Кіріспе

Әлемдегі ең ірі нағыз бақа

Түр туралы мәлімет
| fossil range =
| image = Canetoadmale. jpg
| image caption = Ересек еркек
| image2 = Canetoadfemale. jpg
| image2 caption = Ересек әйел
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| genus = Rhinella
| species = marina
| authority = (Linnaeus, 1758)
| range map = Bufo marinus distribution. png
| range map caption = Қамыс бақасының таралуы, көк түс – табиғи ареал, қызыл түс – енгізілген аймақтар
| synonyms = * Rana marina Linnaeus, 1758
Bufo marinus Schneider, 1799
Rhinella marinus
Chaunus marinus Linnaeus түрлік эпитетін «marina» деп атауы голланд зоологы Альбертус Себаның суретіне негізделген, ол қамыс бақасының құрлықта да, теңізде де тіршілік ететініне қате сенген. Басқа да кең таралған атаулары: «ірі неоторпикалық бақа», «Доминикан бақасы», «ірі теңіз бақасы» және «Оңтүстік Америка қамыс бақасы». Тринидад ағылшын тілінде оны көбінесе француз тілінен алынған «крапо» (crapaud) деп атайды. Rhinella туысы жеке тұқымдас ретінде қарастырылады, осылайша қамыс бақасының ғылыми аты өзгереді. Бұл жағдайда, түрлік атау marinus (еркек) marina (әйел) болып өзгереді, Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексіндегі гендерлік сәйкестік ережелеріне сәйкес келеді, биномдық атау Bufo marinus-тан Rhinella marina-ға өзгереді; Rhinella marina биномдық атауы кейіннен Прамук, Робертсон, Сайтс және Нонан (2008) жазбаларындағы қателер арқасында синоним ретінде енгізілді.

Австралияда ересек бақаларды Limnodynastes, Cyclorana және Mixophyes туыстарындағы ірі жергілікті бақалармен шатастыруға болады. Бұл түрлерді қамыс бақасынан көздерінің артындағы үлкен паротоид бездерінің болмауы және мұрын тесігі мен көзі арасындағы қырдың жоқтығы арқылы ажыратуға болады. Қамыс бақаларын алып қопарылған бақамен (Heleioporus australiacus) шатастыру жиі кездеседі, себебі екеуі де ірі және терісі дөңгелек болып келеді; алайда, соңғысын алдыңғысынан тік қарындастарымен және алтын емес күміс сұр иристерімен оңай ажыратуға болады. Жастар қамыс бақаларын Uperoleia туысына жататын түрлермен шатастыруға болады, бірақ олардың ересек түрлерін жамбас және сандарының жарқын түсінің болмауымен ажыратуға болады. АҚШ-та қамыс бақасы көптеген буфонид түрлеріне ұқсайды. Атап айтқанда, оны оңтүстік бақамен (Bufo terrestris) шатастыруға болады, оны паротоид бездерінің алдындағы екі дөңгелекшесінің болуымен ажыратуға болады.

Таксономия және эволюция

Австралиялық ғалымдар бақаның геномдық тізбесін анықтады және оның жаңа ортаға жылдам бейімделуін, оның танымал уының қалай жұмыс істейтінін түсінуге көмектеседі деп санайды. Бұл, сондай-ақ, осы түрдің Австралия және басқа да жерлерге таралуын тоқтатуға жаңа мүмкіндіктер береді деп үміттенеді. Геномды зерттеулер оның Оңтүстік Американың солтүстік бөлігінде пайда болғанын және Rhinella diptycha және осы туыстас басқа да түрлермен тығыз генетикалық байланыста екенін растайды. Жақындағы зерттеулер R. marina 2,75 және 9,40 миллион жыл бұрын бөлінгенін көрсетеді. Түрдің қосымша түрлерге бөлінуі шамамен 2,7 миллион жыл бұрын, Венесуэла Анд тауларының көтерілуінен популяциялық топтардың оқшаулануы нәтижесінде болған болуы мүмкін.

Сипаттама

Bufonidae тұқымдасының ең ірі түрі саналады, аналықтары еркектерге қарағанда едәуір ұзын болып келеді, олардың орташа ұзындығы шамамен ... дейді. Табиғатта олардың өмір сүру ұзақтығы 10-15 жылды құрайды, ал тұтқындықта одан да ұзақ өмір сүруі мүмкін, бір мысал ретінде 35 жылға дейін тірі қалған нұсқасы бар. Қамысты бақаның терісі құрғақ және түйнекті. Әр көздің артында үлкен паротоид безі орналасқан. Шағылысу кезеңіндегі шабақтарының ұзындығы ... дейді.

Экология, мінез-құлық және тіршілік тарихы

Жалпы "теңіз жабайысы" және ғылыми атауы Rhinella marina теңіз тіршілігімен байланысты сияқты көрінеді, бірақ құмырсқа жабайылары теңізде өмір сүрмейді. Дегенмен, зертханалық тәжірибелер қарақұйрықтардың теңіз суының 15%-ына тең тұз концентрациясына төзімді болатынын көрсетсе (~5,4‰), ал жаңа далалық байқаулар Панамадағы Коиба аралында 27,5‰ тұздылықта тірі қарақұйрықтар мен құйрықты жабайыларды анықтады. Құмырсқа жабайысы ашық шалғынды далалар мен орманды жерлерде қоныстанады және адамдар өзгертетін аумақтарға, мысалы, бақшалар мен дренаждық арналарға "ерекше бейімділік" көрсетеді. Табиғи ортасында оларды субтропикалық ормандарда кездестіруге болады.

Құмырсқа жабайысының өмірі жұмыртқадан басталады, ол судағы ұзын жұмыртқа тізбектерінің бөлігі ретінде шашылады. Аналығы бір ретте 8000–25000 жұмыртқа салады және тізбектер 500 мм-ге дейін созылуы мүмкін. Бұл жылдам өсу олардың тірі қалуы үшін маңызды; метаморфоз бен ересек жасқа дейінгі кезең арасында жас жабайылар жұмыртқа және қарақұйрық кезінде оларды қорғаған уыттылығын жоғалтады, бірақ буфотоксин өндіретін паротоид бездері әлі толық дамымаған. Шамамен 0,5% ғана құмырсқа жабайылары ересек жасқа жетеді, себебі олар осы маңызды қорғаныстан айырылған, сонымен қатар қарақұйрықтардың каннибализмге бейімделуі де себеп. Оңтүстік Америкадағы туатын популяцияда каннибализм кездеседі, бірақ Австралиядағы өте үлкен популяциядағы тез эволюция бауырларын жеуге 30 есе көбірек қызығушылық танытатын және 2,6 есе көбірек іс жүзінде солай істейтін қарақұйрықтарды тудырды. Олар сондай-ақ ескірек қарақұйрықтардың болуына жауап ретінде қарақұйрық кезеңін қысқартуға дамыды. Бұл өзгерістердің генетикалық негізі анықталмаса да, генетикалық болуы мүмкін. Өсу жылдамдығы сияқты, жабайылардың жыныстық жағынан жетілуі әр аймақта әртүрлі болады. Жаңа Гвинеяда әйел жабайылардың мұрын-дене ұзындығы 7-8 см болғанда жыныстық жетілуге жетеді, ал Панамадағы жабайылар 7-9 см ұзындықта жетіледі. Тропикалық аймақтарда, олардың туатын жерлері сияқты, көбейту жыл бойы жүреді, бірақ субтропикалық аймақтарда көбейту тек жауын-шашын маусымының басталуымен сәйкес келетін жылы кезеңдерде ғана болады. Құмырсқа жабайысының ең жоғары температурасы шамамен 40°C, ал ең төмен температурасы шамамен 10°C деп есептеледі. Бұл көрсеткіштер жергілікті ортаға бейімделуге байланысты өзгеруі мүмкін. Кейбір популяциялардың құмырсқа жабайылары төмен температураға тап болғаннан кейін бірнеше сағат ішінде жылуға төзімділігін өзгерте алады. Жабайылар физиологиялық икемділікті пайдаланып суыққа жылдам бейімделе алады, бірақ АҚШ-тағы құмырсқа жабайыларының солтүстік популяциялары оңтүстік популяцияларға қарағанда суыққа жақсы бейімделгендігіне дәлелдер бар. Бұл бейімделулер құмырсқа жабайысына бүкіл әлемде инвазивті популяция құруға мүмкіндік берді. Температура өзгерісіне жылдам бейімделу қабілеті қазіргі модельдер жабайылардың қоныстана алатын ортаның әлеуетті ауқымын төмен бағалайтынын көрсетеді. Олар кең ауқымды тамақтанады; кішкентай кеміргіштер, басқа да кішкентай сүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар, басқа да қосмекенділер, құстар, тіпті жартастар және құмырсқалар, қоңыздар, құлаққаптар, құйрық ұшқыштары, шегірткелер, шынайы жәндіктер, қаңылтырлар және кемірушілер сияқты омыртқасыз жануарлардың қалыпты жемінен басқа, олар өсімдіктерді, иттің тағамын, мысықтың тағамын және үй қоқыстарын да жейді.

Қорғау

Ересекті құраққаның терісі, көзінің артындағы көкбауыр бездері және арқасындағы басқа бездері уытты болады. Қауіпке ұшырағанда оның бездері буфотоксин деп аталатын сүтті ақ сұйықтық бөліп шығарады. Буфотоксиннің құрамындағы заттар көптеген жануарлар үшін уытты, тіпті құраққа жеуден адам өліміне де соқтырған жағдайлар тіркелген. Буфотениннің әсері жеңіл улануға ұқсас деп саналады; жеңіл галлюцинацияларға әкелетін күйзеліс бір сағаттан кем созалады. Құраққа аз мөлшерде буфотенин, ал салыстырмалы түрде көп мөлшерде басқа уыттарды бөліп шығаратындықтан, оны жалау қауырсың ауруға немесе өлімге алып келуі мүмкін. Уыт бөлуге қоса, құраққа өкпесін үрлеп, денесін көтеріп, мүмкін болған жыртқышқа өте үлкен және биік көрінуге қабілетті. Ішекте өлмейтін жас құраққалар да тума жыртқыштарды, атап айтқанда сары дақты мониторларды, қауіптен сақтануға үйрету үшін қолданылған. 200 мыңнан астам метаморфтар, түйеқұйрықтар мен жұмыртқалар міндетті түрде басып алу шебі алдындағы аймақтарға босатылды. Жабайы құраққалардың басып кіруінен кейін, "оқытушы құрақтары" жоқ бақылау аймақтарындағы сары дақты мониторлар дерлік жойылды, бірақ тәжірибелік аймақтарда сары дақты мониторлардың айтарлықтай популяциясы сақталды.

Жыртқыш жануарлар

Көптеген түрлер оның туған жерінде қамыс бақасын және оның шаубалдақтарын жемдейді, соның ішінде кең мұрынды кайман (Caiman latirostris), жолақты мысық көзді жылан (Leptodeira annulata), естіктер (Anguillidae тұқымдасы), түрлі killifish түрлері, сыбызғылы желкен (Haliastur sphenurus), ракали (Hydromys chrysogaster), қара егеуқұйрық (Rattus rattus) және су мониторы (Varanus salvator). Тауны бақа аузы (Podargus strigoides) және Папуа бақа аузы (Podargus papuensis) қамыс бақаларымен қоректенгені туралы хабарланған; кейбір австралиялық қарғалар (Corvus spp.) да қамыс бақаларын жеуге мүмкіндік беретін стратегияларды үйренген, мысалы, бақаларды аударып тастау үшін өзінің тұмсығын пайдалану. Күкіртті қарғалар да осы қосмекенділерді жейді. Didelphis туысына жататын опоссумдар қамыс бақаларын зиянсыз жей алуы мүмкін. Ет құмырсқалары қамыс бақасының уына бейімделген, сондықтан оларды өлтіре алады. Қамыс бақасының шабуылға деген қалыпты жауабы – қозғалмай тұрып, уытын шабуылдаушыны өлтіруге немесе қорқытуға мүмкіндік беру, бұл құмырсқаларға бақаға шабуыл жасап, жеуге мүмкіндік береді. Тісті қабықтар да қамыс бақаларын қауіпсіз және сәтті жегені байқалған.

Тарату

Қамыс жабайысы Америкаға тән және оның ареалы Оңтүстік Техастағы Рио-Гранде аңғарынан бастап Амазонканың орталық бөлігіне және Перудің оңтүстік-шығысына дейін, сондай-ақ Венесуэлаға жақын континентальдық аралдарда (мысалы, Тринидад және Тобагода) таралған. Бұл аймақ тропикалық және жартылай шөлдік орталарды қамтиды. Қамыс жабайысының саны туған жерінде, оны жаңадан қоныстандырылған жерлерге қарағанда әлдеқайда аз. Оңтүстік Америкада жағалаудың бір бөлігіне 20 ересек жабайы шамасында кездеседі, бұл Австралиядағы көрсеткіштің 1-2% құрайды.

Кіріспе түр ретінде

Қамыс жабайысы әлемнің көптеген аймақтарына, әсіресе Тынық мұхитына, ауыл шаруашылығы зиянкестерін биологиялық бақылау үшін әкелінген. Бұл енгізілулер әдетте жақсы құжатталған, және қамыс жабайысы енгізілген түрлердің арасында ең көп зерттелген түрлердің бірі болуы мүмкін. 1840 жылдардың басына дейін қамыс жабайысы Мартиника мен Барбадосқа Француз Гвианасы мен Гвианадан әкелінді. 1844 жылы егеуқұйрықтардың санын азайту мақсатында Ямайкаға әкелінді. Егеуқұйрықтарды бақылауға жеткізбегеніне қарамастан, 20-ғасырдың басында Пуэрто-Рикоға қант плантацияларын қиратып жатқан қоңыздардың таралуын тоқтату үшін әкелінді. Пуэрто-Рикодағы жоспар сәтті аяқталды және қоңыздардың салған экономикалық зиянын тоқтатты, бұл 1930 жылдары ғалымдарды оны ауыл шаруашылығы зиянкестеріне қарсы идеалды шешім деп ұсынуға итермеледі. Нәтижесінде, Тынық мұхиты аймағындағы көптеген елдер Пуэрто-Риконың үлгісін алып, 1930 жылдары жабайыны енгізді. Енгізілген популяциялар Австралияда, Флоридада, Папуа-Жаңа Гвинеяда, Филиппинде, Огасаварада, Ишигаки аралында және Жапонияның Дайто аралдарында, Тайвань Нанту Каотунында, Кариб теңізіндегі көптеген аралдарда кездеседі. Содан бері қамыс жабайысы көптеген елдерде зиянкес болып табылады және жергілікті жануарларға қауіпті. Осыдан келіп, Гавайиден 102 жабайыны жинап, Австралияға әкелді. Квинсленд штатының қант өндіруші ғалымдары 1935 жылдың тамызында оны қант егістіктеріне жіберді. Осы алғашқы жіберуден кейін, Ұлттық денсаулық сақтау департаменті жабайының тамақтану әдеттерін зертіргенге дейін болашақ енгізілулерге тыйым салуға шешім қабылдады. Зерттеу 1936 жылы аяқталды және тыйым алынды, содан кейін кең ауқымды жіберулер жүргізілді; 1937 жылдың наурыз айына дейін 62 000 тодальдер жабайы табиғатқа жіберілді. Жабайы Квинслендте нық орнығып, саны экспоненциалды түрде өсіп, Солтүстік территория мен Жаңа Оңтүстік Уэльске дейін тарады. Алайда, жабайы көк түсті қамыс қоңызын (Dermolepida albohirtum) азайтуда көбінесе сәттілікке жете алмады, себебі қант егістіктері күндіз жыртқыштарға жеткіліксіз баспана берді, ал қоңыздар қант қамысының жоғарғы жағында өмір сүреді, ал қамыс жабайылары жақсы альпинист емес. Бірақ ет жейтін құмырсқалар қамыс жабайыларын өлтіре алады. Қамыс жабайысы Какаду ұлттық паркінің оңтүстік аймағындағы солтүстік құрттардың санының азаюымен және тіпті олардың жергілікті түрден жойылуымен де байланысты.

Кариб теңізі

Кариб теңізіндегі түрлі аралдарға жергілікті егінді зақымдайтын зиянкестермен күресу үшін қамыс бақасы әкелінді. Барбадос, Ямайка, Испаньола және Пуэрто-Рико сияқты кейбір аралдарда ол жақсы қалыптасса, Кубада 1900 жылға дейін және 1946 жылы, сондай-ақ Доминика және Гранд-Кайман аралдарындағы енгізілулер сәтті болмады. Ең алғашқы енгізілу Барбадос пен Мартиникада тіркелді. Барбадостағы енгізілулер қант құрамын зақымдайтын зиянкестерді биологиялық жолмен бақылауға бағытталған. Бақалар көптеп тарағанмен, олар Австралиядағыдан да аз тиімділік көрсетті. Мартиникаға қамыс бақасы 1944 жылға дейін Француз Гвианасынан әкелінді және жақсы қалыптасты. Бүгінде олар маса мен түлкі құрттарының санын азайтады. Аймаққа үшінші рет 1884 жылы Ямайкада бақалар пайда болды, олардың Барбадостан әкелінгені, кеміргіштердің санын бақылауға көмектесу үшін болды. Олар егеуқырларға елеулі әсер етпесе де, жақсы қалыптасты. Басқа енгізілулерге Антигуада босату кіреді – мүмкін 1916 жылға дейін, бірақ бұл бастапқы популяция 1934 жылға қарай жойылып, кейінірек қайтадан енгізілген болуы мүмкін. Монсерратта 1879 жылға дейін енгізілу болды, ол берік популяция құруға әкелді, ол 1995 жылы Суфриер тауларының жанартауының атқылауынан аман қалды. 1920 жылы Пуэрто-Рикоға қант құрамын зақымдайтын ақ түлкі құрттарын (Phyllophaga spp.) бақылау үшін қамыс бақасы әкелінді. Бұрын зиянкестерді адамдар қолмен жинаған, сондықтан бақаны енгізу еңбек шығындарын азайтты. Ақ түлкі құрттарының саны күрт төмендеді, бірақ басқа да факторлар болған болуы мүмкін. Дегенмен, қамыс бақасы ақ түлкі құрттарын бақылап отыр деп есептелді, бұл көзқарас Nature журналындағы «Бақалар қант өнімін сақтап қалды» деген мақаламен нығайтылды.

Қамыс бақасы Карриаку және Доминикада кездесті, соңғысы бұрынғы енгізілулердің сәтсіздігіне қарамастан пайда болды. 2013 жылдың 8 қыркүйегінде Багам аралдарындағы Нью-Провиденс аралында да қамыс бақасы табылды.

Филиппиндер

[[Файл:Bufo marinus (Филиппин).jpg|thumb|Филиппиндегі R. marina бақаларын "америкалық бақа" сөзінің бұрмалануынан пайда болған "кампраг" деп атайды. Одан кейін ол аралдардағы ең көп кездесетін қосмекенді жануарға айналды. Ол висайя тілдерінде әлі де "баки" немесе "кампраг" деген атаумен белгілі, бұл атау да "америкалық бақа" сөзінің бұрмалануы болып табылады және оның шығу тегін көрсетеді. Филиппин ағылшын тілінде оны көбінесе "bullfrog" деп те атайды.

Фиджи

Фиджиде қант қамысы плантацияларына зиян келтіретін жәндіктермен күресу үшін қант құмырбағы енгізілді. Аймаққа құмырбақтың енгізілуі туралы алғаш рет 1933 жылы Пуэрто-Рико және Гавайидегі сәттіліктерден кейін ұсынылды. Мүмкін болатын қосымша әсерлерін қарастырғаннан кейін, Фиджидің ұлттық үкіметі 1953 жылы құмырбақты босатуға шешім қабылдады, және содан кейін Гавайиден 67 дана импортталды. Құмырбақтар орналасқаннан кейін, 1963 жылы жүргізілген зерттеуде оның рационында зиянды және пайдалы жәндіктердің болуына байланысты, ол "экономикалық тұрғыдан бейтарап" деп танылды.

Жаңа Гвинея

Жаңа Гвинеяға қант бақасы тәтті картоп егістігін жейтін көбелектердің дернәсілдерін бақылау үшін әкелінді. Алғашқы хабарламалар бұл бақалардың кескіш құрттардың санын азайтуда тиімді екенін және тәтті картоптың өнімділігінің жақсаруда деп есептелгенін көрсетті. Осының нәтижесінде, алғашқы таратулар аймақтың көп бөлігіне одан әрі таратылды. Ұқсас жағдай бұрын Австралиядағы қант плантацияларында туындаған, бірақ бұл тәжірибе Жаңа Гвинеяда белгілі болмаған немесе назарға алынбаған.

Америка Құрама Штаттары

Қамыс жабайысы Оңтүстік Техаста табиғи түрде кездеседі, бірақ түрді елдің басқа бөліктеріне енгізуге тырысулар (қасақана да, кездейсоқ та) жасалды. Бұларға Флорида мен Гавайиге, сондай-ақ Луизианаға сәтті емес енгізілген әрекеттер кіреді. Флоридаға алғашқы жіберулер сәтсіз аяқталды. 1936 және 1944 жылдардағы қант құмырсасының зиянкестерін бақылауға бағытталған енгізу әрекеттері, бақалар көбеймегендіктен сәтсіз болды. Кейінгі әрекеттер де осылай сәтсіз болды. Дегенмен, 1957 жылы Майами халықаралық әуежайында импорттаушының кездейсоқ жіберуінен кейін бақа штат ішінде бекінді, ал 1963 және 1964 жылдары жануар саудагерлерінің қасақана жіберуі Флориданың басқа аймақтарында оның таралуына әкелді. Бүгінде қамыс жабайысы штат бойынша, Кейс аралдарынан Тампаның солтүстігіне дейін кеңінен таралған, және олар біртіндеп солтүстікке қарай жылжуда. Флоридада бұл бақа туған жеріндегі түрлерге және үй жануарларына қауіпті деп есептеледі, сондықтан Флорида балық және жабайы табиғатты сақтау комиссиясы тұрғындарға оларды өлтіруді ұсынады. 1932 жылы Гавайидегі Оахуға шамамен 150 қамыс жабайысы әкелінді, және 17 айдан кейін олардың саны 105 517-ге жетті. Соңында 600 000-нан астам бақа тасымалданды.