология, сондай-ақ атпен жүру және қайықпен серуендеу, балалық шағындағы сүйікті ойын-сауықтары еді. Алайда, 1848 жылы принцесса Луиза дүниеге келгеннен кейін Елена ортаңғы қызға айналды, ал оның қабілеттері көркемдік қабілеттерімен әйгілі әпкелерінің артында қалды.

Альберт ханзаданың өлімі

Еленаның әкесі, Альберт ханзада 1861 жылдың 14 желтоқсанында қайтыс болды. Патшайым қатты қайғырып, үй шаруасын және қыздарын Виндзордан патшайымның Уайт аралындағы Осборн үйіне көшіруге бұйрық берді. Еленаның қайғысы да терең болды, ол бір айдан кейін досына былай деп жазды: "Біз жоғалтқан нәрсені ешқандай нәрсемен толықтыра алмаймыз, қайғымыз өте, өте қатты. Мен әкемді жақсы көретінмін, жер бетіндегі барлық нәрседен артық жақсы көретінмін, оның сөзі – ең қасиетті заң еді, ол мен үшін көмекші де, кеңесші де болды. Менің өмірімнің ең бақытты сәттері осы еді, енді бәрі аяқталды." Патшайым бейресми хатшы ретінде екінші үлкен қызы Әлиса ханшайымына сенді, бірақ Әлисаның өзіне де көмекші керек болды. Елена екінші үлкен болғанымен, Виктория оның көздері жиі толғанып, ұзақ уақытқа шыдамайтыны үшін сенімсіз деп санады. Сондықтан Луиза оның орнына таңдалды. 1862 жылы Әлиса Гессеннің Людовик ханзадасына үйленді, содан кейін Елена анасының қарттығындағы тірегі деп сипатталған рөлді өз мойнына алды. Осы қызметте ол патшайымның хаттарын жазу, саяси корреспонденцияға көмектесу және оған серік болу сияқты шағын хатшылық жұмыстарын атқарды.

Дау

Ханшайым Елена 1859 жылы барон Стокмар ұсынғаннан кейін корольдік үйге қызметке тағайындалған әкесінің бұрынғы кітапханашысы Карл Руландпен ерте флирттесуді бастады. Ол Еленаның ағасы, Уэльс ханзадасына неміс тілін оқытуға лайық деп танылды және королева оны "пайдалы және қабілетті" деп сипаттады. Королева Еленаның патшалық үйдің қызметкерімен романтикалық қарым-қатынаста екенін білгенде, ол дереу туған Германиясына қайтарылды және королеваның наразылығын ешқашан жоғалтпады. 1863 жылы Руланд кеткеннен кейін королева Еленаға күйеу іздеді. Бірақ ортаңғы бала болғандықтан, еуропалық патшалық үйлермен қуатты одақ құру мүмкіндігі төмен болды. Оның сыртқы келбеті де алаңдау тудырды, өйткені он бес жасқа келгенде оның өмірбаясын жазған автор оны семіз, қарапайым емес және қосылған жақтары бар деп сипаттады. Сонымен қатар, Виктория Еленаның болашақ күйеуі королеваның жанында тұруға дайын болуын қалады, осылайша қызын жақын ұстауды көздеді. Оның таңдауы ақырында Шлезвиг-Гольштейннің ханзадасы Кристианға түсті; алайда, бұл одақ саяси тұрғыдан қиын болды және патшалық отбасында үлкен жарылыс тудырды. Шлезвиг пен Гольштейн – Бірінші және Екінші Шлезвиг соғыстары кезінде Пруссия мен Дания арасында даулы екі аймақ болды. Екінші соғыста Пруссия мен Австрия Данияны жеңді, бірақ герцогтіктер ханзада Кристианның отбасы үшін Австриямен талап етілді. Алайда, Пруссия герцогтіктерді басып алып, оккупациялаған Австрия-Пруссия соғысынан кейін олар Пруссияға қосылды, бірақ Шлезвиг-Гольштейн герцогы атағын ханзада Кристианның отбасы әлі де сақтап қалды. Сондықтан бұл неке Дания королі Кристиан IX-тың қызы, Уэльс ханшайымы Александраны қорқытты, ол: "Герцогтіктер әкеме тиесілі!" деп айғайлады. Алиса да бұл оның әпкесі, Пруссияның мұрагерлік ханшайымының Берлиндегі сарайдағы беделін одан әрі төмендетеді деп мәлімдеді. Алайда, көп жылдар бойы Кристианның отбасымен жеке достас болған мұрагерлік ханшайым ұсынылып отырған одақты ынтамен қолдады. Саяси дау-дамайлар мен жас айырмашылығына қарамастан – ол одан он бес жас үлкен еді – Елена Кристианмен бақытты болды және оған үйленуге бекінді. Ол патшалық құрмаған герцогтың кіші ұлы болғандықтан, шетелдік міндеттемелердің болмауы оған Ұлыбританияда тұрақты тұруға мүмкіндік берді – королеваның басты уайымы – және ол некенің жалғасатынын жариялады. Елена мен Кристиан шын мәнінде Уэльс ханзадасы Фредериктің үшінші туыстары еді. Елена мен Александраның қарым-қатынасы шиеленісіп, Александра Кристианды (ол да Дания королі Фредерик V-тен тараған Александраның үшінші туысы) туыс немесе күйеуінің інісі ретінде қабылдауға дайын болмады. Королева Уэльс ханшайымын иелік етушілік айыптары үшін ешқашан кешірмеді және одан кейін Уэльстер туралы былай деп жазды: "Берти өте мейірімді және жақсы, бірақ Аликс [Александраның лақап аты] оның болуы керек емес. Оның маған деген сенімін қайтаруға көп уақыт кетеді, мүмкін ешқашан да".

Princess Helena began an early flirtation with her father's former librarian, Carl Ruland, following his appointment to the Royal Household on the recommendation of Baron Stockmar in 1859. He was trusted enough to teach German to Helena's brother, the young Prince of Wales, and was described by the Queen as "useful and able". When the Queen discovered that Helena had grown romantically attached to a royal servant, he was promptly dismissed back to his native Germany, and he never lost the Queen's hostility. Following Ruland's departure in 1863, the Queen looked for a husband for Helena. However, as a middle child, the prospect of a powerful alliance with a European royal house was low. Her appearance was also a concern, as by the age of fifteen she was described by her biographer as chunky, dowdy and double chinned. Furthermore, Victoria insisted that Helena's future husband had to be prepared to live near the Queen, thus keeping her daughter nearby. Her choice eventually fell on Prince Christian of Schleswig Holstein; however, the match was politically awkward, and caused a severe breach within the royal family. Schleswig and Holstein were two territories fought over between Prussia and Denmark during the First and Second Schleswig Wars. In the latter, Prussia and Austria defeated Denmark, but the duchies were claimed by Austria for Prince Christian's family. However, following the Austro Prussian War, in which Prussia invaded and occupied the duchies, they became Prussian, but the title Duke of Schleswig Holstein was still claimed by Prince Christian's family. The marriage, therefore, horrified King Christian IX of Denmark's daughter, Alexandra, Princess of Wales, who exclaimed: "The Duchies belong to Papa." Alice also argued that it would reduce the already low popularity of her sister, the Crown Princess of Prussia, at the court in Berlin. However, and unexpectedly, the Crown Princess, who had been a personal friend of Christian's family for many years, ardently supported the proposed alliance. Despite the political controversies and their age difference—he was fifteen years her senior—Helena was happy with Christian and was determined to marry him. As a younger son of a non reigning duke, the absence of any foreign commitments allowed him to remain permanently in Britain—the Queen's primary concern—and she declared the marriage would go ahead. Helena and Christian were actually third cousins in descent from Frederick, Prince of Wales. Relations between Helena and Alexandra remained strained, and Alexandra was unprepared to accept Christian (who was also a third cousin to Alexandra in descent from King Frederick V of Denmark) as either a cousin or brother in law. The Queen never forgave the Princess of Wales for accusations of possessiveness, and wrote of the Waleses shortly afterwards: "Bertie is most affectionate and kind but Alix [pet name for Alexandra] is by no means what she ought to be. It will be long, if ever, before she regains my confidence."

Қыз алысу және үйлену тойы

Құдаласу 1865 жылдың 5 желтоқсанында жарияланды, Уэльс ханзадасының бастапқыда қатысудан бас тартуына қарамастан, ханшайым Элис араласып, той қуанышты оқиғаға айналды. Королева салтанатты рәсімнің Виндзор сарайында өтуіне рұқсат берді, бірақ оны үлкенірек Санкт-Джордж шіркеуінің орнына жеке капеллада өткізуге бұйырды, ол 1866 жылдың 5 шілдесінде болды. Королева қара аза күйімін киген кезде, арқасына ақ аза күйімі бар шапан жапты. Басты қатысушылар Бетховеннің «Жеңіс маршы» әуенімен шіркеуге кірді, бұл керемет көрініс Кенбридж герцогы принц Джорджтың кенеттен жоғалып кеткенімен бүлінді, ол күтпеген подагра шабуылына ұшырады. Кристиан өзінің екі серігі, Саксен-Веймар ханзадасы Эдуард және Шлезвиг-Гольштейн ханзадасы Фредерикпен бірге шіркеуге кірді, ал Еленаны анасы алып шықты, ол оны Уэльс ханзадасы мен сегіз қыз-келіншектермен бірге дәлізбен жүргізді. Кристиан жасынан үлкен көрінді, ал бір қонақ Хеленаның жасы үлкен туысына тұрмысқа шығып жатқандай көрінетінін айтты. Шындығында, ол алғаш рет Ұлыбританияға шақырылғанда, жесір патшайым оны өзіне күйеу іздеп тексеріп жатыр деп ойлады, қыздарының бірі үшін емес. Жұбайлар некелік түндерін Осборн үйінде өткізіп, содан кейін бал айына Париж, Интерлакен және Генуяға сапар шекті.

Некелік өмір

Елена мен Кристиан бір-біріне берілгендік танытып, Еленаның қарындастарына қарағанда тыныш өмір сүрді. Олар үйленгеннен кейін Виндзор Ұлы саябағындағы Камберленд Лоджасында тұрып қалды, ол Виндзор Ұлы саябағының рейнджерінің дәстүрлі резиденциясы еді, ал бұл құрметті лауазымды Кристианға Королева сыйлады. Лондонға келгенде олар Букингем сарайындағы Бельгиялық люксте тұрды. Жұбайлардың алты баласы болды: Кристиан Виктор 1867 жылы, Альберт 1869 жылы, Хелена Виктория және Мари Луиза 1870 және 1872 жылдары дүниеге келді. Олардың соңғы екі ұлы ерте қайтыс болды; Харальд 1876 жылы туғаннан кейін сегіз күннен соң көз жұмды, ал тағы бір ұл 1877 жылы өлі туды. Еленаның қарындасы Луиза француз мүсіншісі Жюль Далуға Еленаның қайтыс болған нәрестелеріне ескерткіш жасауды тапсырды. Кристиандарға жыл сайын 6000 фунт стерлингтік парламенттік жәрдемақы берілді, оны Королева жеке өтініш жасады. Бұған қоса, 30 000 фунт стерлингтік қалыңдық белгіленді, ал Королева жұбайларға 100 000 фунт стерлинг сыйлады, ол жылына шамамен 4000 фунт стерлингке жуық табыс әкелді. Виндзор паркінің рейнджері лауазымынан басқа, Кристианға Виндзордың Жоғары стюарды құрметті лауазымы берілді және ол 1851 жылғы көрменің Корольдік комиссиясының мүшесі болды. Алайда, ол жиі отырыстарға қатыспай, уақытын иті Коримен ойнап, көптеген көгершіндерін тамақтандырып, аң аулауға шығумен өткізді. Елена, уәде бергендей, Королеваға жақын өмір сүрді, және оның екеуі де Королева үшін міндеттерді орындады. Викторияның жанындағы басты рөлге дайындалған Беатрис маңызды міндеттерді атқарды, ал Елена Беатриске уақыт жетпейтін шағын мәселелермен айналысты. Кейінгі жылдары Еленаға үйленбеген қызы Елена Виктория көмектесті, оған Королева өмірінің соңғы айларында күнделігін диктанттады. Еленаның денсаулығы мықты болған жоқ, және ол опиум мен лауданумға тәуелді болды. Алайда, Королева Еленаның шынымен ауырып жатқанына сенбеді, оны күйеуінің ынталандыруымен туған гипохондрияда айыптады. Королева Виктория өзінің қызы Пруссияның мұрагер ханшайымына хат жазып, Еленаның "өзін (және Кристианды да) қолға түсіруге бейім екенін және оның дәрігерлері мен медбикелерінің басты мақсаты оны оятып, өзі туралы және оның жағдайы туралы аз ойлауын қамтамасыз ету екенін" жазды. Оның денсаулығына қатысты барлық алаңдаушылықтар тек гипохондрияның нәтижесі болған жоқ; 1869 жылы ол теміржол станциясында ауырғаннан кейін Балморалға сапарын тоқтатуға мәжбүр болды. 1870 жылы ол қатты ревматизмнен және буындардағы проблемалардан зардап шекті. 1871 жылдың шілдесінде ол өкпесінің қабынуынан зардап шекті, бұл ауру сот тізімінде жарияланып, оның ауруы "патшалық отбасының мүшелеріне үлкен алаңдаушылық туғызды" делінген. 1873 жылы ол аурудың салдарынан Францияда емделуге мәжбүр болды, ал 1880 жылдары Германияға көз дәрігеріне қарасу үшін барды.

Helena and Christian were devoted to each other, and led a quiet life in comparison to Helena's sisters. Following their marriage, they took up residence at Cumberland Lodge in Windsor Great Park, the traditional residence of the Ranger of Windsor Great Park, the honorary position bestowed on Christian by the Queen. When staying in London, they lived at the Belgian Suite in Buckingham Palace. The couple had six children: Christian Victor in 1867, Albert in 1869, and Helena Victoria and Marie Louise in 1870 and 1872, respectively. Their last two sons died early; Harald died eight days after his birth in 1876, and an unnamed son was stillborn in 1877. Princess Louise, Helena's sister, commissioned the French sculptor Jules Dalou to sculpt a memorial to Helena's dead infants. The Christians were granted a parliamentary annuity of £6,000 a year, which the Queen requested in person. In addition, a dowry of £30,000 was settled upon, and the Queen gave the couple £100,000, which yielded an income of about £4,000 a year. As well as that of Ranger of Windsor Park, Christian was given the honorary position of High Steward of Windsor, and was made a member of the Royal Commission for the Exhibition of 1851. However, he was often an absentee figurehead at the meetings, instead passing his time playing with his dog Corrie, feeding his numerous pigeons, and embarking on hunting excursions. Helena, as promised, lived close to the Queen, and both she and Beatrice performed duties for her. Beatrice, whom Victoria had groomed for the main role at her side, carried out the more important duties, and Helena took on the more minor matters that Beatrice did not have time to do. In later years, Helena was assisted by her unmarried daughter, Helena Victoria, to whom the Queen dictated her journal in the last months of her life. Helena's health was not robust, and she was addicted to the drugs opium and laudanum. However, the Queen did not believe that Helena was really ill, accusing her of hypochondria encouraged by an indulgent husband. Queen Victoria wrote to her daughter the Crown Princess of Prussia, complaining that Helena was inclined to "coddle herself (and Christian too) and to give way in everything that the great object of her doctors and nurse is to rouse her and make her think less of herself and of her confinement". Not all of her health scares were simply the result of hypochondria; in 1869, she had to cancel her trip to Balmoral Castle when she became ill at the railway station. In 1870, she was suffering from severe rheumatism and problems with her joints. In July 1871, she suffered from congestion in her lungs, an illness severe enough to appear in the Court Circular, which announced that her illness caused "much anxiety to members of the royal family". In 1873, she was forced to recuperate in France as a result of illness, and in the 1880s she travelled to Germany to see an oculist.

Сәбилерге күтім жасау

Хелена емдеу ісіне шын қызығушылық танытты және 1870 жылы Британдық Қызыл Кресттің әйелдер комитетін құрды. Ол Франко-пруссия соғысы кезінде медбикелерді жұмысқа алу және көмек ұйымдастыру ісінде белсенділік танытты. 1887 жылы құрылған Британдық медбикелер қауымдастығының (RBNA) алғашқы президенті де осы болды. 1891 жылы қауымдастыққа "Royal" атауы қосылды және келесі жылы корольдік жарғы алды. 1893 жылы жасаған сөйлесінде Хелена RBNA-ның "өмірін ауруларға, қиын жағдайдағыларға және өлмеге жақындарға қызмет етуге арнаған, қайырымды және өзінен айырылған әйелдердің білімін және мәртебесін арттыруға" жұмыс істейтінін айтты. 1901 жылы королева Викторияның қайтысынан кейін, жаңа королева Александра Хеленаны Армия медбикелік қызметінің президенті қызметінен алмастыруды талап етті. Сарадағы леди Робертс достарына жазған хатында: "жағдай кейде өте қиын және жағымсыз болды" деді. Бірақ Хелена дәрежесіне сәйкес, Александраның пайдасына отставкаға келісті және Армия медбикелік резервінің президенті қызметін сақтап қалды. Қоғамдық әйелдер жасаған жасанды туынды деп есептелгенмен, RBNA 1919 жылғы медбикелерді тіркеу заңынан кейін бірте-бірте құлдырады. 1904 жыл мен 1918 жыл аралығында жасалған алты сәтсіз әрекеттен кейін, британ парламенті медбикелерді ресми тіркеуге рұқсат беретін заң қабылдады. Осының нәтижесінде Корольдік медбикелер колледжі (RCN) құрылды, ал RBNA мүшелерін және беделін жоғалтты. Хелена RBNA-ны жаңа RCN-мен біріктіруді қолдады, бірақ келіссөздерден RBNA бас тартқандықтан бұл жоспар орындалмады. Дегенмен, ол басқа медбикелік ұйымдарда да белсенді болып, Уайт аралы, Виндзор және Ұлы Батыс темір жолы бөлімшелерінің президенті болды. Осы қызметінде ол көптеген медбикелік біліктілік сертификаттарына жеке қол қойып, табыс етті. Басқа ұйымдары сияқты, ол белсенді президент болды және мектептің деңгейін басқа мектептермен бірдей ұстауға тырысты. Ол Патшалық комиссарларына ақша сұрап хат жазды, мысалы, 1895 жылы Оңтүстік Кенсингтондағы мектепке ғимарат салу үшін 30 000 фунт стерлинг сұрап, алды. Оның патшалық мәртебесі оның танымалдығын арттырды және ол мектепте бейсенбі күндері қоғамдық әйелдерге шай кештерін ұйымдастырды, олар ханшайым Елена сияқты патшалық тұлғалардың қатысуымен көзге түскім деді. Рождестволық жәрмеңкеде ол бас сатушы болып, оның жеке қызметін алуға асыққан адамдардың ұзын кезегін құрды. Оның қайырымдылық әрекеттері оны халыққа жақындастырды, замандас жазушы C.W. Cooper оның "Виндзордың кедейлері оған табынушылық ететін" деді.

Helena had a firm interest in nursing, and was the founding chair of the Ladies' Committee of the British Red Cross in 1870, playing an active role in recruiting nurses and organising relief supplies during the Franco Prussian War. She subsequently became President of the British Nurses' Association (RBNA) upon its foundation in 1887. In 1891, it received the prefix "Royal", and received a royal charter the following year. In a speech Helena made in 1893, she made clear that the RBNA was working towards "improving the education and status of those devoted and self sacrificing women whose whole lives have been devoted to tending the sick, the suffering, and the dying". Following the death of Queen Victoria in 1901, the new queen, Alexandra, insisted on replacing Helena as President of the Army Nursing Service. Lady Roberts, a courtier, wrote to a friend: "matters were sometimes very difficult and not always pleasant." However, in accordance with rank, Helena agreed to resign in Alexandra's favour, and she retained presidency of the Army Nursing Reserve. Though thought to be merely an artefact created by society ladies,

The RBNA gradually went into decline following the Nurses Registration Act 1919; after six failed attempts between 1904 and 1918, the British parliament passed the bill allowing formal nurse registration. What resulted was the Royal College of Nursing (RCN), and the RBNA lost membership and dominance. Helena supported the proposed amalgamation of the RBNA with the new RCN, but that proved unsuccessful when the RBNA pulled out of the negotiations. However, she remained active in other nursing organisations, and was president of the Isle of Wight, Windsor and Great Western Railway branches of the Order of St. John. In this position, she personally signed and presented many thousands of certificates of proficiency in nursing. As with her other organisations, she was an active president, and worked to keep the school on an even level with other schools. She personally wrote to Royal Commissioners requesting money; for example, in 1895, she requested and acquired £30,000 for erecting a building for the school in South Kensington. Her royal status helped its promotion, and she held Thursday afternoon tea parties at the school for society ladies, who wanted to be seen in the presence of royal personages such as Princess Helena. When the Christmas Bazaar was held, she acted as chief saleswoman, generating long queues of people anxious to be served personally by her. Through her charitable activities, she became popular with the people; a contemporary author, C. W. Cooper, wrote that "the poor of Windsor worshipped her".

Жазу

Еленаның басқа да қызығушылықтарының ішінде жазу, әсіресе аударма ісі болды. 1867 жылы әкесі, Принц-консорттың алғашқы өмірбаяны жазылғанда, автор, сэр Чарльз Грей, принцтің хаттарын (неміс тілінен ағылшын тіліне) Хеленаның "таңғаларлық дәлдікпен" аударғанын айтты. Содан кейін тағы да бірнеше аударма жасады, ал 1887 жылы "Вильгельмина, Байройт маргравинінің естеліктері" аудармасын жариялады. "Saturday Review" журналында Еленаның ағылшын тіліндегі нұсқасы өте көркем, сөздікпен нақты аударылған және мағынасын толық сақтаған екендігі жазылды. Оның соңғы аудармасы 1882 жылы Кристианның жекжаттысының алғаш рет жариялаған "Жарақат алғандарға бірінші көмек" атты неміс кітапшасы бойынша жасалды. Ол 1906 жылға дейін бірнеше рет қайта басылды.

Бергштрассер ісі

Авторлық құқық мәселесі Еленаның әпкесі, ханшайым Алиса жазған хаттар жарияланғаннан кейін туындады. Германияда 1883 жылы Дармштадт дін қызметкері Карл Селл Алисаның хаттарының басылымын жарыққа шығарды. Ол патшайымнан алған хаттардың ішінен бірнешеуін таңдап алды. Бұл жұмыс аяқталған соң, Елена Селлге хат жазып, неміс мәтінінің ағылшын тіліне аудармасын басып шығаруға рұқсат сұрады. Рұқсат алынды, бірақ бұл туралы баспагер доктор Бергстрэссер ешқандай хабардар болған жоқ. 1883 жылдың желтоқсанында Елена патшаның өмірбаянын жазушы сэр Теодор Мартинге хат жазып, Бергстрэссер Алисаның хаттарына авторлық құқықты талап етіп, осы негізде ағылшын тіліндегі басылымның жариялануын кейінге қалдыруды талап еткенін хабарлады. Мартин Елена мен Бергстрэссердің арасында делдалдық қызмет атқарды. Бергстрэссер ағылшын баспагерлерінен көптеген ұсыныстар алғанын және таңдалған баспагер жоғары гонорар күтетінін мәлімдеді. Бергстрэссер басылымды кейінге қалдыру туралы талабынан бас тартылып, авторлық құқыққа біржолғы төлем жасауға көндірілді. Алайда, патшайым мен Елена авторлық құқықтың патшайымға тиесілі екенін және тек Селлдің түпнұсқа алғы сөзі келіссөздерге ашық екенін мәлімдеп, бас тартты. Патшайымдар Бергстрэссердің талаптарын «негіссіз, тіпті қайтпас» деп санады және тікелей оған хабарласпады. Мартин баспагер Джон Мюррейді таңдады, ол Бергстрэссермен қосымша келіссөздер жүргізгеннен кейін 1884 жылдың ортасында алғашқы даналарын басып шығарды. Кітаптар тез сатылып кетті. Бірақ екінші басылымда Мюррей Селлдің ханшайым Алисаның өмірбаяндық очеркін Елена жазған 53 беттік естелікпен алмастырды. Осылайша Селлке авторлық төлем мәселесі шешілді, ал Еленаның естелігіне өзінің есімін қоюы кітапқа қызығушылықты арттырды.

Эдвард дәуірі

Еленаның сүйікті ұлы, ханзада Кристиан Виктор 1900 жылы қайтыс болды, үш айдан кейін оның анасы, королева Виктория 1901 жылғы 22 қаңтарда Осборн үйінде дүние салды. Жаңа король, Эдуард VII, Луиза ханшайымынан басқа, тірі қалған әпкелерімен тығыз қарым-қатынас жасаған жоқ. Еленаның жүрегіндегі туысы, Баттенбергтің ханзадасы Александр (кейіннен Карисбрук графы) королева Александраның патшалық отбасына қызғанышпен қарағанын және оның қарындастары мен күйеу балаларын Сандрингемге шақырмағанын жазды. Сонымен қатар, Александра Елена мен Кристианның 1860 жылдардағы неке дауларынан кейін толыққанды татуласа алмады. Елена тірі қалған туыстарын сирек көріп, монархияны қолдау және өкілдік еткен көптеген қайырымдылық қорына көмектесумен айналысты. Ол Кристианмен тыныш өмір сүрді, бірақ кейбір патшалық міндеттерді де орындады. Бірде олар 1906 жылы император Вильгельм II (Еленаның жүрегіндегі туысы) мен оның әйелі Аугуста Викторияның (Кристианның қызы) күміс тойында корольдің өкілі ретінде болды. 1902 жылы ханзада және ханшайым Кристиан Лондонның Палл Молл көшесіндегі 77-78 номерлі үйге көшті, оның жартысы қазір Оксфорд және Кембридж клубының бөлігі. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол өзінің жүрегіндегі туысы, император Вильгельм II-ге жақын болған аналық тарапынан туған туыстардың бірі болды. Ол алғашқы баласы дүниеге келген кезде пруссиялық дәстүрге қайшы келіп, анасынан емес, Еленадан ұлына мейірбике тағайындауды сұрады, бұл отбасылық дауға себеп болды.

Кейінгі жылдар

1910 жылы король Эдуард қайтыс болды, ал оның өлімінен төрт жыл өткен соң Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. Елена уақытын медбикелікке арнады, ал оның қызы, Мари Луиза, естеліктерінде сүйіктілерінің жай-күйі туралы хабарласуға байланысты өтініштер Елена мен оның әпкелеріне жеткенін жазды. Хаттар Швеция ханшайымы, Еленаның немересі Маргаретқа жіберілуі керек деп шешілді, себебі Швеция соғыс кезінде бейтарап болды. 1916 жылы Хелена мен Кристиан алтын тойларын тойлады. Ұлыбритания мен Германия соғыста болғанына қарамастан, кайзер Швеция ханшайымы арқылы әпкесі мен ағасына құттықтау телеграммасын жіберді. Телеграмманы қабылдағанда король Георг V және королева Мэри қатысты, ал король Еленаның қызы Мари Луизаға оның бұрынғы күйеуі, Анхальт князі Ариберт, оны үйден шығару арқылы оған қызмет еткенін айтты. Мари Луиза әлі үйленген болса, Ұлыбританияға қашатынын айтқанда, король "көзінде жымырлықпен" оны тұтқындауға тура келетінін мәлімдеді. 1917 жылы соғысқа байланысты антигермандық сезімнің күшеюіне жауап ретінде Георг V отбасының тегін Саксен-Кобург және Готадан Виндзорға өзгертті. Ол сондай-ақ отбасының неміс титулдары мен атауларын жойды, сондықтан Елена мен оның қыздары жай ғана Кристиан ханшайымы, Елена Виктория ханшайымы және Мария Луиза ханшайымы болып қалды, енді олардың территориялық атауы болмады. Еленаның аман қалған ұлы Альберт пруссиялықтардың жағында соғысты, бірақ анасының еліне қарсы соғыспайтынын нақты айтты. Сол жылы 28 қазанда Кристиан ханшайымы Шомберг үйінде қайтыс болды. Хеленаның соңғы жылдары үй шаруашылығын жүргізудің қымбаттығына байланысты Шомберг үйі мен Камберленд Лоджасынан оны шығаруға тырысқан комиссарлармен дауласумен өтті. Бірақ олар сәтті болмады, себебі оның осы резиденцияларда өмір сүруге толық құқығы бар екенін көрсететін нақты дәлелдер ұсынылды.

Өлім

Елена ханшайым 1923 жылғы 9 маусымда 77 жасында Шомберг үйінде қайтыс болды. Оның өмірбаянының авторы Северин Чомет "кереметті сахналаған қойылым" деп сипаттаған жансақтау рәсіміне король Георг V жетекшілік етті. Оның сүйікті ұлы, ханзада Кристиан Виктордың полкі Виндзор сарайындағы Святого Георгия капелласының баспалдақтарымен қатар тұрды. 1923 жылғы 15 маусымда Святого Георгиядағы Корольдік мазарға қойылған денесі, 1928 жылғы 23 қазанда қасиеттендірілгеннен кейін Виндзордан бірнеше шақырым қашықтықтағы Фрогмордағы Корольдік зиратқа қайта жерленді.

Мұра

Хелена медбикелік іске ден қойды және өкілдік еткен қайырымдылық ұйымдарының жетекшілігін өз қолына алды. Ол сондай-ақ белсенді үгітші болды және медбикелерді тіркеу мәселесін қолдау үшін газеттерге және журналдарға хаттар жазды. Оның патшалық мәртебесі, Британдық Корольдік медбикелер қауымдастығы сияқты ұйымдарға деген қоғамдық қызығушылықты арттыруға көмектесті. RBNA бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, президенті – Обри Роуз. Эмили Уильямсон Манчестерде «Gentlewomen's Employment Association» ұйымын құрды; осы топтан туған жобалардың бірі – Манчестердегі Фаллоуфилдтегі медбикелерді даярлауға арналған «Princess Christian Training College» болды. Джон Ван дер Кисте Хеленаны дене бітімі бойынша тоқпақ және қарапайым, мінезі бойынша – тыныш, іскер және билікке құмар деп сипаттады. Бір күні ұлттық доктарлар ереуілі кезінде Кентербери архиепископы оның тез аяқталуын тілеген дұға жасады. Хелена шіркеуге келді, өзінің қызмет кестесін қарады және қызы сипаттағандай, «кез келген мегафоннан да жақсы естілетін, терең патшалық отбасылық үнмен»: «Бұл дұға ешқандай ереуілді тоқтата алмайды», – деді. Алайда, Хеленаның қызы, принцесса Мари Луиза оны былай деп сипаттады: өте әдемі, толқынды қоңыр шашы, әдемі түзу мұрыны және әдемі янтарь түсті көздері бар. Ол өте талантты болды: фортепианода тамаша ойнады, сурет салу және акварельмен сурет салуға ерекше қабілеті болды. Оның ең бағалы қасиеті – достарына адалдығы. Ол өте зиялы болды, іскерлікке керемет қабілеті болды. Музыка оның сүйікті хоббилерінің бірі болды; жастық шағында ол Чарльз Холле, Дженни Линд және Клара Батт сияқты жеке достарымен бірге фортепианода ойнады, сондай-ақ Линдтің күйеуі (және Хеленаның бұрынғы фортепиано мұғалімі) Отто Голдшмидт құрған Лондон Бах хорының алғашқы мүшелерінің бірі болды. Ол екі рет анасының өкілі ретінде Drawing Rooms-қа қатысты, онда болу королеваға көрсетілгенге теңестірілді. Хелена ағасы Альфредке ең жақын болды, ол оны сүйікті әпкесі деп есептеді. Замандастары оның Виктория патшайымына қатты берілгенін айтқанмен, тіпті өз ойы жоқ дескенмен, ол әйелдердің құқықтары үшін белсенді түрде күресті, бұл патшайым жек көретін сала. Дегенмен, Беатрис екеуі де патшайымға ең жақын болды, ал Хелена анасының өліміне дейін оның қасында болды. Оның аты патшайымның 70 жылдық күнделігінде соңғы болып жазылды.

Helena was devoted to nursing, and took the lead at the charitable organisations she represented. She was also an active campaigner, and wrote letters to newspapers and magazines promoting the interests of nurse registration. Her royal status helped to promote the publicity and society interest that surrounded organisations such as the Royal British Nurses' Association. The RBNA still survives today with Aubrey Rose as president. Emily Williamson founded the Gentlewomen's Employment Association in Manchester; one of the projects which came out of this group was the Princess Christian Training College for Nurses, in Fallowfield, Manchester. In appearance, Helena was described by John Van der Kiste as plump and dowdy; and in temperament, as placid, and business like, with an authoritarian spirit. On one occasion, during a National Dock Strike, the Archbishop of Canterbury composed a prayer hoping for its prompt end. Helena arrived at the church, examined her service sheet, and in a voice described by her daughter as "the penetrating royal family whisper, which carried farther than any megaphone", remarked: "That prayer won't settle any strike." However, Helena's daughter, Princess Marie Louise, described her as:

very lovely, with wavy brown hair, a beautiful little straight nose, and lovely amber coloured eyes She was very talented: played the piano exquisitively, had a distinct gift for drawing and painting in water colours Her outstanding gift was loyalty to her friends She was brilliantly clever, had a wonderful head for business. Music was one of her passions; in her youth she played the piano with Charles Hallé, Jenny Lind and Clara Butt, who were among her personal friends, and she was amongst the first members of the Bach Choir of London, founded by Lind's husband (and Helena's former piano teacher) Otto Goldschmidt. She twice represented her mother at Drawing Rooms, attendance at which was considered equivalent to being presented to the queen herself. Helena was closest to her brother, Prince Alfred, who considered her his favourite sister. Though described by contemporaries as fearfully devoted to the Queen Victoria, to the point that she did not have a mind of her own, she actively campaigned for women's rights, a field the queen abhorred. Nevertheless, both she and Beatrice remained closest to the queen, and Helena remained close to her mother's side until the latter's death. Her name was the last to be written in the queen's seventy year old journal.