Кіріспе

Афинадағы стадион, Греция тарихи стадионы.

Панафиналық стадион (Παναθηναϊκό Στάδιο,) немесе Каллимармаро (Καλλιμάρμαρο, , сөзбе-сөз "әдемі мрамор") – әлемдегі толығымен мрамордан салынған жалғыз стадион. Афиналық мемлекет қайраткері Ликург (Ликургус) б.з.д. 400 жыл шамасында қарапайым жарыс жолының орнына стадион салдырған, негізінен Панафиналық ойындар үшін. Афиналық римдік сенатор Герод Аттик бұл стадионды мрамордан қайта жасатқан. 144 жылы стадионның сыйымдылығы 50 000 орынға жеткен. 4-ші ғасырда христиан дінінің күшеюінен кейін стадион көбінесе тасталып кеткен. Стадион 1869 жылы қазылып, 1870 және 1875 жылдары Заппас Олимпиада ойындарын қабылдаған. Жөндеуден өткен соң, 1896 жылғы бірінші заманауи Олимпиада ойындарының ашылу және жабылу салтанатына арналған, сондай-ақ 9 спорт түрінің 4-і осы стадионда өткізілген. 20-шы ғасырда түрлі мақсаттарда пайдаланылып, 2004 жылы тағы да Олимпиада ойындарының аренасы болған. Бұл Афина классикалық марафонының жыл сайынғы фиништік нүктесі.

Орналасқан жері

Стадион Агра мен Ардеттос екі төбесінің арасындағы бастапқыда табиғи шатқалда салынған. Дональд Кайл Ликургос жаңадан салған жоқ, ал "бар ғимаратты қайта жаңғырту немесе сәндеу арқылы монументалды мәртебе берген болуы мүмкін" деп санайды. Ричард Эрнест Уайчерлидің сөзіне қарағанда, стадионда "тек ерекше құқықтары барлар үшін" тас орындықтар болған. Афина төңірегінен осыған ұқсас он тақ табылған. Герод Аттик оны "өзін-өзі көрсетудің архитектуралық құралы ретінде салған, және ол да сондай рөл атқарды. Ғимараттың архитектурасы классикалық кезеңге сілтеме жасайды, бірақ бұл ретте заманауи болып көрінеді. Ол римдік масштабта салынған, бірақ монументалды фасад пен кең көлемді күмбездер сияқты римдік ерекшеліктерді әдейі қабылдамайды". Кавеа орындықтары Афина символы - байқуыштар бейнесімен әшекейленген. Кэтрин Уэлч 1998 жылғы "Грек стадиондары мен римдік көріністер" мақаласында былай деп жазды:

Тастауы

IV ғасырдың соңында Рим императоры Теодосий I эллиндік фестивальдар мен қанды көріністерге тыйым салғаннан кейін стадион тасталып, қирап кетті. Бірте-бірте оның маңызы ұмытылып, оның орнында бидай егілді. Афина латын үкімдігі кезінде крестшілер стадионда жауынгерлік көрсетулер өткізді. XV ғасырдағы бір саяхатшы "ақ мәрмәрдан жасалған бірнеше қатар орындықтарды ғана емес, сонымен қатар Стадион кіреберісіндегі портикті, оны Солтүстік кіреберіс деп атады, және коилонды қоршаған стоані, оны Оңтүстік кіреберіс деп атады" деп сипаттаған. Қираған стадионның мәрмәрлары басқа ғимараттардың құрамына енгізілді. Еуропалық саяхатшылар "жақсы күйеу табу үшін, Афиналық жас қыздар қираған күмбезді дәліздерде сиқырлы рәсімдер жасағанын" жазған. Ежелгі Олимпиада ойындарын қайта жаңғыртуға жасалған алғашқы әрекет – Заппас Олимпиадасы 1870 және 1875 жылдары стадионда өткізілді. Оны грек меценаты Евангелис Заппас демеушілік етті. Стадион 1896 жылғы Олимпиаданың ашылу және жабылу салтанатын қабылдады. 6 сәуірде (Грекияда сол кезде қолданылған Юлиан күнтізбесі бойынша 25 наурыз) Бірінші Олимпиада ойындары ресми түрде ашылды; бұл Батыс және Шығыс христиан шіркеулері үшін Пасха дүйсенбісі және Грекияның тәуелсіздік күнінің мерейтойы болды. Стадион шамамен 80 000 көрерменге толы болды, олардың ішінде Грекия королі Георгий I, оның әйелі Ольга және ұлдары да болды. Жарысқа қатысқан көптеген спортшылар ұлттық белгілері бойынша топтасып, стадионның ішкі алаңына орналасты. Ұйымдастыру комитетінің төрағасы, тәжді ханзада Константиннің сөйлегенінен кейін, оның әкесі ойындарды ресми түрде ашты. Стадион жеңіл атлетика, гимнастика, ауыр атлетика және күрес жарыстарына да арналды.

1906 жылы өткен ойындары

Стадион 22 сәуірден 2 мамырға дейін 1906 жылғы аралық ойындарын қабылдады.

AEK баскетбол клубының үйі

1960 жылдардың ортасынан соңына дейін стадионды AEK баскетбол клубы пайдаланды. 1968 жылдың 4 сәуірінде стадионда 1967–68 жылғы ФИБА Еуропа кубогының жеңімпаздары кубогының финалы өтті, онда AEK командасы 80 000 отырған және 40 000 тұрған көрерменнің алдында Slavia VŠ Praha командасын жеңді. 2021 жылға дейін осы ойыннан бастап Панафина стадионы кез келген баскетбол ойынына қатысу бойынша әлемдік рекордты сақтап тұрғандығына сенімді.

Полковниктер режимі

Полковниктер режимі кезінде (1967-1974) стадионда жыл сайын ірі шаралар өтті, әсіресе "Гректердің әскери қасиеттері фестивалі" (тамыздың соңы – қыркүйектің басында) және оңшыл режимді билікке әкелген төңкеріс күні – "1967 жылғы 21 сәуірдегі төңкеріс". Осы фестивальдерде стадион, "өзінің ежелгі шарапатымен грек халқының қайта жаралуына, ұлттық мақтанышына және халықаралық қызығушылыққа ескерткіштей тұрды". Диктаторлар өздерінің қолдауын көрсету және жаңа, "революциялық" саяси мәдениетін тарату үшін осы орынды пайдаланды.

2004 жылғы Олимпиада ойындары

2004 жылы Афиныде өткен жазғы Олимпиада ойындарына дейін стадионға "ірі жөндеу қажет болған жоқ". Ойындар барысында стадионда садақ ату жарысы (15-21 тамыз) өтті, сондай-ақ әйелдер марафонының (22 тамыз) және ерлер марафонының (29 тамыз) финиші осы стадионда болды.

2011 жылғы арнайы Олимпиаданың Дүниежүзілік жазғы ойындары

2011 жылғы жазғы Арнайы Олимпиаданың әлемдік ойындарының ашылу салтанаты осы жерде өтті, оған Стиви Уондер, Ванесса Уильямс және Чжан Цзыи сияқты арнайы қонақтар қатысты. Ойындар 25 маусымнан 5 шілдеге дейін жалғасты.

Концерт өткізу орны

Кейде стадион таңдамал музыкалық және би өнерлері үшін де алаң ретінде қолданылды. 1916 жылғы сәуірде стадионда Джузеппе Вердидің "Аида" операсы қойылды. 2008 жылдың 5 қазанында стадион MTV Грекияның іске қосылу кешіне төсегіш болды, онда R.E.M., Kaiser Chiefs, C:Real және Gabriella Cilmi қонақтары болды. 2018 жылдың 16 шілдесінде Scorpions тобы стадионда "Өмір бойында бір рет" концертін өткізді. Басқа концерттердің ішінде испан теноры Пласидо Домингоның концерті (27 маусым 2007) және Хоакин Кортестің би қойылымы (14 қыркүйек 2009) бар. Жақындағы жылдары стадион жеңіске жеткен грек спортшыларын, әсіресе Грекия ұлттық футбол командасын, 2004 жылғы 5 шілдеде УЕФА Еуро-2004 турнирінде жеңіске жеткеннен кейін қарсы алу үшін жиі пайдаланылды. Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде белгіленген бұл стадион АҚШ-тағы алғашқы университеттік спорт стадионы болып табылады. Нюрнбергтегі Альберт Шпеердің жобалаған "Дойчес стадионы" да Панафина стадионының үлгісімен салынған. Шпеер 1935 жылы Афинаға сапар шеккен кезде стадионнан әсер алды. Стадион шамамен 400 000 көрерменге арналған және нацистік режимнің монументалды құрылыстарының бірі болды. Оның құрылысы 1937 жылы басталды, бірақ толыққанды аяқталған жоқ.

Еске алу рәсімі

Панафина стадионы жоғары құндылықтағы евро коллекционерлік монетасының негізгі мотиві ретінде таңдалды; 100 еуролық грек Панафина стадионы естелік монетасы, 2004 жылғы Олимпиада ойындарын еске алу үшін 2003 жылы соғылған. Монетаның бет жағында стадион бейнеленген. Ол 2004 жылғы Олимпиада ойындарында табысталған барлық олимпиадалық медальдардың бет жағында көрсетілген, сондай-ақ 2008 жылы Бейжіңде, 2012 жылы Лондонда, 2016 жылы Рио-де-Жанейрода және 2021 жылы Токиода өткен келесі жазғы Олимпиада ойындарында да пайдаланылды.