Кіріспе

Фрам бұғазынан Гренландияның шығыс жағалауындағы Кейп-Фарвеллға дейінгі ағыс

Шығыс Гренландия ағысы (ШГА) – Фрам бұғазы (~80°N) мен Кейп-Фарвелл (~60°N) арасында созылатын суық, төмен тұздылығы бар ағыс. Ағыс Гренландияның континенттік шегі бойымен, Гренландияның шығыс жағалауынан өтеді. Ағыс Солтүстік теңіздер (Гренландия және Норвегия теңіздері) мен Дания бұғазы арқылы өтеді. Ағыстың маңызы зор, себебі ол Арктиканы Солтүстік Атлантикаға тікелей байланыстырады, Арктикадан теңіз мұздарын экспорттауға маңызды үлес қосады. Атлантика суының астындағы қабат терең су деп аталады, онда тұздылық пен температура салыстырмалы түрде тұрақты. Бұл деңгей әдетте 1000 метрден мұхит түбіне дейін созылады. Бұл төменгі деңгейдегі температура әдетте 0°C-тан төмен, ал тұздылығы шамамен 34,9 psu. 1600 метрден тереңдегі терең су массалары Ян-Майен жарылысының әсерінен Гренландия теңізінде қайта айналымға түседі. Мұнда терең су Ян-Майен қырқасына кезеседi және Гренландия теңізінің ішкі бөлігіне қарай шығысқа бұрылады. Жоғарғы қабаттар Исландияның солтүстігіндегі суларға кедергісіз өте алады. Маңыздысы, Гренландия теңізіндегі айналымға түскен бұл терең су массалары болашақта Фрам бұғазы маңында ШГА-ға қайта айналымға түседі.

Динамикасы

ГЭК-тің жалпы қозғалысы Гренландияның шығыс континенттік шегі бойымен оңтүстікке қарай бағытталған. Ағындар өте күшті, жылдық орташа жылдамдығы 6–12 см/с құрайды. 1991 жылы Хопкинс және авторлар тобы мұны бағалаған.

Арктикалық теңіз мұзын экспорттау

Шығыс Гренландия ағысының ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – ол Солтүстік Атлант мұхитына экспорттайтын теңіз мұзының мөлшері. Арктикадан мұздың шығуының басты арнасы осы ағыс. Арктикадан экспортталатын теңіз мұзының 90%-дан астамы Шығыс Гренландия ағысы арқылы жүзеге асады деп есептеледі. Бұл жылдық айырмашылықтың себебі – жаз айларында теңіз мұзы көп мөлшерде еруіне байланысты, көптеген қалқып жүзетін мұз пайда болады. Олар қазаннан желтоқсанға дейінгі желді күндері Фрам бұғазы арқылы оңай экспортталады. Қыс айларында теңіз мұзы қайта қатып, жалпы мұз жамылғысының артуына байланысты көптеген мұз ағындарының пайда болу мүмкіндігі төмендейді. Қыс айларында ашық судың қалқып жүруі едәуір азаяды. Экспортталатын көлем жылдан жылға күрт өзгереді. Ол 5000 км³/жылға дейін, ал ең төменгі көрсеткіш 1000 км³/жылды құрайды.

Қазіргі зерттеулер

Қазіргі уақытта Еуропалық ағыс зерттеулері негізінен тұщы су ағындарына (океанда және теңіз мұзы түрінде) бағытталған. Гренландия теңізі мен Лабрадор теңізі арқылы (Батыс Гренландия ағысы ретінде) өтетіндіктен, бұл ағыс Гренландия және Лабрадор теңіздеріндегі терең судың қалыптасуын күшейтуге немесе әлсіретуге күшті әсер ете алады. Меридиандық айналым – тығыздықпен басқарылатын айналым, онда тығыздық өрісіндегі шағын өзгеріс Солтүстік теңіздердегі терең судың қалыптасуын оңай баяулатуы немесе жылдамдатуы мүмкін. Джонс және авторлар Еуропалық ағыс үшін үш түрлі тұщы су көзін анықтайды: Тынық мұхиты суы, өзендерден ағын және теңіз мұзының еріген суы. Олардың пікірінше, Еуропалық ағыстың тұщылануына ең көп үлес қосатыны – өзендерден ағын, одан кейін Тынық мұхиты суы, ал теңіз мұзының еріген суы ең аз (дегенге келмейді). Бұл көздер Еуропалық ағысты тұщыландырса да, олардың бұл нақты көздері терең конвекция жүзеге асатын Гренландия теңізінің орталық бөлігіне тиісінше енбейді. Осыған байланысты, Гренландия теңізінің орталық бөлігінде басқа тұщы су әсері болуы керек деген шешімге келеді. Олардың ойынша, бұл қатты теңіз мұзының Гренландия теңізінің орталық бөлігіне тасылып, содан кейін еруінен болуы мүмкін. Қатты теңіз мұзы өте жылдам қозғалады, ал жел оның ағынын теңіз ағыстарымен бірге оңай басқара алады. Бұрынғы пікір бойынша, Гренландия теңізіндегі Еуропалық ағыстың Ян-Майен жарылысы арқылы қайта айналымы Гренландия теңізінің орталық бөлігінің тұщылануына көмектеседі деп есептелген, бірақ Рудельс және авторлар бұл теорияны жоққа шығарып, мұның себебі қатты теңіз мұзының еруі және Гренландия теңізінің орталық бөлігіндегі жауын-шашын болуы мүмкін екенін айтты.