Кіріспе

Топырақ пен шөптің жоғарғы қабаты

Шөптегі (газондық) топырақ – трансплантация үшін жиналатын топырақ пен шөптің жоғарғы қабаты. Газондық топырақ шөптер қауымдастығын қолдайтын, қалыңдығы өзгеріп отыратын топырақ ортасынан тұрады. Британдық және австралиялық ағылшын тілінде "сод" көбінесе "газон" деп аталады, ал "сод" сөзі негізінен ауыл шаруашылығына қатысты мағыналарда қолданылады.

Қолданылуы

Саз әдетте газонға, гольф алаңдарына және әлемнің спорт стадиондарына қолданылады. Тұрғын үй құрылысында оны тез арада газон орнату және топырақ эрозиясын болдырмау үшін пайдаланатын ландшафт дизайнерлеріне, үй салушыларға немесе үй иелеріне сатады. Сазды өлген газонның, гольф алаңдарының немесе спорт алаңдарының кішкентай бөлігін жаңарту үшін қолдануға болады және тұқымнан газон өсіруге қарағанда жылдам әдіс болып табылады. Саз сондай-ақ салқындатуды арттыруға, ауа мен су сапасын жақсартуға және суды кезе беру арқылы су тасқынының алдын алуға көмектеседі. Скандинавияда сабаннан шатыр жасайтын дәстүр ұзақ тарихқа ие, ал исландиялық шөптен жасалған үйлер – дәстүрлі үйлердің бірі. 1862 жылы Конгресс «Жер тегін беру туралы» заңды қабылдағаннан кейін, Ұлы далалардағы қоныс аударушылар топырақ кірпіштерін толыққанды топырақ үйлер салу үшін пайдаланды. Бұл тиімді болды, себебі Ұлы даланың шөбі тығыз және кесуге қиын болғандықтан «Небраска мәрмәрі» деген атқа ие болды. Жүгірткіш Джон Дир далалық шөпті сенімді түрде кесуге арналған алғашқы тырманы жасағанда байлыққа ие болды. Газон төсеу үшін әртүрлі шөп түрлері қолданылады.

Өсіру

Тұқымдық шөп арнайы шаруашылықтарда өсіріледі. 2009 жылы АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі 1412 шаруашылықтың тұқымдық шөп өндірісімен айналысатынын хабарлады. Көлік шығындарын және өнімнің зақымдану қаупін азайту үшін оны әдетте жергілікті жерде (мақсатты нарықтан 100 миль қашықтықта) өсіреді. Бұл шөпті өсіретін шаруашылықтарда тұтынушының қажеттілігіне және сыртқы түріне сәйкес келетін шөптің көптеген түрлері бір жерде өсірілуі мүмкін. Оны көбінесе егілгеннен кейін 10-18 ай өткен соң, өсу климатына байланысты жинап алады. Шаруашылықта тыңайтқышпен қоректендіріліп, жиі қырқылады, суарылады, содан кейін қырқылған бөліктері вакуум арқылы тазаланады. Ол арнайы жабдықтармен жиналады және стандартталған өлшемдерге сәйкес дәл кесіледі. Тұқымдық шөп әдетте кішкентай шаршы немесе тіктөртбұрышты плиталар түрінде немесе үлкен 4 фут (1 метр) рулонмен жиналады. Миссисипи штатының университеті гидропоникалық әдісті әзірледі. Халықаралық нарыққа шөп экспорттайтын аздаған шаруашылықтар үшін бұл топырағы жоқ шөп дәстүрлі шөптен жеңіл және жақсы сақталады. Сонымен қатар, шөп топырақта өспегендіктен, оны топырақтан тазалап, тамырларына (немесе бұтақтарына) дейін жуу қажет болмайды, демек экспортқа дайындау уақыты қысқарады.

Тездетушілік

Көптеген қолданбаларда, мысалы, топырақ эрозиясын бақылау және спорт алаңдарында, жылдам нәтиже маңызды фактор болып табылады. Тұқым желмен тарап кетуі, құстар жеуі немесе құрғақшылықтан өспеуі мүмкін. Көзге көрінерлік жасыл шөптің өсуіне бірнеше апта уақыт керек, ал оны пайдалануға жеткілікті мықты болуына одан да көп уақыт талап етіледі. Торф бұл мәселелердің көп бөлігін болдырмайды, және дұрыс күтіммен, жаңадан төселген торф орнатылғаннан кейін 30 күн ішінде толыққанды қолданысқа кірісіп, оның тамыр жүйесі екі-үш жылдық тұқымдан өсірілген шөпке тең болады. Торф сонымен қатар топырақты тұрақтандыру арқылы топырақ эрозиясын азайтады. Көптеген құнды сорттар (мысалы, Кентукки көк шөбінің шағын түрі болып табылатын Белла Блюграсс) тұқым арқылы емес, вегетативті жолмен ғана көбейтіледі. Олар үшін торф өсіру – қосымша өсімдіктер алудың жалғыз тәсілі. Бұл сорттарды сату үшін шөп шаруашылықтары "сприггинг" деп аталатын әдіс қолданады, онда жақында жиналған торф төсемдері жіңішке қатарларға кесіліп, егістікке қайта отырғызылады.

Талл фескуясы

Ағаш тұқымдас (Festuca spp.) – Еуропадан шыққан, көбінесе шөптеуге қолданылатын, салқын ауа райында өсетін шөптер тобы. Ол құрғақшылыққа да, суыққа да орташа төзімді, сондықтан "өткінші аймақ" деп аталатын ішкі континенттік аймақтарда ерекше танымал. Бұл аймақта жаз салқын климатты шөптер үшін тым ыстық, ал қыс жылы климатты шөптер үшін тым суық. Феску балшықты топыраққа жақсы бейімделген, жартылай көлеңкеге төзімді және ауруларға белгілі бір деңгейде төзімді, бірақ қоңыр дақ және Fusarium дақтарына осал. Ол көктем және күзде ең жақсы өседі (соның салдарынан ең тартымды көрініс береді) және жазда жиі суаруды қажет етеді. Өсу ерекшелігі – түйіршіктей өсуі (көптеген шөптерге тән емес) – бір рет шөптеуден кейін ол жағымсыз тарамайды немесе жақын жерлерге енбейді, бірақ бос кеңістіктерді де толтырмайды, сондықтан біртекті бетті сақтау үшін мерзімді күтім (мысалы, ағаш тұқымдас тұқымдарымен себу) қажет болуы мүмкін. Бермуда шөбімен салыстырғанда тозуға төзімділігі төмен болғандықтан, оны стадиондар сияқты аумақтарда қолдану жиі емес.

Жақсы шатырлар

Жұқа фескулер (F. rubra, F. ovina, F. trichophylla) биік фескулерге қарағанда төсек ретінде аз қолданылады. Атынан көрініп тұрғандай, олардың жапырақтары әлдеқайда жұқа болып келеді және биік фескулерге қарағанда төменгі биіктікте шабуға төзімді. Олар жиі кездесетін ауруларға сәл төзімді болуы мүмкін. Басқа тұрғыдан алғанда, олардың сипаттамалары ұқсас. Жұқа фескулер көбінесе басқа шөптермен қосылып қолданылады.

Сент-Августин шөптері

Сент-Августин шөбі (Stenotaphrum secundatum) (Оңтүстік Каролинада Чарльстон шөбі және Австралияда Буффало шөбі деп те аталады) – жылы маусымдық, көп жылдық шөп. Тропикалық аймақтарға тән, батпақтарда (тұзды және тұщы сулы), лагуна жағаларында және құмды жағажай төбелерінде өсетін шөп. Сент-Августин шөбі АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы көптеген аймақтарда кеңінен қолданылатын, жалпақ, кең жапырақты, қалың шөп. Бұл шөп Мексикада, Австралияда және Африканың тропикалық аймақтарында таралған. Жылы маусымдық шөп болғандықтан, суық ауа райына төзімді емес. Шөптің көп бөлігі вегетативтік жолмен (мысалы, түпкілер мен шөптесін) көбейтіледі, себебі тұқымдар өндіріс қиындықтарына байланысты көбінесе қол жетімді емес. Captiva St. Augustine: 2007 жылы Флорида университетіндегі ғалымдар әзірлеген Captiva – балдырмаққа төзімді Сент-Августин сорты. Оның жасыл түсі терең, жапырақтары тығыз, тамыр жүйесі жақсы жетілген. Жапырақтарының өсуі баяу және бүйірге қарай таралуының арқасында шөпті жиі шабудың қажеті жоқ. Captiva жақсыдан өте жақсы көлеңкеге төзімді және зиянкестерге қарсы жоғары төзімділікке ие, сондықтан пестицидтерді қолдану қажеттілігі азаяды.

Табиғи шөпті қауымдастықтар

Төмен өсетін өсімдіктер, мұндай өсімділік кең таралмаған аймақтарда, мысалы, Субантарктиканың мохтық тұрақты қауымдастықтарында, теңіздегі кейбір эпифаунада, коралл рифтерінде және Жаңа Зеландияда, жағалаудың биік тік беткейлерінде, құмды қуыстарда, өзендер мен көлдерде, табиғи жамылғының көп бөлігі орман болған жерлерде "тұрақты қауымдастықтар" деп аталады. Шөптекті алқап – тұрақты қауымдастықтың бір түрі.

Аурулар

Шөптесін өсімдіктер көптеген саңырауқұлақтық ауруларға шалдығады.