Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кенияның Мау Мау көтерілісі кезінде (1920–1957) жетекшісі
Kenyan leader during the Mau Mau Uprising (1920–1957)
Дедан Кимати Васиури (туған Kimathi wa Waciuri; 31 қазан 1920 – 18 ақпан 1957) – Мау Мау көтерілісіне қатысқан кикую көтерілісшілерінің аға әскери және рухани жетекшісі. Ол кеңінен революциялық көшбасшы ретінде танылды және 1950-ші жылдары Кениядағы британдық отаршылдық үкіметіне қарсы қарулы әскери күреске жетекшілік етті. 1956 жылы тұтқынға алынып, 1957 жылы өлім жазасына кесілді. Кимати Мау Мау ішінде ресми әскери құрылымдар құруға және 1953 жылы соғыс кеңесін өткізуге ұйытқы болды. Ол, Баймунги М'марете, Муса Мвариама, генерал Чайна және Мутони Киримамен бірге, фельдмаршалдардың бірі болды. Кениялық ұлтшылдар оны британдық отаршылдыққа қарсы кениялық азаттық күресінің батырлық символы ретінде қарастырса, британ үкіметі оны террорист деп санады. Тәуелсіз Кенияның алғашқы екі президенті – Джомо Кениатта мен Даниэль арап Мой оны сыйламағанмен, Кимати мен оның Mau Mau көтерілісшілері Муаи Кибаки басшылығымен Кенияның тәуелсіздігі үшін күрестегі батырлар ретінде ресми түрде мойындалды, бұл 2007 жылы Кимати ескерткішінің ашылуымен аяқталды. 2010 жылы қабылданған жаңа Конституция ұлттық батырларды мойындау қажеттігін күшейтті.
Dedan Kimathi Waciuri (born Kimathi wa Waciuri; 31 October 1920 – 18 February 1957) was the senior military and spiritual leader of the Kikuyu rebels involved in the Mau Mau Uprising. Widely regarded as a revolutionary leader, he led the armed military struggle against the British colonial regime in Kenya in the 1950s until his capture in 1956 and execution in 1957. Kimathi is credited with leading efforts to create formal military structures within the Mau Mau, and convening a war council in 1953. He, along with Baimungi M'marete, Musa Mwariama, General China and Muthoni Kirima, was one of the Field Marshals. Kenyan nationalists view him as the heroic figurehead of the Kenyan freedom struggle against British colonial rule, while the British government saw him as a terrorist. Despite being viewed with disdain by the first two presidents of independent Kenya, Jomo Kenyatta and Daniel arap Moi, Kimathi and his fellow Mau Mau rebels were officially recognised as heroes in the struggle for Kenyan independence under the Mwai Kibaki administration, culminating in the unveiling of a Kimathi statue in 2007. This was reinforced by the passage of a new Constitution in 2010 calling for recognition of national heroes.
Ерте өмір
Киматхи Тегенге ауылында, Тету бөлімінде, қазіргі Ньери округінде дүниеге келді. 1920 жылдың қыркүйегінде, Киматхи туылғанға бір ай бұрын әкесі қайтыс болды. Киматхиді әкесінің үш әйелінің бірі болған анасы Вайбути тәрбиеледі. Оның екі інісі – Уамбарария мен Вагура, және екі әпкесі болды. Он бес жасында ол жергілікті Каруна-ини бастауыш мектебіне қабылданды, онда ағылшын тілін жетілдірді. Білімін Тумутуму CMS орта мектебінде жалғастырды. Ол жазуға құмар болды және Мау Мау көтерілісіне дейін де, одан кейін де көп жазды. Ол мектептегі дебат клубының мүшесі болды, сондай-ақ поэзияда да қабілетін көрсетті. Киматхи оны тәртіпке келтіруге немесе бақылауға тырысуға қарсы тұрды және мұғалімдерімен үнемі келіспеушіліктер тудырып жүрді; нәтижесінде ол білім беру жүйесінен жиі шығып-кіріп отырды. Тумутуму оның бүлікшіл мінезін ұстай алмады. Ол тіпті мектептің қоңырауын ұрлап, оқу процесін тоқтатуға тырысқан деген қаңтар бар. Оның достары ол қоңырауды алып, Түмұтуму төбесінде қатты соққандығын айтады. Миссионерлер оған кеңшілік танытқанмен, оның аты сақталған мектеп тізілімінде әлі де бар. 1940 жылы Киматхи британ армиясына қабылданып, бірақ бір айдан кейін мас болуы және әріптес рекруттарына қарсы зорлық-зомбылық жасауы себепті босатылды. Оның топпен бірге жасаған әрекеттері оны отаршыл үкіметтің назарына іліктірді, сол жылы ол қысқа мерзімге тұтқындалды, бірақ жергілікті полицияның көмегімен қашып кетті. Бұл оның көтеріліске қатысуының бастамасы болды, және ол 1953 жылы барлық орман күрескерлерін үйлестіру үшін Кения қорғаныс кеңесін құрды.
Kimathi was born in Thegenge Village, Tetu division, in today's Nyeri County. His father died in September 1920, a month before Kimathi was born. Kimathi was raised by his mother, Waibuthi, one of his father's three wives. He had two brothers, Wambararia and Wagura, and two sisters. At the age of fifteen, he enrolled at the local primary school, Karuna ini, where he perfected his English. He continued his education in the secondary school Tumutumu CMS School. He was a passionate writer, and wrote extensively before and during the Mau Mau uprising. He was a Debate Club member in his school and also showed ability in poetry. Kimathi balked at any efforts to discipline or control him, and was constantly in trouble with his teachers; as a result, he drifted in and out of the educational system. Tumutumu could not contain his rebellious nature. It is alleged he even tried to paralyze learning at the institution by stealing the school bell. His associates said he took the bell and rang it loudly while atop the Tumutumu hill. The missionaries were however lenient, his name still remains in the preserved school register. In 1940, Kimathi enlisted in the British Army, but was discharged after a month, allegedly for drunkenness and persistent violence against his fellow recruits. His activities with the group made him a target of the colonial government, and he was briefly arrested that same year but escaped with the help of local police. This marked the beginning of his involvement in the uprising, and he formed the Kenya Defence Council to co ordinate all forest fighters in 1953.
Тұтқындау және өлтіру
1956 жылы Киматхи Кения тәуелсіздігі үшін күресін аяқтады. Сол жылдың 21 қазанында, Киматхиді "қарсылықсыз аңдаған" британдық колониялық полиция офицері Иан Хендерсон орман ішіндегі тығырлы жайында ұстап алды. Оның тұтқындалуы орман соғысының аяқталуының бастауы болды; Киматхидің таспада жатқан бейнесін британдықтар Мау Мау және олардың қолдаушыларын әлсірету үшін 120 000-нан астам данада листовкаларға басып шығарды. Киматхиге .38 калибрлі Вебли Скотт револьверін иеленгені үшін айып тағылды. Бас судья О’Коннор төрағалық еткен, үш африкалық сарапшы қатысқан сот оны Ниери ауруханасында жатқанда өлім жазасына кесті. Оның шағымы қабылданбады, өлім жазасы күшінде қалды. Өлімге кесу алдындағы күні ол әке Мариногоға хат жазып, ұлын оқытуға көмектесуін сұрады: "Ол сіздің көптеген мектептеріңізден алыс, бірақ оның сіздің қамқорлығыңызда ертерек білім алуы үшін бірдеңе жасалуы керек деп сенемін". Ол сондай-ақ әйелі Мұқами туралы айта келіп: "Ол Камити түрмесінде ұсталған, жақын уақытта босатылатын шығар. Оны әпкелер, мысалы, әпке Модестер сияқтылармен жұбатуын қалаймын, өйткені ол да жалғыз сезінеді. Егер ол Матариға жақын миссияға жақын болса, онда ол әпкелерге және шіркеуге жақын болады", - деді. Ол әйелімен кездесуді сұрады, және өлімге кесу күні Мұқамиға Киматхимен кездесуге рұқсат берілді. Екеуіге жуық екі сағат бойы әңгімелесті. Ол оған: "Британдықтар мені өлімге кесуге бекініпті, күмәнім жоқ. Мен ешқандай қылмыс жасаған жоқпын. Менің жалғыз кінәм – кениялық революционер болғаным және азаттық армиясын басқарғаным. Егер мен сені және отбасымды тастап кетсем, өкінушілік сезім болмайды. Менің қаным Тәуелсіздік ағашын суарар", - деді. 1957 жылдың 18 ақпанында таңертең ол Камити қауіпсіздігі жоғары түрмесінде дарға асылды. Ол белгісіз қабірге жерленді, оның жерленген жері 62 жыл бойы белгісіз болды. 2019 жылдың 25 қазанында Дедан Кимати қоры қабірдің Камити түрмесі аумағында анықталғанын хабарлады.
Kimathi's fight for an independent Kenya came to an end in 1956. On 21 October of that year, Ian Henderson, a British colonial police officer who had been on an "obsessive hunt" for Kimathi, managed to trap him in his hide out in the forest. His capture marked the beginning of the end of the forest war; the image of Kimathi being carried away on a stretcher was printed in leaflets by the British (over 120,000 were distributed), to demoralise the Mau Mau and their supporters. Kimathi was charged with possession of a .38 Webley Scott revolver. A court presided over by Chief Justice O'Connor with three African assessors sentenced him to death while he lay in a hospital bed at the General Hospital Nyeri. His appeal was dismissed, and the death sentence upheld. The day before his execution, he wrote a letter to a Father Marino asking him to get his son an education: "He is far from many of your schools, but I trust that something must be done to see that he starts earlier under your care." He also wrote about his wife, Mukami, saying "She is detained at Kamiti Prison and I suggest that she will be released some time. I would like her to be comforted by sisters e. g. Sister Modester, etc. for she too feels lonely. And if by any possibility she can be near the mission as near Mathari so that she may be so close to the sisters and to the church." He asked to see his wife, and the morning of the execution Mukami was allowed to see Kimathi. The two chatted for close to two hours. He told her that "I have no doubt in my mind that the British are determined to execute me. I have committed no crime. My only crime is that I am a Kenyan revolutionary who led a liberation army Now If I must leave you and my family I have nothing to regret about. My blood will water the tree of Independence." In the early morning of 18 February 1957 he was executed by hanging at the Kamiti Maximum Security Prison. He was buried in an unmarked grave, and his burial site remained unknown for 62 years until 25 October 2019 when the Dedan Kimathi Foundation reported that the grave site had been identified at the Kamiti Prison grounds.
Жеке өмір
Киматхи Муками Киматхиге үйленген. Олардың балаларының арасында ұлдары Вачиури мен Майна, қыздары Ньямбура, Вацеке, Вангечи, Ньякиньюа Ньявира, Мутони, Вангуи және Ванжугу бар. 2009 жылы үкімет Ниандаруа облысының Кинангоп ауылындағы Мукамиге үш бөлмелі үй салып берді және 2012 жылы жеке пайдалану үшін екі кабиналы пикаппен қамтамасыз етті. 2010 жылы Киматхидің әйелі күйеуінің денесін қайта іздеуді сұрады, осылайша оған лайықты жерлеу рәсімін өткізе алатын болар еді. Муками Киматхи 2023 жылдың 4 немесе 5 мамырында қайтыс болды және Нджабини Кинангопта жерленді.
Kimathi was married to Mukami Kimathi. Among their children are sons Wachiuri and Maina and daughters Nyambura, Waceke, Wangeci, Nyakinyua Nyawira, Muthoni, Wangui and Wanjugu. The government constructed a three bedroomed house for Mukami at her farm in Kinangop, Nyandarua County in 2009 and provided her with a double cabin pickup for private use in 2012. In 2010, Kimathi's widow requested that the search for her husband's body be renewed so she could give him a proper burial. Mukami Kimathi died on 4 or 5 May 2023 and was buried in Njabini Kinangop.
Мау-Мауды ресми тіркеу
2003 жылғы 11 қарашада Кибаки үкіметі Мау Мау қозғалысын ресми тіркеді, бұл ұйымды тыйым салған және оның мүшелерін "террористтер" деп айыптаған отаршылдық заңнаманы ескермеді. Сертификатты табыс ету кезінде вице-президент Муди Авори Мау Мау Кенияның тәуелсіздігі үшін көп еңбек еткеніне қарамастан, осы топтың ресми тіркелуіне 40 жыл уақыт кеткеніне өкініш білдірді.
On 11 November 2003, the Kibaki government formally registered the Mau Mau movement, disregarding the colonial era legislation that had outlawed the organisation and branded its members "terrorists". In his remarks during the handing over of the certificate, Vice President Moody Awori regretted that it had taken 40 years for the group to be officially registered despite the sacrifices the Mau Mau had made for Kenya's independence.
Дедан Кимати мүсіні
Кибаки үкіметі Найробидің орталығында графит тұғырға 2,1 метрлік "Азаттық күрескері Дедан Кимати" атты қола мүсіні орнатты. Мүсін Киматхи көшесі мен Мама Нгина көшесінің қиылысында орналасқан. Киматхи әскери киім киіп, оң қолымен мылтық, сол қолымен қысқа пышақ ұстап тұр – бұл оның күресінде соңғы рет ұстаған қарулары. Ескерткіштің іргетасын 2006 жылдың 11 желтоқсанында вице-президент Авори салды, ал аяқталған мүсінді президент Кибаки 2007 жылдың 18 ақпанында оның өлім жазасына кесілген күнінің 50 жылдығына орай ашты. Сөз сөйлегенде Кибаки Киматиге құрмет көрсетіп, Кенияның азаттығы үшін жоғары баға төлеген ғана емес, сонымен қатар басқаларды да басқыншылыққа қарсы күреске шақырған адам деп атады. Кениялықтар бұл мүсінді тәуелсіздік үшін күресте Мау Маудың еңбегін мойындаудың көптен күткені ретінде қарсы алды. Бұл Жомо Кениата мен Даниэль Арап Мои үкіметтерінің Мау Мауды террористер деп қараған постколониялық дәстүріне қарама-қарсы болды. 2015 жылдың 12 қыркүйегінде Ұлыбритания үкіметі Найробидің Ухуру саябағында Мау Мау ескерткішін ашты, оны "Ұлыбритания үкіметі, Мау Мау және зардап шеккендердің барлығы арасындағы келісімнің символы" ретінде қаржыландырды. Бұл 2013 жылдың маусым айында Ұлыбританияның Мау Мау көтерілісі кезінде азапталған және зорлық көрген 5000-нан астам кениялыққа өтемақы төлеу туралы шешімінен кейін болды.
The Kibaki government erected a 2.1 metre bronze statue titled Freedom Fighter Dedan Kimathi on a graphite plinth, in central Nairobi. The statue is at the junction of Kimathi Street and Mama Ngina Street. Kimathi, clad in military regalia, holds a rifle in the right hand and a dagger in the left, the last weapons he held in his struggle. The foundation stone for the statue was laid by Vice President Awori on 11 December 2006 and the completed statue unveiled by President Kibaki on 18 February 2007 coinciding with the 50th anniversary of the day he was executed. In his remarks, Kibaki paid homage to Kimathi as a man who not only paid the ultimate price for Kenya's liberation but also inspired others to fight against oppression. The statue attracted praise from Kenyans as a long overdue recognition of the Mau Mau for their part in the struggle for independence. This was in marked contrast to the post colonial norm of the Jomo Kenyatta and Daniel Arap Moi governments' regard of the Mau Mau as terrorists. On 12 September 2015, the British government unveiled a Mau Mau memorial statue in Nairobi's Uhuru Park that it funded "as a symbol of reconciliation between the British government, the Mau Mau, and all those who suffered". This followed a June 2013 decision by Britain to compensate more than 5,000 Kenyans tortured and abused during the Mau Mau insurgency.