Кіріспе

Өсімдіктер мен жануарлардағы қылшықтар, теріге енген кезде денеде тітіркеніс тудырады. Қышқылдағыш қылшықтар немесе тікенектер – көптеген өсімдіктер, жаңа әлемнің барлық тарантулалары және түрлі лепидоптералық гусеницалар қолданатын негізгі қорғаныс механизмі болып табылады. Urtica латын тілінде "қоздырғыш" (қоздырғыш өсімдіктер Urtica туысына жатады) деген мағынаны білдіреді, және осы типтегі өсімдіктердің және басқа да көптеген өсімдіктердің ерекшелігі – қышқылдағыш қылшықтар. Бұл термин сондай-ақ тарантуланың немесе гусеницаның құрсағының жоғарғы және артқы бетін жабатын тікенді қылшықтардың белгілі бір түрлеріне де қатысты. Көптеген тарантула түрлері қылшықтарды құрсақтарынан шығарып, оларды шабуылдауға мүмкіндігі бар қарсыластарға бағыттайды. Бұл қылшықтар басқа жануардың терісіне немесе көзіне еніп, денеде тітіркеніс пен әдетте үлкен дискомфорт тудыруы мүмкін. "Қыл" термині техникалық тұрғыдан қате, себебі нағыз қыл тек сүтқоректілерде ғана болады. Өсімдіктердегі қылшықтарды ғылыми терминде трихомалар деп атайды.

Өсімдіктерде

Өсімдіктердегі ең көп таралған қышындыратын түктер қызамықтармен сипатталады, олардың өткір, қуыс түктері бар, олар қышқыл сұйықтықты бөліп шығаратын безге орналасқан. Осы түктердің ұштары әдетте жарада сынды, ал қышқыл сұйықтық оған басылады. Шынайы қызамыққа (Urtica түрі) жатпайтын әртүрлі өсімдіктерде де ұқсас қорғаныс түктері болады, ал олардың атаулары көбінесе осыны көрсетеді (мысалы, "қазақы қызамық"). Opuntioideae тұқымдасына жататын көптеген кактустарда глохидиялар деп аталатын ұсақ, бекем жабыспаған қысқа тікендер кездеседі. Өсімдікке тигенде осы тікендердің көпшілігі түсіп, теріге еніп, тітіркендіруге себеп болады. Көптеген глохидиялар тікенді болып келеді, оларды алуды қиындатады және теріде ұзақ сақталуын қамтамасыз етеді. Opuntioideae өсетін аймақтарда жеміс жинаушылар мен басқа да сыртқы жұмысшылар үшін глохидияға тап болу кәсіби қауіпті құрайды, себебі тікендер киім мен қолғаптарда қалуы мүмкін және қолайлы жағдайда ауаға тарауы мүмкін.

Түрлерге тән түрлері

Тарантулдардың әр түрі барлық тікенді түк түрлерімен сипатталмайды. II типті тікенді түктер Avicularia, Iridopelma және Pachistopelma туыстарында (Aviculariinae кіші туысы) кездеседі. I және III типті тікенді түктер Theraphosinae кіші туысының ірі денелі туыстарының, Lasiodora және Acanthoscurria Nhandu spp., Megaphobema spp., Sericopelma spp., Eupalaestrus spp., Proshapalopus spp., Brachypelma spp., Cyrtopholis spp. және басқаларының кең ассортиментінде кездеседі, бірақ кейбіреулерінде I типті түк тек ересек еркектерде ғана болады. Ерекше жағдайларда, III типті тікенді түк тек Theraphosa spp. түрінде табылады, бірақ олар I типті түктері бар көптеген түрлерге ұқсас. III типті тек қана көптеген "кішкентай" жаңа дүние туыстарында, Hapalopus spp. кездеседі. IV типті бірнеше Оңтүстік Америка туыстарында кездеседі, мысалы Grammostola, Euathlus және т.б. (III және IV типтерін көрсетеді). V типті тікенді түк Ephebopus туысына тән. Олар педипальптерде орналасқан. Олар басқа типтерге қарағанда әлдеқайда қысқа және жеңіл. Бұл түктер өрмелешінің оңай шашылуына мүмкіндік береді. VI типті тікенді түк Hemirrhagus туысында кездеседі. Ең көп тікенді түктері бар туыстар: Lasiodora, Grammostola және Acanthoscurria.

Қорғаушылық мінез-құлық

Жаңа әлем тарантуласы қауіп сезгенде, шабуылдаушыға қарай бұрылып, артқы аяқтарымен опистосомасын жылдам сүртеді, соның салдарынан қызамық түктері жауға қарай шашыратылады. Бұл ұсақ түктердің бұлты кішкентай сүтқоректілердің шырышты қабығына еніп, ісінуге, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Түктер тері мен қабықшаларға механикалық және химиялық зиян келтіреді. Қорғаныш үшін түктерді шашуға реакция және тітіркенудің күші түрге қарай өте әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, Чили роза тарантуласы (Grammastola rosea) мен қызылбас тарантуласы (Avicularia avicularia) адамдарға шамалы зиян келтіреді. Ал бразилиялық алып ақ тізе тарантуласының (Acanthoscurria geniculata) түктері орташа деңгейде тітіркендіреді. Ал "Голиат" құс жегішінің (Theraphosa blondi) түктері одан да күшті әсер етеді. Бұл түктер қызыл дақтарға, қышымаға және шыны талшықтарына ұқсас ауыр тітіркенуге себеп болуы мүмкін. Тарантула қызамық түктерін шашқаннан кейін, оның құрсақ аймағында тоқ түк болмайды.

Аумақтық белгілер ретінде

Ұрлық шаштары жауға тек бірінші қорғаныс ретінде ғана емес, сонымен қатар аумақты белгілеу үшін де қолданылады. Оларды ұя кіреберісінің маңында және оның айналасында, сондай-ақ қорғаныш мақсатында тоқымада табуға болады (мысалы, Theraphosinae тұқымдасының кейбір түрлері кокон жібегіне осы қылдарды қосады). Ұрлық шаштар тарантулдың жұмыртқа қаптарын қорғайды (Avicularia spp. және Theraphosa blondi түрлерінде). Бұл шыбынның дернәсілдерінің жұмыртқаларын және жас төлдерін жеуіне кедерес келтіреді деп саналады.

Адамның реакциясы

Адамдарда қышындыратын түктер аллергиялық тері реакциясын тудыруы мүмкін, ол қабыну, бөртпе және қышыну түрінде көрінеді. Бұл реакциялар бірнеше сағаттан бірнеше аптаға дейін жалғасуы мүмкін. Егер тікенді түктері мүйіз қабығына еніп қалса, офтальмонодоз, яғни көздің тітіркенуіне алып келуі мүмкін. Көзді қорғау құралдарын кию ұсынылады.