Кіріспе

Қоссайбандылар отбасысы

Автоматты taxobox
|name=Улы оқ жабын бақалары (Dendrobatidae)
|image=Blue poison. dart. frog. and. Yellow banded. dart. frog. arp. jpg
|image caption=Dendrobates tinctorius "azureus" (жоғарыда) және Dendrobates leucomelas (төменде). |display parents=2
|taxon=Dendrobatidae
|authority=Cope, 1865
|range map=Dendrobatidae range. PNG|range map caption=Dendrobatidae таралуы (қара түсті)
|subdivision ranks=Төменгі отбасылар және туыстар
|subdivision=
Colostethinae (Cope, 1867)
Ameerega
Colostethus
Epipedobates
Leucostethus
Silverstoneia
Dendrobatinae (Cope, 1865)
Adelphobates
Andinobates
Dendrobates
Excidobates
Minyobates
Oophaga
Phyllobates
Ranitomeya
Hyloxalinae <small>(Grant et al., 2006) Бұл түрлер күндіз белсенді және көбінесе денелері жарқын түсті болады. Бұл жарқын түс түрдің уыттылығымен байланысты, оларды ескертуге арналған түс схемасымен (апосематизм) ерекшелендіреді. Dendrobatidae отбасының кейбір түрлері өте жарқын түспен қатар жоғары уыттылыққа ие – бұл ерекшелік құмырсқалар, кенелер және термиттермен қоректенуінен туындайды, ал көптеген түрлі жем жейтін түрлердің уыттылығы аз немесе мүлдем байқалмайды және жасырын түспен сипатталады.

Сипаттамалары

Уытты бақалардың көпшілігі кішкентай, кейде ересектердің ұзындығынан кем, бірақ кейбіреулері 5 см-ге дейін жетеді. Олардың салмағы орташа есеппен 1 унцияны құрайды. Уытты бақалардың көпшілігі жарқын түсті, потенциалды жыртқыштарды ескерту үшін апосемалық өрнектерді көрсетеді. Олардың жарқын түсі уыттылығымен және алкалоидтар деңгейімен байланысты. Мысалы, Dendrobates туысына жататын бақаларда алкалоидтардың жоғары деңгейі бар, ал Colostethus түрлері жасырын түсті және уытты емес. Ересек бақалар жұмыртқаларын ылғалды жерлерге, жапырақтарға, өсімдіктерге, ашық тамырларға және басқа да жерлерге салады. Жұмыртқалардан шабалқылар шыққаннан кейін, ересек бақалар оларды біреуін біреуімен арқасына мінгізіп, қолайлы суға жеткізеді: көлге немесе бромелиялардың немесе басқа өсімдіктердің құбырларына жиналған суға. Шабалқылар метаморфозға дейін сонда қалады, кейбір түрлері аналық бақа салған, урықтанбаған жұмыртқалармен қоректенеді.

Тіршілік ету ортасы

Уытты жебе жабайылары Орталық және Оңтүстік Американың ылғалды, тропиктік аймақтарына тән. Олардың табиғи мекен ету орындары – ылғалды, жазық орман (субтропикалық және тропикалық), биік таулы бұталы жерлер (субтропикалық және тропикалық), ылғалды таулар мен өзендер (субтропикалық және тропикалық), тұщы су батпақтары, уақытша тұщы су батпақтары, көлдер және саздақтар. Басқа түрлері маусымдық ылғалды немесе су басқан жазық далалық жерлерде, егістік алқаптарда, жайылымдарда, ауылдық бақшаларда, плантацияларда, ылғалды саванналарда және бұрынғы, қатты бұзылған ормандық жерлерде кездеседі. Сонымен қатар, тауалды орман мен тасты алқаптарда да жабайылар табылған. Дендробатидтер көбінесе жерде немесе жерге жақын тіршілік етеді, бірақ ағаштарда да, жерден де бірдей өмір сүруге бейім.

Түстердің өзгеруі

Кейбір улы жебе жабайы түрлерінің арасында 6000 жылдай бұрын пайда болған бір түрдің әртүрлі түс морфтары кездеседі. Сондықтан Dendrobates tinctorius, Oophaga pumilio және Oophaga granulifera сияқты түрлер әртүрлі түс үлгілерінің морфтарын қамтуы мүмкін (түстер полигендік бақылауда, ал нақты үлгілер, басымдықпен, бір гендік орыннан басқарылады). Түрлі-түсті болуы тарихи тұрғыдан бір түрді қате түр деп жіктеуге себеп болды, және таксономистер арасында жіктеу мәселесі бойынша пікір таласы әлі де жалғасуда. Оофага гранулиферада полиморфизмнің эволюциясына хищтік әрекеттердің өзгеруі ықпал еткен болуы мүмкін, ал Оофага пумилионың Бокас-дель-Торо популяциялары арасындағы айырмашылыққа жыныстық таңдау үлес қосыпты.

Токсикалық әсері және дәрілік әсері

Дендробаттар тұқымдасының химиялық қорғаныс механизмдері экзогендік факторлардың нәтижесі болып табылады. Бұл, олардың қорғану қабілеті белгілі бір диета арқылы, яғни улы буынтық аяқтылармен қоректену арқылы қалыптасқандығын білдіреді. Улы жабағылардың ең улы түрі – Phyllobates terribilis. Ғалымдар жабағылардың өздері уын синтездемейтініне, ал оны құмырсқалар, жүз аяқтылар және кенелер сияқты буынтық аяқтылардың құрамынан сіңіріп, қайта қолданатынына сенімді. Бұл – диетаның уыттылығы гипотезасы. Осы себепті, террариумда өсірілген жануарларда удың маңызды деңгейі болмайды, себебі олар жабайы популяцияларда кездесетін алкалоидтарды қамтымайтын диетамен тамақтандырылады. Дегенмен, террариумда өсірілген жабағылар алкалоидты диетамен қамтамасыз етілген кезде алкалоидтарды жинақтау қабілетін сақтайды. Кейбір улы жабағылардың уын қолданғанына қарамастан, кейбір хищниктер оған төтеп беру қабілетін дамытқан. Олардың бірі – Erythrolamprus epinephalus жыланы, ол уға иммунитет қалыптастырған. Epipedobates tricolor бақасының терісінен алынған химиялық заттардың емдік қасиеттері болуы мүмкін. Ғалымдар осы уды ауырсыққа қарсы дәрі жасау үшін пайдаланады. Мұндай химиялық заттардың бірі – эпибатидин, ол морфинден 200 есе күшті ауырсыққа қарсы дәрі. Abbott Laboratories әзірлеген ABT 594 туындысы тебаниклин деп аталды және адамдарда II фазалық сынақтарға дейін жетті, бірақ қауіпті асқазан-ішек әсерлеріне байланысты одан әрі дамыту тоқтатылды. Дендробатидтердің секрециялары сонымен қатар бұлшықеттерді босаңсытатын, жүрек қызметін күшейтетін және тәбетті басатын заттар ретінде де үміткер. Бұл бақалардың ең улысы – алтын улы жабағы (Phyllobates terribilis) – орташа есеппен он-жиірме адамды немесе жиырма мың егеуқұйрықты өлтіруге жететін уға ие. Басқа дендробатидтердің көпшілігі, түрлі-түсті және хищниктерді қорқытуға жеткілікті уытты болғанымен, адамдар мен басқа ірі жануарлар үшін айтарлықтай қауіп төндірмейді.

Көру қабілеті

Бұл бақалардың айқын түстелуі тамақтанудың ерекшелігімен, дене массасымен, аэробтық қабілетімен және химиялық қорғаныспен қоса байланысты. Токсиндер мен жарқын түсті пигменттерді өндіруге жұмсалатын энергиялық шығындар, уыттылық пен жарқын түс арасындағы ықтимал теңгерімсіздіктерге алып келеді, ал күшті екінші қорғанысқа ие жемдер қымбат сигнал беруден аз пайда көреді. Сондықтан, уыттылығы жоғары жем популяциялары, классикалық көзқарасқа қайшы, уыттылықтың артуымен бірге көрінушілік те артады деген пікірге қарсы, азырақ жарқын сигналдарды көрсетеді деп болжанады.

Апосематизм

Терінің уыттылығы жарқын түстермен қатар, тіпті олардан бұрын дамыған болуы мүмкін. Осы өзгерістен кейін бақалардың экологиялық мүмкіндіктері артып, олардың тамақтануда мамандануына себеп болды. Демек, апосематизм – тек сигнал беру жүйесі ғана емес, сонымен қатар организмдердің ресурстарға кеңірек қол жеткізіп, өнімділігін арттыру тәсілі.

Басқа факторлар

Тамақ консерватизмі (ұзақ мерзімді неофобия) жыртқыштарда, егер жыртқыштар жеткілікті ұзақ уақыт бойы жаңа түрлерден аулақ болса, ескерту түсінің эволюциясын жеңілдетуі мүмкін. Тағы бір мүмкіндік – генетикалық дрейф, яғни бірте-бірте өзгеру гипотезасы, ол әлсіз, бұрыннан бар апосематизмді күшейте алады. Жыныстық таңдау улы бақалардың терісінің түсі мен пішінінің әртүрлі болуына ықпал еткен болуы мүмкін. Егер әйелдердің қалаулары өзгеретін болса, еркектердің түсі жылдам эволюциялай алады. Жыныстық таңдау көптеген факторларға байланысты. Ата-аналық инвестиция әйелдердің таңдауымен байланысты түстің эволюциясын түсінуге көмектеседі. Oophaga pumilio-да аналықтары ұрпаққа бірнеше апта бойы күтім жасайды, ал аталықтары бірнеше күн ғана күтім жасайды, бұл әйелдерге деген үлкен бейімділікті көрсетеді. Жыныстық таңдау фенотиптік вариацияны күрт арттырады. Жыныстық таңдауға қатысқан O. pumilio популяцияларында фенотиптік полиморфизм анық байқалды. Дегенмен, кейбір дендробатидтер популяцияларында жыныстық диморфизмнің болмауы, жыныстық таңдауның дұрыс түсіндірме емес екенін көрсетеді. Уытты бақалардың қорғаныс механизмдерінде токсинге төзімділікке байланысты функционалдық компромистер байқалады. Эпибатидин құрамындағы уытты бақалар дене рецепторларында 3 аминқышқылының мутациясына ұшырады, бұл бақаның өзінің уына төзімді болуына мүмкіндік береді. Эпибатидин өндіретін бақалар дене рецепторларының уына төзімділігін үш рет тәуелсіз дамытқан. Никотиндік ацетилхолин рецепторларындағы күшті эпибатидин токсиніне бұл мақсатты орынның сезімталдығының төмендеуі, ацетилхолинмен байланысудың туыстығын азайта отырып, токсинге төзімділікті қамтамасыз етеді.

Диета

Дендробатидтердің тамақтануы олардың терісінде кездесетін алкалоидтар мен токсиндерді қамтамасыз етеді. Олардың тамақтануының негізгі бөлігі – баяу қозғалатын, көп саны бар және кішкентай мөлшердегі жемдер. Дендробатидтер аталықтарының шақыру орындары ретінде қызмет ететін аймақтарды қорғауда ерекше агрессивті. Егер аналық еркекпен жұптасқаннан кейін, ол еркекке жақындаған басқа аналықтарға қатысты агрессивті мінез-құлық танытуы мүмкін. Улы оқ бақаларының жыныстық қатынасы көбінесе аналыққа басым. Бұл тепе-тең емес жыныстық қатынасы бар организмдерге тән ерекше мінез-құлық пен қасиеттерге әкеледі. Жалпы, аналықтар жұбайын таңдауға құқылы. Ал аталықтары жарқын түсті, аумақтық және басқа аталықтарға агрессивті болады. Аналықтар жұбайын түсіне (көбінесе арқасы), шақыру орнының орналасуына және аумағына қарай таңдайды. Көп жағдайда аталықтар жұмыртқа салу орнын таңдап, аналықтарды сол жерге жетелейді. Дендробаттардың үш немесе одан да көп түрдес түйеқұйрықтарды немесе олардың ортасында кең таралған Trichoprosopon digitatum масасының салыстырмалы түрде үлкен дернәсілдерін жеуі олардың өсу қарқынын арттырып, өмір сүру ұзақтығын ұзартады. Улы оқ бақаларының өмір сүру ұзақтығы туралы ғылыми зерттеулер аз болғанымен, қайта белгілеу жиілігі олардың жабайы табиғатта бірден үш жылға дейін өмір сүретінін көрсетеді. Дегенмен, бұл бақалар тұтқында әлдеқайда ұзақ өмір сүреді, кейде 25 жылға дейін тіршілік етеді. Бұл мәлімдемелерге күмәнді қарауға болады, себебі көптеген ірі түрлердің жетілуіне бір жыл немесе одан да көп уақыт қажет, ал Phyllobates түрлеріне екі жылдан астам уақыт керек болуы мүмкін. Тұтқында көптеген түрлер ылғалдылық 80-100% тұрақты сақталған және күндіз шамамен 26-30°C, ал түнде 22-26°C температурада жақсы өседі. Кейбір түрлер басқаларына қарағанда төмен температураны жақсы көреді.

Қорғау мәртебесі

Жақында көптеген улы жебе бақаларының түрлері мекендеу ортасының жоғалуына, хитрид ауруларына және үй жануарлары саудасы үшін жиналуына ұшырады. Осының салдарынан, кейбір түрлер қатерлі немесе жойылу қаупі астында деп тізілген. Жануарлар бағы бұл аурумен күресу үшін тұтқындағы бақаларды адамдардағы атлет аяғын емдеуге қолданылатын саңырауқұлаққа қарсы препаратпен емдеуге тырысты.

Паразиттер

Уытты бақалар гельминттерден протозояларға дейінгі паразиттік жұқпалардан зардап шегеді.

Аурулар

Уытты жебе бақалары хитридиомикоз ауруынан зардап шегеді, ол Batrachochytrium dendrobatidis (Bd) саңырауқұлағынан туындайтын қауіпті ауру. Бұл инфекция Colostethus және Dendrobates бақаларында анықталған.