Кіріспе

Амфибиялардың түрі.

Қызғылт жабақ (Nasikabatrachus sahyadrensis), индиялық қызғылт жабақ немесе мұрынды жабақ – Nasikabatrachus туысына жататын жабақ түрі. Ол Үндістанның Батыс Гатында ғана кездеседі. Ересек жабақ 2003 жылдың қазанында ресми түрде сипатталған, ал осы түрдің жас түрі бұрын, 1917 жылы сипатталған болатын.

Табылған жердің тарихы

Түр 2003 жылы Үндістанның Палоде қаласындағы Тропикалық ботаникалық бақ және зерттеу институтының С.Д. Бижу, Брюссельдің еркін университетінен, Кераланың Идукки ауданында жиналған үлгілер негізінде сипатталды. Дегенмен, бұл түр жергілікті халыққа бұрыннан мәлім болған, ал 2003 жылғы тұқым мен түрді сипаттаған мақала авторлары бұрынғы құжатталған бірнеше үлгілер мен жарияланымдарды назарға алмады. Nasikabatrachus sahyadrensis түрiнiң ең жақын туыстары – тек Сейшель аралдарында ғана кездесетін Суглос тұқымдасына жатады.

Атауы

Nasikabatrachus sahyadrensis ғылыми атауы – санскрит тіліндегі «насика» (नासिका) сөзінен («мұрын» деген мағынада), грек тіліндегі «батрахос» (βάτραχος) сөзінен («бақа» деген мағынада) және қызғылт бақаның табиғи ортасы болып табылатын Батыс Гаттардың жергілікті атауы – Сахиадриден алынған латынша біріктірілген сөз. Оның тағы бір атауы – қызғылт шошқа мұрынды бақа, ол оның сопақтау мұрынының ерекше пішініне сілтеме жасайды, ол топырақ қазған термиттілерді ұстауға толық бейімделген.

Сипаттама

Nasikabatrachus sahyadrensis денесі күшті және ісіңкі болып көрінеді, ал басқа, арқалық-қарны жағынан жалпақталған бақаларға қарағанда салыстырмалы түрде дөңгелек. Олардың жалпақ денелері су астындағы тау жыныстары мен тасқа жабысуға көмектеседі, бұл оларға күшті ағымдармен күресуге және әдетте мекендейтін өзен жағалауларында қалуға мүмкіндік береді. Оның қол-аяқтары стандартты анура дене пішініне сәйкес таралады. Басқа бақалармен салыстырғанда, N. sahyadrensis кішкентай басы және ерекше ұшты мұрыны бар. Ересектер әдетте қара-күлгілт сұр түсті болады. Аталықтары аналықтарынан шамамен үш есе кішідірек. Түрді алғаш сипаттаған дананың мұрынынан шанағына дейінгі ұзындығы болған. Бұл түрдің дернәсілдері 1917 жылы Нельсон Аннандейл мен К.Р. Нараян Рао ауыздық сорғыштары бар деп сипаттаған, бұл оларға тасқын суларда тіршілік етуге мүмкіндік берген. Сорғыштар Glyptothorax, Travancoria, Homaloptera және Bhavania сияқты реофильді балықтарда да кездеседі, бұл конвергентті эволюцияның нәтижесі. Бұл балықтардың кейбіреулері тау өзендерінде Nasikabatrachus дернәсілдерімен бірге кездеседі. Оның дауысы – ұзаққа созылған, кедір-бұдыр шақыру, тауықтың қылықтауына ұқсайды. Бұл түрдің аталықтары топырақтың жұқа қабатынан шақырудың ерекше мінез-құлқын көрсетеді. Басқа да қазғыш бақалар (Myobatrachus gouldii және Arenophyrne rotunda) мұндай мінез-құлық танытады, бірақ олардың жер бетінен шақырғаны да байқалған, ал N. sahyadrensis мұндай қылықты көрсетпейді. Бақалар, олардың үшбұрышты бас сүйегі мен ерекше пішінді аяқтарының арқасында, басын алға қарай қазуға көше алады.

Тарату

Бұрын Батыс Гат тауларындағы Палхат аңғарының оңтүстігінде ғана таралғаны саналған, бірақ қосымша мәліметтер оның таралған ареалын аңғардан солтүстікке қарай кеңейтті. Қазіргі таңда бұл түр Батыс Гаттарда кеңінен таралғандығы белгілі, солтүстіктегі Түйеқұйрық тау жотасынан бастап, оңтүстіктегі Ағастыямала тау жотасының ең солтүстік бөліктеріне дейін қамтиды. Бұл бақа өмірінің көп бөлігін жер астында өткізеді және тек муссон маусымында, шамамен екі апта бойы жұптасу үшін су бетіне шығады. Жаңбырлы маусымда далалық зерттеушілердің саны аз болғандықтан, бұл түр тек соңғы кезде ғана ашылып, зерттелді. Еркектер уақытша жаңбыр ағындарының жанында дауыс береді. Олар ұрғашы бақаларға жабысып, омыртқа бағанасы бойымен ұстайды (жабысу). Содан кейін ұрғашы бақалар еркек бақаларды арқаларында жұмыртқа салатын жерге – әдетте, жылдам ағынмен жатқан өзендердегі жарықтарға жеткізеді. Тас ойыққа шамамен 3000 жұмыртқа салынады және шамамен 100 күннен кейін дернәсілдер метаморфозға ұшырайды. 2015 жылы бұл түрдің дернәсілдерінің тайпалық қауымдарда дәстүрлі түрде тұтынылатыны анықталды. Үндістанның Батыс Гаттарындағы осы қосмекенділерге төнген басты қауіп – адам популяциясының өсуіне байланысты табиғи ортаның өзгеруі, нәтижесінде үлкен аумақтар қоныстану және ауыл шаруашылығы үшін пайдаланылуда. Жақындағы зерттеулер бақаларды пайдаланудың да қауіптің бірі екенін көрсетті, оның ішінде тамақ ретінде, дәстүрлі медицинада – күйіктерді, астманы және басқа да өкпе ауруларын емдеу үшін қолданылуы да бар.